Кіріспе

Сергей Рахманиновтың фортепиано мен оркестрге арналған концерті №2 до минор, Op. 18 – Сергей Рахманиновтың 1900 жылдың маусымы мен 1901 жылдың сәуірі аралығында жазған фортепиано мен оркестрге арналған концерті. Бұл шығарма оның концерттік композитор ретіндегі даңқын қалыптастырды және оның ең танымал туындыларының бірі болып табылады. 1897 жылы өткен бірінші симфониясының сәтсіз премьерасынан кейін Рахманинов психологиялық күйзеліс пен депрессияға ұшырады, бұл үш жыл бойы шығарма жазуға кедергі келтірді. 1899 жылы ол Лондонда екінші фортепиано концертін орындауға тиіс болды, бірақ ол әлі жазылмаған еді, соның орнына сәтті дирижерлік дебют жасады. Бұл жетістік оны келесі жылы бірінші фортепиано концертімен қайта оралуға шақырды; алайда ол жаңа және жақсырақ концерт әкелемін деп уәде берді. Лев Толстоймен болған сәтсіз кездесу, жазу блогын жою мақсатымен, туыстары Рахманиновты невролог Николай Дальмен таныстыруға шешім қабылдады, ол 1900 жылдың қаңтардан сәуірге дейін күнделікті қабылдады. Рахманинов концертті Дальге арнады, оның денсаулығын қалпына келтіргені және композицияға деген сенімін қайтару арқылы сәтті емдегені үшін. 1900 жылдың жазынан күзіне дейін концерттің екінші және үшінші бөлімдерімен жұмыс істеді, бірінші бөлімі оған қиындық туғызды. Аяқталмаған концерттің екі бөлігі де 15 желтоқсан 1900 жылы (ескі стиль бойынша 2 желтоқсан 1900 жыл) оның өзі солист ретінде және туысы Александр Силоти дирижерлік еткенде алғаш рет орындалды. Бірінші бөлім 1901 жылы аяқталды, ал толық шығарма 9 қараша 1901 жылы (ескі стиль бойынша 27 қазан 1901 жыл) тағы да сол дуэтпен керемет сәттілікпен премьераланды. Гутхейл сол жылы концертті жариялады.

