Кіріспе
Жапондық идентичность туралы әдеби жанр Нихонжинрон (日本人論: жапондық болмыс туралы трактаттар) – жапондық ұлттық және мәдени идентичность мәселелеріне арналған тарихи және әдеби туындылар жанры. Нихонжинрон әдебиеті Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кең таралған баспа бумы кезінде гүлденді, кітаптар мен мақалалар жапон мәдениетін және мәдени ойлауын талдауға, түсіндіруге немесе зерттеуге бағытталды. Бұл тақырыптарға жапон тілі немесе жапондық сезімталдық, соның ішінде жапондық қоғамдық психология мен қоғамдық зерттеулер, мысалы, "тік қоғам" және Такео Дойдың "бағыну және тәуелділік", "бос пияз" қоғамы және "тілдің рухы" (котодама); сондай-ақ Шузо Кукидің "әдемілік" (ики) немесе "жарық мәдениеті", Чие Наканенің антропологиялық еңбектері немесе Ясусуке Муракамидің әлеуметтік тарихы кіруі мүмкін.
Nihonjinron (日本人論: treatises on Japaneseness) is a genre of historical and literary work that focuses on issues of Japanese national and cultural identity. Nihonjinron literature flourished during a publishing boom popular after World War II, with books and articles aiming to analyze, explain, or explore Japanese culture and cultural mindset. These topics might include Japanese language, or Japanese sensibilities, including popular mass market Japanese social psychology and social studies, such as the concept of a "vertical society" and Takeo Doi's "indulgence and dependence," "the hollow onion" society, and "the spirit of the language" (kotodama); and Shūzō Kuki's "chic" (iki) or a "radiant culture," as well as the anthropological works of Chie Nakane, or the social history of Yasusuke Murakami.
Тарих
Хироси Минами нихонжинронның тамырын Эдо дәуірінен бұрынғы кезеңге дейін жегізеді. Нихонжинронның бастаулары, кем дегенде, 18 ғасырдағы кокугаку ("ұлттық зерттеулер") қозғалысына барып тіреледі, оның тақырыптары соғыстан кейінгі нихонжинрон тақырыптарынан көп ерекшеленбеді.
Көкұғаку
Кокугаку, бастапқыда Жапонияның ерте классикалық әдебиетінің филологиясын зерттеу ретінде пайда болды, бұл мәтіндерді, олардың кейбіреулері түсініксіз және оқуға қиын болғандарын қалпына келтіруге және бағалауға бағытталды. Оларды жағымды бағалап, жинақтау арқылы Қытай өркениеті енгізілгенге дейін Жапонияның түпкілікті құндылықтарын анықтауға және белгілеуге тырысты. Осылайша, Кодзики және Манъёсю сияқты ерте классикалық мәтіндерді зерттеу Кокугаку ғалымдарына, әсіресе Кейчу (1640–1701), Када но Азумамаро (1669–1736), Камо но Мабучи (1697–1769), Мотори Норинага (1730–1801) және Хирата Ацутане (1776–1843) сияқты бес маңызды тұлғаға Жапонияның Қытаймен мәдени айырмашылықтарын зерттеуге, олардың бастауларын көне дәуірде табуға және нәтижелерді шетелдік өркениетке қарсы Жапонияның ерекшелігін анықтауға бағытталған жүйелі әрекеттерде пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл ғалымдар тәуелсіз жұмыс істеді және әртүрлі қорытындыларға келді, бірақ 19 ғасырда Конакамура деген нео-Кокугаку өкілі оларды біріктіріп, жапондықтардың өзін-өзі тануының ерте кезеңін анықтауға ықпал етті. Қытайдың мәдени сенімдері, әлеуметтік ғұрыптары және философиялық идеялары Жапонияда мың жылдан астам уақыт бойы саяси үстемдік құрды және Токугава режимінің неоконфуциандық идеологиясын қалыптастырды.
