Кіріспе

Шыңғыс ханның императорлық руы және оның мұрагерлері

Боржигин – Кият руынан Бодончар Мунхагтан бастау алған моңғолдың тармақ руының мүшесі. Есугейдің ұрпақтары Кият Боржигин деп аталды. Боржигидтер 20 ғасырға дейін Моңғолия мен Ішкі Моңғолияны билеген князьдарды берді. Бұл ру моңғолдардың және Орталық Азия мен Шығыс Еуропаның кейбір халықтарының билеуші тобын құрады. Бүгінде Боржигидтер Моңғолияның көп бөлігінде, Ішкі Моңғолияда және Сіньцзянда кездеседі. Оның кіші ұлы кейінгі Боржигидтердің атасы болды. Ол Бодончар Мунхаг еді, ол ағаларымен бірге бүкіл моңғол ұлтын құрды. Рашид ад-Диннің айтуынша, моңғолдың көне руларының көпшілігі Боржигиннен – Барлас, Уруд, Мангуд, Тайчиут, Чонос, Кият және т.б. руларынан тараған. Моңғолдың алғашқы ханы Бодончар Мунхагтың шөбересі Хайду хан болды. Хайдудың немерелері Кабул хан мен Амбағай хан (Тайчиут руының негізін қалаушы) оның орнын басып алды. Содан кейін Хабулдың ұлдары Хотула хан мен Есугей, ал Хабулдың немересі Темужин (Есугейдің ұлы, Шыңғыс хан) Хамаг моңғолдарын биледі. 1206 жылы моңғолдардың бірігуіне дейін Темужиннің барлық інілері мен туыстары қайтыс болды, содан кейін тек Есугей Бағатурдың, оның інісі Даритайдың және жүрегіндегі Оңғұрдың ұрпақтары Боржигидті құрады. Поль Пеллио мен Луи Амбис айтуынша, Рашид ад-Дин бірде "borčïqïn" сөзі түркі тілдерінде қара көк көзді адамды білдіретінін түсіндірді ([[wikt:اشهل), және бұл тілді атамай-ақ, Есугейдің балалары мен олардың көптеген ұрпақтарының осындай көздері болғанын, сондай-ақ Алан Гуаны жүктілеген жынның қара көк көздері болғанын еске түсірді ("ašhal čašm"). ), оның ұлдары мен көптеген ұрпақтары қара көк көзді ("ашхал") болды, және Есугей руында Алан Гуаға келген жынның және "borïɣïn" көздерінің белгісі танылды, арабтар "ашхал" деп көздің қарашығы ("bübäčik") қара, қабыршағы ақ ("aq") және лимбал сақинасы қызыл адамды атады. Бұл айырмашылық Шыңғыстың ұрпақтарының Барлас, Барин, Мангуд және бастапқы Боржигидтің басқа тармақтарымен араласуымен күшейді. Империяның батыс аймақтарында Джуркиндер және Шыңғыс ханның руына жақын болған басқа рулар Кият рулық атын қолданды, бірақ Шыңғысидтердің құқықтарына ие болған жоқ. Боржигит руы бір кезде Явадан Иранға, Индоқытайдан Новгородқа дейінгі кең аумақтарды биледі. 1335 жылы Ирандағы Ілханаттың ыдырауымен Боржигид емес Кият әулеттерінің біріншісі пайда болды. Шыңғыс хандарының некелескен серіктерімен құрылған, оларға Сұлдус Чупанидтер, Таяу Шығыстағы Жалаирлер, Шағатай хандығындағы Барулалар және Үндістан, Алтын Орда мен Орталық Азиядағы Мангудтар мен Оңғираттар, сондай-ақ Батыс Моңғолиядағы ойраттар кірді. 1368 жылы Тоғун Темір (Юань императоры Хуйцзун) тұсында Юань әулеті Мин әулетімен құлатылды, бірақ әулет мүшелері Солтүстік Юань әулеті ретінде белгілі Солтүстік Қытай мен Моңғол алқабында 17 ғасырға дейін билік етуді жалғастырды. Шыңғыс ханның ағалары Хасар мен Белгутейдің ұрпақтары 1380 жылдары Минге бағынды. 1470 жылы Боржигидтер әлсіреп, Моңғол жазығында хаос орнады.