Өмірбаян

Сергей Рахманинов өзінің Бірінші симфониясын 1895 жылдың қаңтар және қыркүйек айлары аралығында жазды. 1896 жылы, ұзақ үзілістен кейін, музыка баспашысы және меценаты Митрофан Беляев оны Санкт-Петербургтегі орыс симфониялық концерттерінің біріне қосуға келісті. Дегенмен, қиындықтар туды: оның ұстазы Сергей Танеев симфонияның нотасын алғаннан кейін шағымдарын білдірді, бұл Рахманиновтың түзетулерін қажет етті, ал Николай Римский-Корсаков репетиция кезінде наразылық білдірді. Ақырында, симфонияның тұңғыш орындалуы 1897 жылдың наурыз айында жоспарланды. Премьераға дейін ол бұрынғы жетістіктеріне байланысты, Мәскеу консерваториясының Ұлы алтын медалін жеңіп алу және Петр Ильич Чайковскийдің мақтауына ие болуына байланысты, уайымдады, бірақ оптимистік көңілде болды. Алайда, премьера апатқа ұшырады; Рахманинов көрермендердің наразылығына ұшырамас үшін сахна артында даусы шықпайтын орындауды тыңдады және шығарма аяқталғаннан кейін залдан шығып кетті. Симфония сыншылар тарапынан қатал сыналып, шығармадағы мәселелерден бөлек, мүмкін мас дирижер Александр Глазуновтың нашар орындауы да кінәлі болды. Цезарь Куй былай деп жазды: «Егер тозақта консерватория болса, егер оның талантты студенттерінің біріне «Мысырдың жеті апаты» тақырыбында бағдарламалық симфония жазу тапсырылса және егер ол Рахманинов мырзаның симфониясын жазса, онда ол өз міндетін тамаша орындап, тозақ тұтқындарына қуаныш сыпар еді». Рахманинов бастапқыда симфониясының сәтсіздігіне салқын қарайды, бірақ ойланып көргеннен кейін психологиялық күйзеліске ұшырап, үш жылға композиторлық жұмысын тоқтатты. Ол өзінің проблемаларын ұмыту үшін көп ішімдік ішіп, депрессияға түсті. Ол сирек композиция жазса да, дирижерлік қызметке қабылданып, 1897 жылдан 1898 жылға дейін Мәскеудегі жеке орыс операсындағы орыс кәсіпкері Савва Мамонтовтың дирижері болды. Бұл Рахманиновтың қаржылық қиындықтарын шешуге көмектесті, бірақ ол театрдың басқа да іс-шараларына уақыт бермейтіні және оның піяно сабақтарын негізгі табыс көзіне айналдырған қабілетсіздігіне байланысты жұмыстан кетті. 1898 жылдың соңында Рахманинов 1899 жылдың сәуір айында Лондонда өнер көрсетуге шақырылды, онда одан екінші фортепиано концертін орындауы күтілді. Алайда ол Лондон филармониялық қоғамына ауруына байланысты екінші концертті аяқтамағанын жазды. Қоғам одан бірінші фортепиано концертін ойнауын сұрады, бірақ ол оны студенттік туынды деп есептеп бас тартты. Оның орнына ол өзінің оркестрлік шығармаларының бірін дирижерлеуді ұсынды, қоғам ол фортепианода да орындаса келісті. Ол «The Rock» шығармасын орындап, өзінің танымал «C sharp minor» прелюдиясы сияқты фортепианолық шығармаларын орындап, сәтті дирижерлік дебют жасады. Қоғам хатшысы Франческо Бергер оны келесі жылы Бірінші концертті орындап қайтуға шақырды. Алайда ол 1908 жылға дейін сол жерде орындамаса да, жаңа және жақсырақ концертпен қайта оралуға уәде берді. Сол консерваториядан оқушысы болған Александр Голденвайзер өзінің жаңа концертін Санкт-Петербургтегі Беляев концертінде орындауды қалап, оның аяқталуы сөзсіз деп ойлады. Рахманинов оны үш жыл бұрын жазуды жоспарлаған еді, оған хат жіберіп, әлі ештеңе жазылмағанын айтты. 1899 жылдың жазы мен күзі бойы Рахманиновтың өнімділігінің төмендеуі оның депрессиясын күшейтті. Сатиндердің досы (Рахманиновтың туыстары) депрессияға түскен композитордың жазу блогын жою үшін оған Лев Толстойды көруге кеңес берді. Алайда, оның наразы жазушыға баруы оның күйзелісін арттырды, ол өзін-өзі сынап, шығарма жаза алмады. Оның денсаулығына алаңдаған Сатиндер оны гипноз саласында маманданған невролог Николай Дальға баруға көндірді, олармен жақсы тәжірибелері болған. Ол да ойланбастан келісті. 1900 жылдың қаңтар және сәуір айларында ол оған күн сайын тегін келіп-кетіп жүрді. Даль Рахманиновтың денсаулығын қалпына келтіріп, оның шығарма жазуға деген сенімділігін арттырды. Өзі де музыкант болған Даль Рахманиновпен музыка туралы ұзақ әңгімелесіп, композитор жартылай ұйықтағанда үштік формуланы қайталайтын: «Сіз концертіңізді жаза бастайсыз. Сіз үлкен оңайлықпен жұмыс істейсіз. Концерт өте жақсы сапалы болады». Нәтижесі бірден көрінбесе де, бұл сәтті нәтиже берді.