Мейдзи дәуірі
19 ғасырдың екінші жартысында күшті әскери және дипломатиялық қысыммен, Бакуфуның құлдырауына әкелген ішкі дағдарыстан зардап шеккен Жапония өзінің порттарын, содан кейін мемлекетін сыртқы саудаға ашып, қазіргі заманғы өнеркәсіптік мемлекеттердің тудырған қиындықтарына қарсы тұруға бағытталған реформалар жасады. Бұл өзгерістерге себепкер болған жапондық сарбаздар мен дипломаттардың АҚШ және Еуропадағы байқаулары болды. Осы уақытқа дейін қалыптасқан танымдық модельдерде Қытай үлгі ретінде және мәдени қарсыласы ретінде басым орынды иеленген еді, енді оның орнын Батыс алды. Алайда, Жапонияның Қытай өркениетімен болған дәстүрлі қарым-қатынасы бір жақты пікір-таластарға негізделген болса, енді жапон ғалымдары мен ойшылдары батыстықтардың жапон мәдениетінің "экзотикалық" ерекшеліктеріне қызығушылық танытып, олар туралы айтқандарын және жазғандарын тікелей оқи алатын болды. Жапондықтардың осы жаңадан пайда болған батыстық стереотиптерге қатынасы және оларға жауап беруі, сол кездегі жоғары парасаттылық, кемсіртушілік және империялық биіктік сезімі жапондықтардың ұлттық бірегейлігі туралы пікірталастарға әсер етті. Лесли Пинкус айтқандай, кейінгі кезең туралы айтатын болсақ, жапондық саяхатшылар Жапонияны Еуропадан экзотикалық нысан ретінде қайтарып алды деуге болады. 1-ші дүниежүзілік соғыстан кейін укиё-э суреттері Париж мұражайларынан және еуропалық жеке коллекциялардан Жапонияға қайта әкелінгендей, мәдениеттің өткенінің аз қолға түсетін аспектілері де жапондық саяхатшылар Еуропада жаңадан таба алды. Бірақ, материалдық немесе рухани болсын, жапон мәдениетінің артефактілері Еуропаның оған деген қызығушылығы немесе бағасын төмендетуі салдарынан өшпестей өзгерді. Осыдан кейін жаппай әлеуметтік және экономикалық өзгерістердің қарқынды кезеңі басталды. Дамушы элитаның басшылығымен Жапония Токугава билігінің ғасырлар бойы жабық әлемнен (сакоку кезеңі деп аталады) Мейджинің батыстық үлгідегі жаңаруына және, тағы да батыстың басым парадигмасына сәйкес, отаршылдықтың өсуімен империалистік авантюризмге бет бұрды. Тайшо дәуірі сәл "либералды" бұрылыс жасады, өйткені маятник Батыс моделіне жаңа қызығушылыққа ие болды ("Жапония екінші рет дүниеге келуі керек, Америка оның жаңа анасы және Франция оның әкесі"). 1929 жылғы дағдарыс пен 1930 жылдардағы депрессия кезінде "қара аңғар" (暗い谷間) дәуірінде милитаризм үстемдікке ие болды, ал либералды жаңарудың қалыпты дәстүрлерін сақтап қалуға жасалған барлық әрекеттер ұлтшылдық идеологияларға жол берді.
one might say that Japanese travelers reappropriated Japan from Europe as an exoticized object. Just as ukiyo e were first reimported back into Japan from Paris museums and private European collections after World War 1, less tangible aspects of the cultural past were newly rediscovered by Japanese visitors in Europe. But whether material or ethereal, the artifacts of Japanese culture had become indelibly inflected by Europe's fascination with, or depreciation of, one of its cultural others. There ensued an intense period of massive social and economic change, as, under the direction of a developmental elite, Japan moved from the closed world of centuries of Tokugawa rule (the so called sakoku period) to Meiji Westernization, and, again in close conformity with the prevailing occidental paradigm, to imperialist adventurism with the growth of the colonialism. The Taishō period marked a slightly more 'liberal' turn, as the pendulum swung towards a renewed interest in the Western model ("Japan must undergo a second birth, with America as its new mother and France as its father"). With the crisis of 1929 and the concomitant depression of the 1930s, militarism gained the upper hand in this era of the 'dark valley' (暗い谷間), and nationalistic ideologies prevailed over all attempts to keep alive the moderate traditions of liberal modernity.
