Кіріспе

Шиит дінінің сақталуы

Шиит исламында Арбаин (الأربعين) – Ашурадан кейінгі қырық күн, ол ислам пайғамбары Мұхаммедтің немересі және үшінші шиит имамы Хусейн ибн Әлидің қайтыс болған күнін еске алады. Хусейн 61 жылдың 10 мухаррамында (680 жыл) Кербела шайқасында Умавият халифасы Язид ибн Муавияның әскерімен шайқаста қаза тапты, оның ішінде көптеген туыстары мен шағын серіктері де болды. Бұл шайқас Хусейннің Язидке адалдық серт беруден бас тартуынан кейін болды, ал Язид мұсылман тарихшыларының пікірінше, дінсіз және адал емес еді. Шиит исламында Кербела – жақсылық пен жамандық арасындағы мәңгілік күрес, өзінен бұлжымайтын құрбандық пен Мұхаммед пайғамбардың проростық миссиясын құртудың символы. Арбаин Ислам күнтізбесінің екінші айы – Сафардың жиырмасымен сәйкес келеді және оның еске алуы ертедегі исламдық жерлеу дәстүрлеріне қатысты. Шиит мұсылмандары жыл сайын қайғылы жиналыстар, Кербела оқиғаларын сахналау және қайырымдылық шаралары арқылы бұл күнді тойлайды. Арбаин – Ирактың Кербала қаласындағы Хусейн мазарына қажылық жасау күні. Қажылар көптеп келеді, көбінесе жаяу, соның ішінде Наджаф қаласынан да келеді, ол шамамен сексен шақырым қашықтықта орналасқан және алғашқы шиит имамы Әли ибн Әби Талибтің мазарына ие. 2003 жылы Ирак президенті Саддам Хусейн биліктен құлатылғаннан кейін Арбаин қажылығына қатысушылардың саны сол жылы екі миллионнан 2014 жылы шамамен жиырма миллионға дейін өсті. Ашура сияқты, Арбаин де сунниттердің шиит мұсылмандарына қарсы зорлық-зомбылық жасауына себеп болуы мүмкін.

Шиит исламдағы маңызы

Ислам күнтізбесінде Сафар айының жиырмасы, Арбаин деп аталады, Ашурадан кейін қырық күнді, Мухаррам айының оныншы күнін белгілейді. Ашура – ислам пайғамбары Мұхаммедтің немересі және шииттердің үшінші имамы Хусейн ибн Әлидің шейіт болған күні. Хусейн өзінің көптеген ер туыстарымен және шағын сүйіншілдерімен бірге 61 хижри жылының 10 мухаррамында (680 жылдың 10 қазаны) Умайяд халифасы Язид ибн Муавияның әскеріне қарсы Кербела шайқасында шейіт болды. Олар бірнеше күн қоршауға алынып, жақын жердегі Евфрат өзенінің суынан айырылған болатын. Шайқас аяқталғаннан кейін Хусейннің лагеріндегі әйелдер мен балалар тұтқынға алынып, Сирияның Үмейяд астанасы Дамаскқа қарай айдалды. Бұл шайқас сәтсіз келіссөздерден және Хусейннің Язидке адалдық серт беруден бас тартуынан кейін болды, мұсылман тарихшылары оны көбінесе дінсіз және адал емес деп сипаттайды. Шайқас Кербела шөлінде, жақын жердегі Куфаға бара жатқан жолда болды, Куфа тұрғындары Хусейнды Язидке қарсы басшылық етуге шақырған еді. Шииттер исламында Кербела – жақсылық пен жамандықтың мәңгілік күресін, өзінен бұлжымайтын құрбандықтың белгісі және Мұхаммед пайғамбардың миссиясын құртудың символы болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл оқиға шиит қауымын ерекше сектаға біріктірді және бүгінгі күнге дейін олардың діни сәйкестігінің маңызды бөлігі болып табылады. Сондықтан Ашурадан Арбаинға дейінгі кезең шиит мұсылмандары үшін, әсіресе Мухаррам мен Арбаиннің алғашқы он күнінде аза тұтудың уақыты болып табылады. Бір жағынан, шииттер Хусейннің қайғысына ортақтасып, Қиямет күні оның шапағатынан үміттендіреді. Екінші жағынан, шииттер Хусейнге аза тұтуды зұлымдыққа қарсы наразылық актісі және Құдай жолындағы күрес деп қарастырады.