Моңғол империясынан кейінгі кезең

Алтын Орданың ыдырауынан кейін Хияттар Қырым мен Қазанды 18 ғасырдың соңына дейін билеп-төстеуді жалғастырды. Оларды Ресей империясы мен қытайлар жаулап алды. Моңғолияда Кублайдтар моңғолдардың хағаны ретінде билік жүргізді, бірақ Огедей мен Арик Бектің ұрпақтары қысқа мерзімге тақты басып алды. Даян хан (1480–1517) тұсында кеңінен жандануға ұшыраған Боржигидтер моңғолдар арасында Боржигидтердің үстемдігін қайта орнатты. Оның ұрпақтары көбейіп, жаңа билеуші топқа айналды. Боржигин руы 49 моңғол туының ең күштісі болды, онда Бонтой руы өз хандары мен абыройлары үшін қолдап, күресті. Шығыс Хорчиндер Хасаридтердің, ал Онгнигудтар мен Абаға моңғолдары Белгутейдтер мен Темуге Одчигендердің билігінде болды. Батыс Моңғолияға жер аударылған Хасаридтердің бір бөлігі Хошуттарға айналды. Цин әулеті Боржигин әулетін құрметтеді, ал алғашқы императорлар Хорчиннің Хасарид Боржигидтеріне үйленді. Тіпті Цинге адал моңғолдардың арасында да балама дәстүрдің іздері сақталды. 1732–35 жылдары Аци Ломи, ту генералы, «Боржигин руының тарихы» еңбегін жазды. 18 және 19 ғасырлардағы Цин аристократиясы Боржигиннің ішіндегі ерте моңғолдардың ұрпақтарымен толықтырылды. Шыңғыс хандан тараған Азия әулеттеріне Қытайдың Юань әулеті, Парсының Ильханидтері, Алтын Орданың Жошидтері, Сібір мен Орталық Азияның Шайбанидтері және Орталық Азияның Астраханидтері кірді. Қағида бойынша, Шыңғыс ұрпағы татар саясатында шешуші роль атқарды. Мысалы, Мамай өзінің билігін марионетка хандар арқылы жүзеге асыруға мәжбүр болды, бірақ өзі хан титулын ала алмады, себебі ол Шыңғыс ұрпағынан емес еді. «Чингисид» сөзі моңғол жаулап алушысы Шыңғыс ханның (шамамен 1162–1227 жж.) есімінен шыққан. Шыңғыс хан мен оның ұрпақтары Жапон теңізінен Қара теңізге дейінгі алып империя құрды. «Ясса» деп аталатын Шыңғыс ханның заң кодексі – мұрагерлік принципін белгілеген ереже. Чингисид ханзадасы – Шыңғыс ханнан еркек желісі бойынша тікелей шыққан және осылайша моңғол, түрік және азиялық әлемде жоғары құрметке ие болған адам еді. Чингисид мемлекеттері – Шыңғыс ханның ұлдары мен олардың ұрпақтары қайтыс болғаннан кейін моңғол империясы ыдырағаннан кейін пайда болған мирасқор мемлекеттер немесе хандықтар. «Чингисид халықтары» термині Шыңғыс ханның әскерлерінің Еуропалықтармен байланысқа түскен халықтарын сипаттау үшін қолданылды. Бұл термин негізінен Шыңғыс ханның немересі Бату хан басқарған Алтын Ордаға қатысты. Орда мүшелері негізінен огуздар – түркі тілді халықтар еді, моңғолдар емес. (Аристократия негізінен моңғолдардан құралған болса да, моңғолдар әскерлерде және олар жаулап алған жерлерде әрқашан азшылықты құрады.) Еуропалықтар Алтын Орда халықтарын жиі (бұрыс) «татарлар» деп атады. Үндістанда Моғол империясын құрған Бабур мен Хумаюн өздерін Чингисидтер ретінде бекітті. Олар аналық желісі бойынша шыққандықтарын айтқандықтан, ешқашан Боржигин руының атын қолданбады. Чингисидтерге сондай-ақ Гәрәй, Сібір, Арбег, Яушев әулеттері және басқа да әулеттер кіреді. Шыңғыс ұрпағының соңғы билеушісі Мақсұд Шах (1930 жылы қайтыс болды), 1908 жылдан 1930 жылға дейін Кумул ханы болды.

Қазіргі заманғы маңызы

Боржигиндер Монголияда көптеген ғасырлар бойы билік жүргізді (Цин дәуірінде де) және тек 20-шы ғасырда коммунистер билікті қолға алған кезде ғана билігін жоғалтты. Аристократиялық тегі социалистік кезеңде ұмытылуға тиіс нәрсе болды. Иосиф Сталиннің серіктері 30 мыңға жуық монғолды, соның ішінде Боржигин ақсүйектерін, олардың мәдениеті мен дініне қарсы жүргізілген науқандарда жазалады. Рулық байланыс 20-шы ғасырда өзінің маңыздылығын жоғалтты, бірақ көптеген монғолдар үшін осы күнгейін құрмет пен мақтанышқа ие. 1920 жылдары коммунистік режим рулық атауларды қолдануға тыйым салды. 1997 жылы тыйым алынып, адамдарға тегі болу қажеттігі айтылғанда, көптеген отбасылар өз рулық байланыстары туралы білімін жоғалтты. Осы себепті, көптеген отбасылар ең беделді рулық атау – Боржигин тіркеді, олардың көпшілігінің тарихи негізі болмады. Боржигин атауы мәдени үстемдіктің көрсеткіші ретінде қолданылады. Ішкі Моңғолияда Борджигид немесе Кияд рулық атаулары этникалық ішкі моңғолдар қабылдаған көптеген қытай тегінің негізіне айналды. Қият рулық атауы қазірге дейін қазақтар, өзбектер және қарақалпақтар арасында кездеседі.

Юань әулетінің тұқым қуалау ағашы

Шыңғыс хан 1206 жылы Моңғол империясын құрды. Оның немересі Кублай хан кіші ағасы және таққа таласқан қарсыласы Арик Бөкеге жеңіс однысынан кейін 1271 жылы Қытайдың Юань әулетін құрды. Бұл әулет 1368 жылы Тогон Темір билігі тұсында Мин әулетімен жойылды, бірақ ол Моңғол таулы аймағында Солтүстік Юань әулеті ретінде сақталды. 1453 жылы ойрат Эсен Тайши таққа қол жеткізді, бірақ келесі жылы одан құлатылды. Даян хан хандықты қайта жаңғыртты, бірақ оның ұрпақтары жерді бөліп алды. Соңғы хан Лигден 1634 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Еджей Хонгор келесі жылы Хонг Тайжиға бағынды, осылайша Солтүстік Юань режимі аяқталды. Дегенмен, Борджигин әулетінің ақсүйектері Цин әулеті тұсында 20-ғасырға дейін өз халқымен билеуді жалғастырды. Немесе басқа нұсқада (Солтүстік Юань әулетінің билік мерзімі [1388 жылға дейін] жақшада көрсетілген).