Соғыстан кейінгі кезең
Дегенмен, толыққанды экономикалық, әскери және рухани жұмылдыру жеңілістен сақтай алмады. Баяу, оккупация жылдарында, содан кейін тәуелсіздігін қайта орнатумен бірге, Жапония 1990 жылдардағы дағдарысқа дейін әлемдік өнеркәсіптік және экономикалық қуат ретінде ондаған жылдар бойы өркендеді. Осы ғасырлық жол бойындағы мәдени үлгілер – батыстық үлгідегі өзгерістер мен дәстүрлі автоархия арасындағы үнемі ауытқу. Екі баламаның арасында екі әлемнің ең жақсысын біріктіретін үшінші, келісімді жол іздеуге жиі тырысты: «жапондық рух және батыс техникасы» (和魂洋才). Осы созылмалы ауытқулардың жиілігі ұлттық бағыттар мен ұлттық сипат (国民性 kokuminsei; 民族性 minzokusei) туралы кең пікірталас тудырды, оның күрделілігі уақыт өте келе толыққанды бағалауды немесе зерттеліп отырған әдебиетке құс көзімен қарауды қиындатады. Соғыстан кейінгі нихонжинрон теориясының соғысқа дейінгі жапон мәдени ерекшелігінің тұжырымдамасымен байланысы туралы мәселе үлкен дау тудырады. Яғни, демократиялық жағдайдағы жапондық ерекшелік туралы ойлар ұлттық сәйкестікті іздеудің қаншалықты адал көрінісі болып табылады және егер бар болса, олар соғысқа дейінгі кезеңде үкімет пен ұлтшылдар жасаған жапондық идеологиядан қаншалықты дәрежеде пайдаланды, елдің күшін индустрияландыру мен әлемдік үстемдікке бағыттады? Бұл сұрақтар соғыстан кейінгі алғашқы кезеңде «салауатты ұлтшылдықты» қалпына келтірудің оңшыл мәдени ойшылдарға ғана тән емес екендігімен күрделенеді. Салауатты азаматтық санаға қарасты ұлттық сананың идеалдық, оң формаларын дамыту қажеттілігі туралы қызу пікірталас Маруяма Масаоның «ұлттық азаматтық сананы» (国民主義) дамытуға шақырған алғашқы жазбаларында және «этникалық ұлттық сана» (民族主義) туралы сөйлеуді артық көретін Жапон тарих ғылымы қауымдастығының (歴研) мүшелерінің пікірталастарында маңызды орын алады. Бұл пікірталастар либералды солшыл орталық сыншыларынан радикалды марксистік тарихшыларға дейін жалғасты. Кейбір ғалымдар көптеген жапондық ұлттық символдардың жойылуы мен Екінші дүниежүзілік соғыстың соңындағы жеңілістің психологиялық соққысы нихонжинронның тұрақты танымалдығының бір себебі екенін айтады, бірақ бұл тек 20-шы ғасырдың құбылысы емес. Шын мәнінде, бұл жанр – жапондық мәдени ұлтшылдықтың көрінісі, ол барлық заманауи ұлттарға тән. Нихонжинронның аргументтерінің тоны көбінесе сол кездегі жапон қоғамының сипатын көрсетеді. Дейл Номура зерттеген кезеңдегі соғыстан кейінгі нихонжинрон дискурсының дамуының үш кезеңін анықтады: Тамотосу Аоки кейіннен сәйкестік дискурсының төрт негізгі кезеңін ажыратып, оны жетілдірді. Соғыстан кейінгі алғашқы кезеңде нихонжинрон баяндамаларының көпшілігі жапондықтардың бірегейлігін сынды көзбен қарастырды. Императорлық Жапонияны еске түсіретін феодализм элементтері Жапонияның жаңа демократиялық мемлекет ретінде қайта құрылуына үлкен кедергі ретінде сынға алынды. Веберлік социолог Хисао Оцука сияқты ғалымдар Жапонияны рационалды жекелеу және либералды демократия өлшемдерімен бағалады, бұл сол кезде АҚШ және Батыс Еуропа елдерінің идеалдары саналды. Алайда, 1970-ші жылдары Жапонияда айтарлықтай экономикалық өсім болған кезде Оцука «феодалдық қалдықтарды» Жапонияның Батыстан ерекшелену белгісі ретінде оң бағалай бастады (Оцука, Кавасима, Дой 1976 passim). 1990-шы жылдардың басындағы экономикалық өсім кезеңінде жазылған нихонжинрон кітаптары керісінше, жапондықтардың әртүрлі ерекшеліктерін оң қасиеттер ретінде сипаттады.