Шии дәстүріндегі арбаин

Қырық саны исламда қасиетті саналса, қайтыс болған соң қырық күн өткенде марқұмды еске алу – исламның ежелгі дәстүрі, оның бастауы ерте ислам дәуіріне дейін жетеді. Бір жағынан, қырық күн – өлген мүміннің жаны жетіліп, толысқан кезді білдіреді. Сондықтан, Қабыл Әбілдің денесін қалай жерлеу керегін қырық күнінде үйренгені, Исаның (а.с.) міражға көтерілуінің қырық күнінде болғаны, ал ізгі адамның жәннатының есігі өлімнен кейін қырық күн өткен соң ашылатыны айтылады. Екінші жағынан, қырық күн – ислам дәстүрінде аза тұрудың аяқталуын көрсетеді. Көк әділ кісінің қазасына қырық күн қайғырады, Фатима (р.а.) әкесі, ислам пайғамбары Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қазасына қырық күн аза тұрды, ал Яхия Баптисттің (а.с.) басы кесіліп, табаққа қойылғанда оның анасы қырық күн жылады. Шиит исламында осыған ұқсас дәстүрлер Хусейннің (р.а.) қырық күні – Арбаинмен байланысты. Жер мен аспан Хусейннің (р.а.) қазасынан кейін қырық күн бойы жылаған, таң мен кеш күннің қызыл түсі сол кезде әдеттен тыс болған деседі. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Хусейннің (р.а.) кесілген денесі басымен қосылып, Арбаин күні Кербелада жерленген. Бірақ Хусейн (р.а.) мен серіктерін жақын маңдағы әл-Гадирия ауылының тұрғындары Омейя әскері Кербаладан кеткен соң жерлеген деген пікір де бар. Шиит ғалымы Ибн Тавус (р.а.) оған қол жеткізген мәліметтерін біріктіре отырып, Хусейннің (р.а.) туыстары Дамаскідегі тұтқындықтан босатылып, Кербала арқылы Мединаға қайтуды жөн көргендерін айтады. Кербалаға келгенде олар Мұхаммедтің (с.ғ.с.) сахабы Жәбір ибн Абдалламен кездеседі, ол Хусейннің (р.а.) қазасы туралы құдайдан келген белгі арқылы білген екен. Бұл оқиға Ибн Тавустан кейін көптеген авторлар тарапынан қайталанды, тіпті Ибн Тавустан бұрынғы бірнеше ғалымдар тек Жәбірдің Арбаинға сапар жасағанын хабарлаған. Сондықтан Ибн Тавустың (р.а.) баянының шындығына кейбір адамдар, соның ішінде шиит ғалымы Хусейн Нури Табарси және исламтанушы Махмуд М. Аюб күмән келтірген. Аюб сондай-ақ, Арбаин шиит дәстүршісі Ибн Кулавейдің ертедегі және сенімді хадистер жинағында есімдерін таппайтынын айтады. Дегенмен, мұндай баяндар Арбаинды шиит мәдениетінде орнықтыруға көмектескен болуы мүмкін. Омейялардың ықпалынан қорқып, Кербалаға еске алу шаралары бастапқыда шағын және жеке өткізілді. Осы кезеңде Кербалаға қажылық жасау шектеулі және қауіпті болды. Бірақ Омейялар құлағаннан кейін шиит имамдары Ашура мен Арбаин қажылығын Хусейннің (р.а.) қабіріне бару ретінде қалыптастыруға тырысты. Бұл әрекет имамдарға байланысты айтылған кейбір дәстүрлерде көрініс тапқан. Мысалы, шиит имамы Хасан әл-Аскари Арбаин қажылығын нағыз мүміннің бес белгісінің бірі деп атаған.

Арбаин рәсімдері

Арбайн – Ирактың Кербала қаласындағы Хусейн мазарына қажылық жасау күні. Бұл жерге көптеген қажылар келеді, көбінесе жаяу жол тартады. Ең танымал бағыт – Наджафтан Кербалаға дейінгі жол, себебі көптеген қажылар алдымен Наджафқа барады, содан кейін шамамен сексен шақырым қашықтықтағы Кербалаға дейін жаяу жүреді, бұл әдетте үш күнге созылады. Жол бойында еріктілер қажыларға тегін тамақ және басқа да қызметтер көрсетеді. Шындығында, кейбіреулер жомарттық пен қонақжайлықты Арбайн қажылығының ең маңызды ерекшеліктері деп санайды. Олар Кербаладағы Хусейн мазарына жеткенде, Арбайнға арналған дұғаны оқиды. Кербаладағы басқа шииттік рәсімдер сияқты, Арбайн қажылығын Ирак президенті Саддам Хусейн тыйым салған, ол бұл жердегі суннит қауымын қолдаған және ірі шииттік рәсімдерді саяси қауіп ретінде қараған. Саддам 2003 жылы биліктен құлатылғаннан кейін қажылық қайта жанданды, қатысушылар саны сол жылы екі миллионнан 2014 жылы жиырма миллионға дейін өсті. Арбайнды аза тұту рәсімдері, Кербала оқиғаларын сахналау және қайырымдылық шаралары арқылы да еске алады. Ашура сияқты, Арбайн күндері де сунниттер шииттерге қарсы зорлық-зомбылық көрсетуі мүмкін.