Кіріспе
Артур Яновтың психотерапиясы
Бастапқы терапия – Артур Янов жасаған, травмаға негізделген психотерапия. Ол невроздың балалық шақтағы травманың басылған ауырсынынан туындайтынын айтты. Янов, басылған ауырсынуды нақты оқиғаларды қайта бастан кешіру және терапия кезінде туындаған ауырсынуды толыққанды білдіру арқылы санаға біртіндеп әкелуге болады деп дәлелдеді, осылайша оны шешуге болады. Бастапқы терапия басылған ауырсынуды қозғау мақсатымен жасалды; «Ауырсыну» термині бастапқы терапия туралы әңгімелерде кез келген басылған эмоционалдық күйзеліс пен оның ұзақ мерзімді психологиялық әсерлерін білдіргенде үлкен әріппен жазылады. Янов, әңгімелеу терапиясы негізінен ми қабығымен және жоғарырақ ойлау аймақтарымен айналысады, ал орталық нерв жүйесінің негізгі бөліктеріндегі «Ауырсынудың» бастау көзіне жете алмайды деп сенді. Бастапқы терапия балалық шақтағы ауырсынуды қайта сезіну үшін қолданылады – яғни, ұғымдық емес, сезімдік естеліктерді – ауырсынуды толыққанды өңдеу және интеграциялау арқылы, оны шындыққа айналдыруға тырысады. Терапияның мақсаты – ертедегі травманың ересектердің мінез-құлқына тигізетін әсерін азайту немесе жою. Бастапқы терапия 1970 жылдардың басында Яновтың «Прималды айқай» атты тұңғыш кітабы жарық көргеннен кейін қысқа ғана уақытқа өте ықпалды болды. Ол әлем бойынша жүздеген филиалдар ашуға және көптеген мәдениеттік тұлғаларға шабыт берді. Әнші-күйші Джон Леннон, актер Джеймс Эрл Джонс және пианист Роджер Уильямс бастапқы терапияның белгілі жақтаушылары болды. Содан бері бастапқы терапияның танымалдылығы төмендеді, себебі Янов психологтарды оның тиімділігіне көндіру үшін қажетті нәтижелерді зерттеулерде көрсетпеді. Сонымен қатар, психология саласында бастапқы терапия қабылданбайды, себебі зерттеулердің жетіспеушілігіне байланысты. Дегенмен, осы әдістеменің жақтаушылары терапияны немесе оның түрлерін қолдауға және практикалауға жалғастырып келеді.
Primal therapy is a trauma based psychotherapy created by Arthur Janov, who argued that neurosis is caused by the repressed pain of childhood trauma. Janov argued that repressed pain can be sequentially brought to conscious awareness for resolution through re experiencing specific incidents and fully expressing the resulting pain during therapy. Primal therapy was developed as a means of eliciting the repressed pain; the term Pain is capitalized in discussions of primal therapy when referring to any repressed emotional distress and its purported long lasting psychological effects. Janov believed that talking therapies deal primarily with the cerebral cortex and higher reasoning areas and do not access the source of Pain within the more basic parts of the central nervous system. Primal therapy is used to re experience childhood pain—i. e., felt rather than conceptual memories—in an attempt to resolve the pain through complete processing and integration, becoming real. An intended objective of the therapy is to lessen or eliminate the hold early trauma exerts on adult behaviour. Primal therapy became very influential during a brief period in the early 1970s after the publication of Janov's first book, The Primal Scream. It inspired hundreds of spin off clinics worldwide and served as an inspiration for many popular cultural icons. Singer songwriter John Lennon, actor James Earl Jones, and pianist Roger Williams were prominent advocates of primal therapy. Primal therapy has since declined in popularity, partly because Janov had not demonstrated in research the outcomes necessary to convince psychologists of its effectiveness. Furthermore, primal therapy is not accepted in the field of psychology, largely due to the lack of research. However, proponents of the methodology continue to advocate and practice the therapy or variations of it.