Құрастыру және тұсаукесер

1900 жылғы маусымда Федор Шаляпин Рахманиновты Италияға бірге тұруға шақырды. Онда Рахманинов операсы "Франческа да Римини" дуэтінің махаббат бөлімін және екінші фортепиано концертінің екінші және үшінші бөлімдерімен жұмыс істей бастады. Композицияға деген жаңа құштарлықпен Ресейге оралғаннан кейін, ол оларды қайтадан қолға алды, ал жаздың қалған бөлігі мен күз айларында "жылдам және оңай" аяқтады, бірақ бірінші бөлім оған қиындық туғызды. Өмірбаянын жазған Оскар фон Риземаннға ол: "материал көлемі артып, жаңа музыкалық идеялар маған керегінен де көп қозғала бастады" деді. Аяқталған екі бөлімді Мәскеу дворяндар залында, әйелдер түрмесіне көмек көрсету үшін ұйымдастырылған концертте орындауға жоспарланған. Концерт алдында Рахманинов суық тиіп, достары мен туыстары оны дәрі-дәрмекпен, ысытылған шараппен толтырып, өнер көрсетуден бас тарту ниетін жасыруға мәжбүр болды. Сегіз жылдық үзілістен кейін оркестрмен солист ретінде және оның туысы Александр Силотидің дирижерлік дебюті болғандықтан, бұл алаңдатарлық оқиға болды, бірақ концерт үлкен жетістікке ие болды, жақындарының уайымын басып тастады. Иван Липаев былай деп жазды: "Бұл шығармада поэзия, сұлулық, жылу, бай оркестрлеу, денсаулыққа пайдалы және қуатты шығармашылық күш бар. Рахманиновтың таланты барлық жерде көрінеді". Неміс компаниясы Gutheil келесі жылы концертті 18-ші шығарма ретінде жариялады. Композицияны жалғастыру үшін Рахманинов Siloti-ден келесі үш жылға қаржылай көмек алды, бұл оған пәкірлеу туралы уайымдамай композициялауға мүмкіндік берді. 1901 жылдың сәуір айында Голденвайзермен бірге болғанда, ол концерттің бірінші бөлімін аяқтады, ал кейін Мәскеу филармония қоғамының концертінде толық шығарманы тұңғыш рет орындады. Алайда, премьераға бес күн қалғанда, Рахманинов Никита Морозовтан (консерваториядағы әріптесінен) концерттің құрылымы туралы сұрақтар келген хат алды, оның пікірінше, бірінші бөлім екінші бөлімге кіріспе сияқты көрінеді. Көңілі толмаған Рахманинов оның пікірімен келісетінін және бірінші бөлімді қайта қарастырып жатқанын жауап берді. Дегенмен, концерт үлкен жетістікке ие болды және Рахманинов зор құрметке бөленді. Тіпті бұрын оның Бірінші симфониясын сынаған Цюй де 1903 жылғы хатында шығармаға ризашылығын білдірді. Бұл шығарма Рахманиновтың концерттік композитор ретіндегі даңқын нығайтты және оның ең танымал шығармаларының бірі болып табылады. Ол оны Дальға жасаған ем-дом үшін арнады.

Кейінгі орындалулары

Екінші фортепиано концерті тез танымал болып, кейінгі орындалулардан кейін әлемдік деңгейде аты шықты. Оның халықаралық сапары 1902 жылғы қаңтарда Германияда Артур Никиштің жетекшілігімен Лейпциг Гевандхаус оркестрімен Силотидің орындауынан басталды. Наурыз айында сол екеу Санкт-Петербургте өте табысты концерт берді; осыған екі күн бұрын Рахманинов пен Силоти дуэті Мәскеуде тағы да өнер көрсетті, мұнда Рахманинов дирижерлік етсе, Силоти солист болды. Сол жылдың мамырында Лондонның Король залында Василий Сапельников филармониялық қоғаммен және Фредерик Коуэн жетекшілігімен орындады; бірақ Лондон Рахманиновтың оны сол жерде орындауын 1908 жылға дейін күтті. "Концерттің шынайы өзгешелігі мен жаңашылдығына тез көз жеткіздік", - деп жазды The Guardian газеті концерттен кейін. Дегенмен, Англияда бұл туынды Лондондық премьерадан бұрын екі рет естілді, Силоти оны Бирмингем мен Манчестерде орындаған болатын. Композиторлық қабілетін қайта тапқан және қаржылық қиындықтардан арылған Рахманинов, Силотиден алған қарызын соңғы төлемнен кейін бір жыл ішінде қайтарды. Әйелі, туысы Наталья Сатинаға үйленгеннен кейін, Рахманинов желтоқсан айында Василий Сафоновтың жетекшілігімен Вена филармониясымен концерт ойнауға шақырылды. Бұл оған үлкен гонорар әкелсе де, оны қабылдау Силотиге деген алғысын көрсетпеу болар деп алаңдады. Алайда, Танеевтен көмек сұрағаннан кейін, ол Силотидің мұны ренжімейтініне көз жеткізді. 1903 жылғы көктемде Вена мен Прагада да осы шарт бойынша концерттер өтті. 1904 жылдың соңында Рахманинов Беляевтің өсиеті бойынша тағайындалған Глинка сыйлығын жеңіп алды, өзінің концерті үшін 500 рубль сыйлық алды. Өмірі бойы Рахманинов бұл концертті жалпы 143 рет жеке орындады.