Мәдени ұлтшылдық ретінде
Питер Н. Дейл (1986), Харуми Бефу (1987) және Косаку Йошино (1992) сияқты ғалымдар нихонжинронды әлеуметтік және саяси біртүзілікті сақтау құралы ретінде қарастырады және оны сын тұрғысынан бағалайды. Мысалы, Дейл нихонжинронды былай сипаттайды: Біріншіден, олар жапондықтардың мәдени және әлеуметтік жағынан біртекті нәсілдік топ екенін, олардың негізгі ерекшеліктері ежелгі заманнан бері дерлік өзгермегенін жасырын түрде қабылдайды. Екіншіден, олар жапондықтардың барлық басқа белгілі халықтардан түбірінен өзгеше екенін болжайды. Үшіншіден, олар айқын ұлтшыл көзқарасқа ие, сыртқы, жапондық емес көздерден туындаған деп саналатын талдау әдістеріне идеологиялық және процедуралық қарсылық көрсетеді. Осылайша, нихонжинронды Жапонияның кез келген саласындағы шартты "ерекшелігімен" айналысатын мәдени ұлтшылдық туындысы деп анықтауға болады, ол жеке тәжірибеге де, ішкі әлеуметтік-тарихи алуантүрлілікке де қарсы тұрады. Нихонжинрон еңбектеріндегі топтық біртүзілікке берілген басымдық және оның 20 ғасырдың басында Жапонияның әскери кеңею кезеңінде кеңінен танымал болуы, кейбір батыс сыншыларын оны этноцентрлік ұлтшылдықтың бір түрі деп санауға итермеледі. Карел ван Вольфрен бұл бағалаумен келіседі, қоғамда кең таралған коллективизмді байқайды.
First, they implicitly assume that the Japanese constitute a culturally and socially homogeneous racial entity, whose essence is virtually unchanged from prehistoric times down to the present day. Secondly, they presuppose that the Japanese differ radically from all other known peoples. Thirdly, they are conspicuously nationalistic, displaying a conceptual and procedural hostility to any mode of analysis which might be seen to derive from external, non Japanese sources. In a general sense then, nihonjinron may be defined as works of cultural nationalism concerned with ostensible 'uniqueness' of Japan in any aspect, and which are hostile to both individual experience and the notion of internal socio historical diversity. The emphasis on ingroup unity in nihonjinron writings, and its popularization during Japan's period of military expansion at the turn of the 20th century, has led some Western critics to brand it a form of ethnocentric nationalism. Karel van Wolferen echoes this assessment, observing a collectivism prevalent in the society.
Нақты тезистер
Жапондық нәсіл – бірегей оқшауланған нәсіл, оның басқа нәсілдермен ешқандай туыстығы жоқ. Кейбір радикальды тұжырымдамалар бойынша, бұл нәсіл приматтардың ерекше тармағынан тікелей тараған. Бұл оқшаулану континенттік тарихтың әртүрлі ағындарынан үзіліп, тайпалар мен мәдениеттердің шексіз араласуынан қауырсынып қалған арал мемлекетінде (島国) өмір сүрудің ерекше жағдайларына байланысты. Арал мемлекетінің өзі ерекше климатқа (風土) ие, оның ерекше ырғақтары, мысалы, Жапонияда ғана төрт анық маусым (四季) болатыны секілді фактілер, жапондық ойлау мен мінез-құлыққа әсер етеді. Осылайша, Жапониядағы адам табиғаты, ерекше жағдайда, табиғаттың өзінің бір бөлігі болып табылады. Жапон тілінің ерекше грамматикалық құрылымы және бай лексикалық қоры бар, оның ерекше синтаксисі мен мағыналық нюанстары жапондықтарды басқа тілдерде кездеспейтін ерекше ойлау қалыптарына бейімдейді. Жапон тілі сондай-ақ ерекше тұмандылыққа ұшырайды. Сондықтан, оны жетік меңгерген шетелдіктер тілді дұрыс қолданғанмен, оның артындағы ойлау олардың ана тілінің ойлау жүйесіне сіңген бөтен үлгіде қалады. Бұл – грамматика әлемге деген көзқарасты анықтайды деген Сапир-Ворф гипотезасының жапондық нұсқасы. Жапон психологиясы, тілдің ықпалымен, тәуелділікке құштарлық немесе қалаулар (甘え) арқылы сипатталады, бұл "адамдық қарым-қатынастың" (人間関係) ерекше түріне алып келеді, онда өзі мен басқа арасындағы шекаралар анық болмай немесе өте өтімді болады, нәтижесінде эго мен өзгеге деген психоменталды және әлеуметтік бірігу идеалы (自他合一) қалыптасады.