Тұжырымдамалар
Янов невроздың басылған азаптың салдары екенін, ал азаптың көбінесе балалық шақтағы жарақаттардан туындайтынын айтты. Яновтың пікірінше, неврозды жеңудің жалғыз жолы – неврозбен азаланушының терапиялық ортада өткен жарақаттарын еске түсіруі. Яновтың сөзіне қарағанда, невротик бастапқы травматикалық оқиғаларға жауап ретінде қайтадан сезімдерін бастан өткізе алады, бірақ бұл жолы сол кезде ұстап қалған эмоцияларын еркін білдіре алады, осылайша жарақатты шешеді. Янов психикалық аурудың генетикалық кемшіліктерден басқа бір ғана себебі бар деп сенді: жазылған азап. Ол невроздың осы біртұтас себебі тек бір ғана тиімді емді білдіреді: қайта бастан өткізу. Янов "азапты" ауыртпайтын азап ретінде сипаттады, себебі адам оған енген кезде ол жай ғана сезімге айналады. Көбінесе азаптың себебі – азаптың өзі емес, оны тоқтату немесе ұстап тұру.
Қажеттіліктер
Жанов балалық шақтағы көптеген азабының қанағаттандырылмаған қажеттіліктерден туындайтынына сенді. Ол бұрынғы психологтардың еңбектеріне сүйене отырып, кітаптарында негізгі қажеттіліктерді былай сипаттады: "Алғашқы қажеттіліктеріміз – тамақтану, қауіпсіздік және жайлылық сияқты физиологиялық қажеттіліктер. Кейіннен бізге махаббат, түсіністік және сезімімізге құрмет көрсету сияқты эмоционалдық қажеттіліктер туады. Соңында, білу және түсінуге құштарлық – интеллектуалды қажеттіліктер пайда болады". Жанов қажеттіліктердің тым ұзақ мерзімге қанағаттандырылмауы салдарынан азабының туындайтынын айтты.
Невроздың пайда болуы
Алғашқы теория бойынша, көптеген немесе көпшілік адам невроздың белгілі бір дәрежесінен зардап шегеді. Бұл невроз өмірдің ерте кезеңінде (әсіресе "критикалық кезең" – туғаннан бастап алғашқы үш жыл) қажеттіліктердің қанағаттандырылмауынан туындайды. Бір немесе бірнеше оқшауланған жарақатты оқиғалар болуы мүмкін, бірақ көбінесе күнделікті жеңілтексіздік немесе зорлық-зомбылық кездеседі. Сондықтан невроз туған кезде немесе тіпті одан бұрын, бастапқы "ауырсынулармен" дамуы мүмкін. Кейінгі ауырсыну бұрынғы ауырсынудың үстіне жиналып, "үстемеленеді" деп есептеледі. Балалық шақта, ертеде қанағаттандырылмаған қажеттіліктер символдық түрде қанағаттандыруға тырысады, бірақ бұл қанағаттандыру әдетте толық болмайды.
Формат және процесс
Алғашқы терапияның жалпы стратегиясы бастапқы күндерінен бері көтеріңкі өзгерген жоқ. Терапия бір терапевтпен он бес ашық сұрақтарға негізделген сеанстан тұратын үш апталық қарқынды еммен басталады. Осыдан кейін, науқас қажеттілікке қарай аптасына бір немесе екі рет басқа науқастармен және терапевтермен топтық жиналыстарға қатысады. Жеке сеанстар да қолжетімді, бірақ күн сайын емес. Ресми терапияға қажетті уақыттың ұзақтығы әр адам үшін әртүрлі болады.