Ерте қабылдау

1908 жылы Лондондағы Королевалар залында Серж Куссевицкий жетекшілігімен концерттік міндеттемесін орындағаннан кейін, «Таймс» газетінде құлшыныспен жазылған мақала жарық көрді: «Шығарманың тікелей бейнесі, Рахманиновтың орындауының ерекше дәлдігі мен ұқыптылығы, тіпті оның қолы мен білегінің қимылындағы қатаң экономия, бәрі де орындаудың толықтығына сезім қалыптастырды». Оның американдық оркестрмен дебюті 1909 жылдың 8 қарашасында Филадельфия музыка академиясында Макс Фидлердің жетекшілігімен Бостон симфониялық оркестрімен бірге өтті, сондай-ақ Балтимор мен Нью-Йоркте қайта орындалды. Алғашқы орындалысынан бастап сыншылар көбінесе сынға ұрынды, Филип Хейлдің дебютке арналған бағдарламалық жазбаларын қайталап: «Концерттің құндылығы тең емес. Бірінші бөлімі қиындыққа толы және ерекше ерекшелігі жоқ. Оны техникалық жағынан жақсы білімді, Чайковскийдің музыкасын білетін кез келген неміс жазған болар еді». «The New York Times» газетінің музыка сыншысы Ричард Олдрич шығарманың құнына пропорционалды артық орындалуы туралы күңкілдеді, бірақ Рахманиновтың орындауын жоғары бағалап, оркестрдің көмегімен «оның бұрын осындай қызықты естілмегенін» айтты. Оның американдық турнесіндегі соңғы концерті 1910 жылдың 27 қаңтарында Модест Альтшулердің ресейлік симфониялық қоғамымен бірге «Өлілер аралы» мен оның концертін орындады. Рахманинов тур кезінде концертті сегіз рет орындады. Концерттің танымалдылығына қарамастан, оның сыншылар тарапынан қабылдануы көбінесе нашар болды. 1917 жылғы Қазан революциясынан кейін Рахманинов отбасымен бірге Ресейден қашып кетті және ешқашан қайтып оралмады, АҚШ-ты қаржылық жағдайын жақсартуға мүмкіндік беретін баспана ретінде қарастырды. Олар Скандинавияда уақытша тоқтағаннан кейін, Атыс тоқтату күнінен бір күн бұрын АҚШ-қа келді. Реджинальд Де Ковен Уолтер Дамрош жетекшілігімен Рахманиновтың концертін мақтап, Нью-Йорк көрермендерін «осыдан да әсерленген, қуанған және толқыған» десті. 1927 жылғы «Ливерпуль Пост» газетінде концерт «біраз арзандыққа ұрынған, бірақ көптеген арзан жарқыраған» деп жазылған. Рахманиновтың 2-фортепиано концертінің соңғы орындалуы 1942 жылдың 18 маусымында Владимир Бакалейниковтың жетекшілігімен Голливуд Боулда Лос-Анджелес филармониясымен өтті. «Лос-Анджелес Evening Citizen News» газетінде Ричард Д. Саундерс бұл орындалым туралы пікір білдіріп, шығарманың «әнге толы, көңілді мелодиялармен сіңген, барлығы қараңғы қайғымен боялған және композитордың ерекшелігі болып табылатын нәзік өңдеумен айтылған» деді.

Қазіргі кездегі қабылдау және мұра

Рахманиновтың екінші концерті тыңдаушылар мен пианистер арасында оның басқа концерттерінен гөрі артық танымал болды; музыка зерттеушісі Глен Каррутерс бұл танымалдылықты «әр бөлімінде есте қаларлық әуендердің кездесуімен» түсіндіреді. Рахманиновтың өмірбаяушысы Джеффри Норрис концертті «ерекше қысқалығымен және лирикалық тақырыптарымен ерекшеленеді, олар тым көп немесе тым жиі қайталанбау үшін жеткілікті дәрежеде контрастты» деп сипаттады. Стивен Хоуг The Guardian газетіндегі мақаласында композицияны «оның ең танымал, ең көп орындалатын және, мүмкін, құрылымдық тұрғыдан ең жетілген туындысы» деп атады. Ол өзінен-өзі жазылғандай сезіледі, сондықтан музыка осылай табиғи ағып жатыр. Джон Езард пен Дэвид Уордтың тағы бір мақаласында бұл «репертуардағы ең көп орындалатын концерттердің бірі» деп айтылады. Жаңа ғасырдың әр жылында британдық классикалық музыка тыңдаушыларының сүйікті әні ретінде танылуы Рахманиновтың соңғы 70 жылдағы ең танымал композиторлардың бірі екенін көрсетеді. 2023 және 2024 жылдары бұл туынды Classic FM жылдық «Даңқ залы» сауалнамасында бірінші орынды иеленді және үнемі үштікке кірді. Уильям Дитерленің «Сентябрьдегі оқиға» (1950), Чарльз Видордың «Рапсодия» (1954) және Билли Уайлдердің «Жеті жылдық қышық» (1955) сияқты көптеген фильмдер концерттен мотивтер алды. Дэвид Линнің «Ұшқындар кездесуі» (1945) романтикалық драмасы саундтректе музыканы кеңінен пайдаланады, ал Фрэнк Борзаждың «Мен сені әрқашан сүйдім» (1946) фильмінде ол маңызды рөл атқарады; бұл туындыны одан әрі танымал етті. Стив Пембертонның «Ішкі No. 9» сериалы «Тыныш кеш» эпизодында саундтректің көп бөлігін пайдаланды, эпизодтың барлық бөлігінде тіл жоқ, ал аудио концерттің саундтрегін толығымен қайталайды. Концерт көптеген әндерге шабыттандырды және мұз айдынындағы бағдарламаларда жиі қолданылады.