Бастапқы
Бұл сөз есімдік немесе етістік ретінде ертедегі жаралы сезімді қайта бастан өткеруді білдіреді. Жанов пен Холденнің сөзіне сәйкес, толыққанды бастапқы сезімге дейін пульс, дене температурасы және қан қысымы сияқты тірілдердің "бастапқыға дейінгі" көтерілуі тән, бұл сезімге алып келеді, ал содан кейін осы тірілдер бастапқы деңгейден де төмен, қалыпты деңгейге түседі. Жановтың пікірінше, бастапқы сезімнен кейін ("бастапқыдан кейін") науқас өзінің жеке түсініктерімен толығады. Жановтың ішкі зерттеулеріне сүйене отырып, Жанов пен Холден бастапқы сезімді "байланыс сезімі" деп атауға болады, бірақ толық байланыс сезімін сезіну үшін көбінесе бірнеше ай немесе тіпті жылдар қажет. Психиатр Энтони Сторр бастапқы терапия техникаларының абреакциямен көп ортақ екенін айтты.
Ұзақтығы
"Түпкілік айқай" (1970 жылдың қаңтарында жарық көрген) кітабында Янов былай деп жазды: "Адам сегізінші айына келген кезде, көбінесе жақсы жағдайға жетеді. Көптеген науқастар сегіз айдың ішінде емделіп бітіреді; ал кейбіреулері он немесе он бір ай бойы терапия алады. Бәрі олардың бастапқыда қаншалықты ауыр сырқаттанғандығына байланысты". "Жаңа Түпкілік айқай" (1991 жылы жарық көрген) кітабында Янов бір жылдан бір жарым жылға дейін емделген соң пациенттер өздігінен емді жалғастыра алатынын, тек сирек бақылау қажет екенін жазды.
Құны
"Асыл дауысты айқай" (8-тарау) кітабында Янов былай деп жазды: "Асыл дауысты терапия дәстүрлі түсінік терапиясынан әлдеқайда экономикалық тиімді – ғана емес, сонымен қатар уақыт жағынан да. Жалпы қаржылық шығын психоанализ бағасының шамамен бес бөлігін құрайды". 1971 жылы үш апталық интенсивті курс (күнде екі-төрт сағат) 1650 АҚШ доллары тұрды. 1973 жылы алты айлық терапияның құны, алдын ала төленуі тиіс, 6000 АҚШ долларына бағаланды.
Есептер
Жановтың бұл тақырыптағы алғашқы кітабы жарықтанғаннан бергі ондаған жылдар ішінде кітаптарда және рецензияланған ғылыми журналдарда алғашқы терапияға қатысты бірнеше есептер мен сын-пікірлер жарияланды. Жанов өзінің пациенттерінен ЭЭГ, дене температурасы, қан қысымы және пульсін өлшеу арқылы бастапқыда шағын ауқымды зерттеулер жүргізді. 1971 жылы «Питтсбург Пресс» газетінде жарияланған мақалада Калифорния университетінің Ирвайн қаласындағы алғашқы терапиямен емделген пациенттерге жасалған зерттеудің нәтижесінде ми толқындарының баяулауы байқалғаны айтылды. Жановтың сөзіне сүйенсек, алғашқы терапия кейбір пациенттерде альфа толқындарының жиілігі мен амплитудасын, дене температурасын (көбінесе үш градусқа дейін) және қан қысымын (30 пайызға дейін) төмендеткен. 13 пациентке жасалған бақылаусыз нәтижелерді зерттеу көрсеткендей, 8 пациенттің жағдайы барлық көрсеткіш бойынша жақсарған, ал 1 пациенттің жағдайы нашарлаған. Зерттеу авторлары алғашқы терапияны одан әрі зерттеу қажет деп қорытындылады.
Томас Видегардтың "Түпкі терапияның табысы мен сәтсіздіктері"
Түпкілікті терапияның алғашқы нәтижелері туралы есеп беруде Томас Видегард 1975 және 1976 жылдары The Primal институтында терапияға түскен 32 науқастың үлгісін зерттеу туралы баяндады. Науқастардың нәтижелері бойынша 4 «өте жақсы», 9 «жақсы», 8 «орташа», 6 «жаман» (оның ішінде бір өлімге келген жағдай) және 5 науқас емнен кейін бағалана алмады (емді мерзімінен бұрын тоқтаған). Үлгідегі науқастар 15-32 ай бойы емделген. Науқастардың жауаптары мен Видегардтың өзі түсіндірген проекциялық тесттер негізінде бағалау жүргізілді. Видегард The Primal институтындағы терапияның «Тависток» клиникасынан аздап жақсы, ал «Меннингер» қорынан – салыстыру үшін пайдаланған екі психотерапиялық клиникадан айтарлықтай жақсы екеніне қорытынды жасады. Видегард: «Нәтижелер Яновтың ПТ нәтижелері туралы айтқандарынан шамамен екі есе нашар», – деп жазды, Яновтың 98 пайыздық табыс деңгейімен салыстырғанда 40 пайыздық табыс деңгейін есептеді.
Сын
Психология саласында алғашқы терапия қабылданбайды. Ол психотерапияның ең сенімді емес түрлерінің бірі саналады. Оның тиімділігін растайтын нәтижелерді зерттеулердің жетіспеуі жиі сынға түседі. Кейбір зерттеушілер Жановтың ересектердің балалық шақтағы тәжірибелерін еске түсіре алады деген тұжырымын жоққа шығарады. 1982 жылы Zeitschrift für Psychosomatische Medizin und Psychoanalyse журналында жарияланған Эхбальд пен Вертманнның зерттеуінде ғылыми әдебиеттерді қарап шыққаннан кейін, олар "алғашқы терапияның емдеу нәтижелері туралы жалғасып келе жатқан есептерді, статистикалық зерттеулерді және одан әрі бақылау зерттеулерін" таппағанын хабарлады. Алғашқы терапияның тиімді терапиялық техника еместігіне тоқталып, Германия Федеративтік Республикасындағы көптеген психотерапевтер оны теориялық тұрғыдан күмәнді және тәжірибеде қауіпті деп санайды. Станислав Грофтың сөзіне сәйкес, көптеген науқастар жылдар бойы алғашқы терапияда болып, ешқандай маңызды прогресске қол жеткізбеген. Грофтың айтуынша, кейбір науқастардың жағдайы нашарлаған. 1996 жылы Старкер мен Панкрац авторлары Psychological Reports журналында 300 психологтың кездейсоқ іріктемесі бойынша зерттеу жариялады. Қатысушылардан психикалық денсаулықты жақсарту әдістерінің дұрыстығы туралы пікірлері сұралды. Алғашқы терапия "дұрыстығына қатысты ең көп күмәнді" әдістердің бірі ретінде анықталды. Мартин Гарднер "Алғашқы терапия: тұрақты жаңа дәуір терапиясы" деген сын мақаласын жазды. Гарднер ересектердің өмірдің алғашқы жылдарын еске түсіре алатынына "ешқандай дәлелдің жоқ" екенін мәлімдейді. Гарднер сондай-ақ Яновтың "Сүйіспеншіліктің биологиясы" кітабының жариялануына қарсы наразылықты, оны "жалған психиатрия" деп сипаттады.