I. Орташа

Ашылу бөлімі фортепианодағы хроматикалық қоңыраулардың қайталанып тұруымен басталады, олар кернеуді күшейтеді, соңында скрипкалар, альттар және бірінші кларнет негізгі тақырыпты орындаумен аяқталады. Фортепиано, струналы аспаптар мен кларнет орындаған тақырып кезінде өте төмен ноталарды ойнай бастайды. Бұл бірінші бөлімде оркестр әуенді орындағанда, фортепиано екі қолдың арасында жылдам ауысатын арпеджиолардан тұратын қосымша рөлді атқарады, бұл бөлімнің дыбысының толықтығы мен текстурасына үлес қосады. Біраз уақыттан кейін ән төменгі регистрге көшеді, онда виолончель тобы оны жалғастырады, содан кейін скрипкалар мен альттар қосылып, C нотасына дейін көтеріледі. Ұзақ бірінші тақырыптың орындалуынан кейін, «piu mosso» пианистік фигурациясының жылдам және шебер ауысуы шынайы каденциялардың қысқа сериясына әкеледі, оған крещендо мен акселерандо қосылады; содан кейін бұл E мажордағы жұмсақ, лирикалық екінші тақырыпқа, қатысты тоналдылыққа өтеді. Екінші тақырыпты бірінші рет соло фортепиано орындайды, жоғары үрлемелі аспаптардан жеңіл қосымша сүйемелдеумен. Хроматикалық гаммаға сәйкес келетін ауысу ақырында екінші тақырыпты қайта жаңартады, бұл жолы толық оркестрмен фортепиано динамикасында. Экспозиция екі қолдағы E мажор гаммасындағы арпеджиолардың масштабтануымен аяқталады. Қозғалыссыз және тұрақсыз даму екі тақырыптың да мотивтерін пайдаланады, кілттерді жиі өзгертеді және жаңа музыкалық идея баяу қалыптасқанда әуенді әртүрлі аспаптарға береді. Бұл жердегі дыбыс белгілі бір тоналдылыққа бағытталған, бірақ хроматизмнің элементтері бар. Пианистік фигурациялардың екі тізбегі G доминантты 7-ші аккордындағы бірінші тақырыптың тыныш, оркестрлік жаңартылуына әкеледі. Даму бұрынғы тақырыптардың мотивтерімен жалғасады, B мажорлық «più vivo» бөліміне қарай жетеді. Үштік арпеджио бөлімі акселерандо бөліміне әкеледі, екі қолмен бірге фортепианода аккордтар ойналады, ал струналы аспаптар екінші тақырыпты еске түсіретін әуенді ұсынады. Шығарма фортепианоның диссонансты фортиссиссимо аккордтарын орындауымен және мүйіздер мен трубалардың синкоптық әуенді қамтамасыз етуімен кульминацияға жетеді. Оркестр бірінші тақырыпты қайталайтын болса, бұрын қосымша рөл атқарған фортепиано енді дамуда жартылай ұсынылған тақырыпты орындайды, осылайша экспозицияда маңызды өзгеріс жасайды, өйткені негізгі тақырыпта фортепианодағы арпеджиолар қосымша рөлде қызмет етеді. Мұнан кейін бірінші тақырыпты жалғастыратын фортепиано солосы келеді және төмендейтін хроматикалық өрнекпен pianississimo A мажорлық аккордына жетеді. Содан кейін екінші тақырып мүйіздің солосымен орындалады. Фортепианоның кіруі кілтті C минорына қайтарады, оркестр орындаған құпия тақырыпта үштік өрнектер ойналады. Ұзаққа соқпай, пьеса фортепианода C мажорлық глиссандоға ауысады және бірінші тақырыпқа негізделген кодаға дейін тыныш болады, Meno mosso белгісімен, онда қозғалыс C минорының фортиссимосымен аяқталады, экспозициядағы бірінші тақырыптың алғашқы орындалуынан кейін болған шынайы каденциялар сияқты.