Тарих
Primal терапиясы 1967 жылы басталды, онда Жанов Дэнни Уилсонмен (псевдоним) маңызды психотерапиялық сессия өткізді. Дэнни Уилсон жақында көрген эксперименталды театр қойылымынан қатты мазаланды, оның барысында актер қайта-қайта "Ана!" деп айқайлады. Жанов Дэнни Уилсонды терапиялық сеанс кезінде тағы да "Ана!" деп айқайлауға шақырды. Уилсон солай істеді, және жарты сағат бойы эмоционалдық ауыртпалықтан зардап шегіп, еденге құлап қалды. Жанов сессияны жазып алып, оны көп рет қайта тыңдады. Оның мәнін ол жылдар бойы түсіне алмады. Кейін Жанов тағы бір емделушіден маңызды сәтте "Ана!" деп айқайлағанын сұрады, және ол да эмоционалдық босаңсуға қол жеткізді. Жанов 1967 және 1968 жылдары пациенттерімен тәжірибелер жүргізді. Жанов психопатология туралы теорияны жасады, онда невроз балалық шақтағы ауыр оқиғалардың жасырылған эмоционалдық естеліктерінен туындайды және оларды қайта бастан кешіру және білдіру арқылы шешуге болады. 1968 жылы Артур Жанов пен оның бірінші әйелі Вивиан "Примал" институтын құрды. 1970 жылы Артур Жанов өзінің "Ең алғашқы айқай" атты тұңғыш кітабын жариялады. Наурыз айында Артур мен Вивиан Джон Леннон мен Йоко Ононы емдеуге кірісті. Primal терапиясы Жановтың "Ең алғашқы айқай" кітабы жарық көргеннен кейін 1970 жылдардың басында қысқа ғана уақытқа өте ықпалды болды. Ол әлем бойынша жүздеген филиалдар ашуға және көптеген мәдениет иконаларына шабыт беруге себепкер болды.
Белгілі науқастар
1970 жылдары бірқатар белгілі актерлер мен орындаушылар алғашқы терапиядан өтті және кейіннен оны қолдады. Актер Джеймс Эрл Джонс, пианист Роджер Уильямс алғашқы терапиядан өтіп, оны жақтады. Психотерапевт Берт Хеллингер Жановпен тоғыз ай бойы алғашқы терапиядан өтті. Apple Inc. компаниясының негізін қалаушы Стив Джобс алғашқы терапияны сынап көрді, бірақ кейіннен "оған қызығуын жойды және оны жеңілсінті" (немесе "оған деген құрметін жойды"). Шотландиялық рок-тобы Primal Scream алғашқы терапияда естілетін дауыс түрінің құрметіне аталды. Британдық поп-тобы Tears for Fears тікелей Яновтың еңбектерінен шабыттанды.
Джон Леннон
1970 жылы «Beatles» тобының мүшесі Джон Леннон мен оның әйелі Йоко Оно бастапқы терапиядан өтті. Жаңа ғана шыққан «The Primal Scream» альбомының көшірмесі Леннонның «Tittenhurst Park» үйіне пошта арқылы келді. Леннон әсерлі қалды және «Tittenhurst»-те бастапқы терапияны бастауды сұрады. Леннон мен Оно Англияда үш апта бойы қарқынды емделді, ал Янов Лос-Анджелеске оралғаннан кейін тағы төрт ай емделді. Леннон бастапқы терапияны төрт немесе бес айдан кейін аяқтады. Терапиядан кейін Леннон: «Мен әлі де Яновтың терапиясы керемет деп ойлаймын, бірақ мен оны үлкен Махаришиге айналдырғым келмейді» және «Мен жай ғана өзімді жақсырақ танимын, енді бәрі солай. Мен өзімді жақсырақ ұстай аламын» деді. «Мен енді есірткіге, Махаришиге немесе «Beatles»-ке мұқтаж емеспін. Мен өзіммін және неге екенін білемін». Терапиядан кейін көп ұзамай Леннон «John Lennon / Plastic Ono Band» альбомын шығарды. (Оно өзінің тәжірибесінен «Yoko Ono / Plastic Ono Band» альбомын жазды.) Леннонның альбомында терапиядағы тәжірибесіне тікелей байланысты бірнеше әндер болды, олардың ішінде «Remember», «I Found Out», «Isolation», «God», «Mother», «My Mummy's Dead», «Well Well Well» және «Working Class Hero» сияқты, сондай-ақ «Imagine» альбомынан «How?» және «Oh My Love» әнін қайта жазған бірнеше әндер бар.