II. Адажио sostenuto (қалыптасу)

Екінші бөлім баяу темптегі струналық аспаптардың аккордтарымен басталады, бұл алдыңғы бөлімнің До минорынан осы бөлімнің Ми мажорына өтуін көрсетеді. А бөлімінің басында фортепиано еніп, қарапайым арпеджиолық үлгі орындайды. Бұл ашылу фортепиано үлгісі 1891 жылы "Алты қолға арналған екі пьеса" романсының басы ретінде жазылған. Басты тақырыпты бастапқыда флейта таныстырады, кейін кеңейтілген кларнет солисімен дамытылады. Мотив фортепиано мен струналық аспаптар арасында ауысады. Содан кейін В бөлімі естіледі. Ол фортепианоға шоғырланған қысқа кульминацияға дейін күшейеді, бұл фортепианоға арналған каденцияға алып келеді. Бастапқы тақырып түрлі аккорд инверсияларымен және фортепианодағы төменгі арпеджиолармен қайталанады. Оркестр көбінесе легато және әдемі орындайды, бірақ флейталар аяқталудың көп бөлігінде стаккато аккордтарын орындайды. Фортепиано мен сыбызғылардың бірігіп орындаған кульминациялық фразасынан кейін музыка баяулап өше бастайды, уақыт өте келе аспаптар азайып, фортепианоға көбірек назар аударады, ақырында Ми мажорындағы солистпен аяқталады.

III. Әзіл-оспақ

Соңғы бөлім Е мажордан (алдыңғы бөлімнің тональдығы) До минорына өтетін қысқа оркестрлік кіріспемен басталады, содан кейін фортепианоның жеке орындауы алғашқы мазасыз тақырыптың жариялануына алып келеді. Бастапқы жылдам темп пен музыкалық драма аяқталғаннан кейін фортепианоның жеке орындауынан қысқа көшу оброй мен альттарға B мажордағы екінші лирикалық тақырыпты ұсынады. Бұл тақырып алғашқы бөлімнің екінші тақырыбының мотивін сақтайды. Экспозиция B мажордағы күдікті жабылу бөлімімен аяқталады. Одан кейін кеңейтілген және қарқынды даму бөлімі естіледі. Даму экспозицияның бірінші тақырыбына негізделген. Ол өте импровизациялық сипатқа ие, себебі аспаптар дауылды мотивтерді кезекпен орындайды. Рекапитуляцияда бірінші тақырып тек 8 тактқа дейін қысқартылады, өйткені ол даму бөлімінде кеңінен қолданылды. Көшуден кейін рекапитуляцияның екінші тақырыбы пайда болады, бұл жолы D мажорда, тоникадан жарты тон жоғары. Дегенмен, қауіпті жабылу бөлімі аяқталғаннан кейін, ол C мажордағы жеңіске толы биік нүктеге дейін өседі. Бөлім тоникалық мажорда өте жеңіске толы аяқталады, Д минорындағы үшінші концерттің соңғы төрт ноталық ритмімен аяқталады.

Транскрипциялар және туындылар

1901 жылы Гутхейл композитордың екі фортепианолық аранжировкасымен бірге концертті жариялады. 1940 жылы австриялық скрипкашы және композитор Фриц Крайслер скрипка мен фортепианоға арналған екінші бөлімді "Прегиера" (Дұға) деп транскрипциялады. 1946 жылы Перси Грейнгер үшінші бөлімді фортепианоға арналған концерттік транскрипция жасады. Классикалық джаз квартетінің 2006 жылғы аранжировкасы джаз импровизациясы үшін әр бөлімнен алынған тақырыптық бөлімдерді негіз ретінде пайдаланады. Фрэнк Синатра жазған екі әннің бастауы концертте: "Мен сені ойлаймын" – бірінші бөлімнің екінші тақырыбынан, ал "Толық ай мен бос қолдар" – үшінші бөлімнің екінші тақырыбынан. Эрик Карменнің 1975 жылғы "All by Myself" балладасы екінші бөлімге негізделген.