Кіріспе
Бельз (Белз; Bełz; ) – Украинаның батысындағы Львов облысындағы шағын қала, Польша шекарасына жақын, Солокия өзені (Буг өзенінің саласы) мен Ричица ағысы арасында орналасқан. Бельз қаласы Украинаның Белз қалалық бірлестігінің (hromada) әкімшілік орталығы болып табылады. Халық саны шамамен…
Belz (Белз; Bełz; ) is a small city in Lviv Oblast, western Ukraine, located near the border with Poland between the Solokiya river (a tributary of the Bug River) and the Richytsia stream. Belz hosts the administration of Belz urban hromada, one of the hromadas of Ukraine. Its population is approximately
Ерте тарих
Белц құнарлы жазықта орналасқан, онда ежелгі заманда индоевропалық тайпалар қоныстанған: кельттік лугийлер, содан кейін (2-5 ғасырлар) германдық готтар, құлдыққа түскен сарматтар (ақ хорваттар) және, ақырында, славяндық дулебтер (кейінірек бужандар), олар 907 жылы Киев Русінің құрамына кірді, дулебтер Олегтің Царградқа (Константинопольге) қарсы әскери жорығына қатысты. Көптеген польша тарихнамаларында осы жерде Ленд тайпасы да болған, олар Киев Русіне салық төлеген. Қала кем дегенде 10 ғасырдан бері бар, 970 жылдары Польша билігінде болған Червен қалаларының бірі ретінде. 981 жылы Белц Киев Русіне қосылды. 1170 жылы қала князьдіктің орталығы болды. 1234 жылы ол Галиция-Волынь князьдығының құрамына кірді, ол 1340 жылға дейін Белцтің үстемдігін сақтап тұрды, содан кейін ол Литва билігіне өтті. Белц 1366 жылдан 1772 жылға дейін Польша билігінде болды, алдымен вассалдыққа бағынышты, ал 1462 жылдан бастап воеводствоның астанасы болды. 1377 жылдың 5 қазанында қалаға Қызыл Рутенияның басқарушысы Владислав Ополчик Магдебург құқығы бойынша құқықтар берді. 1509 жылдың 10 қарашасында жарияланған жарғы Белцке Магдебург құқығы бойынша тағы да жеңілдіктер берді. 1772 жылы Белц Габсбург империясына (кейін Австрия империясы және Австро-Венгрия империясы) қосылды, онда ол Галиция және Лодомерия корольдігінің бір бөлігі болды. Белц 1884 жылы Ярослав-Ковель темір жолы ашылғанда темір жол байланысына ие болды.
Қазіргі тарих
1918 жылы қарашада Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австрия-Мажарстан империясы құлағаннан кейін Белз Батыс Украина Халық Республикасының құрамына кірді. 1919 жылы Польша-Украина соғысы барысында ол Польшаның бақылауына өтті. 1920 жылдың сәуір айында Польшаның екінші республикасын (Жозеф Пилсудский өкілдігімен) және Украина Халық Республикасын (Симон Петлюра өкілдігімен) біріктірген Варшава шартына қол қойылды. Аталған шартта Батыс Украинадағы Польша-Украина шекарасы Збруч өзені бойымен жүргізілетіні келісілді. Осыған байланысты Белз, Шығыс Галицияның қалған бөлігімен бірге Польша Республикасының құрамында қалды. 1919 жылдан 1939 жылға дейін Белз Польшаның екінші республикасының Львов воеводиясына қосылды. 1939 жылдан 1944 жылға дейін Белз Германияның бақылауындағы Бас үкіметтің (General Government) құрамында болды. Белз Солокия өзенінің (Буг өзенінің саласы) сол жағындағы солтүстік жағалауында орналасқан, бұл өзен 1939-1941 жылдары неміс-кеңес шекарасы болды. Соғыс жылдарында қалада Хрубешов украиналық көмек комитетінің өкілдігі жұмыс істеді. Соғыстан кейін Белз Польшаға қайта оралды (қайтадан Люблин воеводиясының құрамына кірді) және 1951 жылға дейін, шекараны қайта бөлуден кейін КСРО-ға (Украина КСР) өтті. (Толық мәліметтер үшін: 1951 жылғы поляк-кеңес аумақтық айырбасы). 1991 жылдан бері Белз тәуелсіз Украинаның бір бөлігі болып табылады. 2020 жылдың 18 шілдесіне дейін Белз Сокал ауданының құрамында болды. Украинаның әкімшілік реформасы аясында 2020 жылдың шілдесінде аудан таратылды, нәтижесінде Львов облысының аудандарының саны жетіге дейін азайтылды. Сокал ауданының аумағы Червоноград ауданымен біріктірілді.
Яһуди тарихы
Белцтегі ашкенази еврей қауымы шамамен 14 ғасырда құрылған. 1665 жылы Белцтегі еврейлер тең құқықтар мен міндеттерге ие болды. Қала 19 ғасырдың басында хасидтік әулеттің орталығына айналды. Белц раввині Шалом Рокеах (1779–1855), сондай-ақ Сар Шалом деп белгілі, Луцк Магидінен білім алып, хасидтік қозғалысқа қосылды, қауымды құрып, алғашқы Белц ребесі атанды, осылайша Белц хасидтік әулетінің негізін қалады. 1855 жылы Раби Шалом қайтыс болғаннан кейін, оның кіші ұлы Раби Ехошуа Рокеах (1855–1894) келесі Ребе болды. Ребе Ехошуаның ұлы және мұрагері, Ребе Иссахар Дов Рокеах (үшінші Белц Ребесі) (1894–1926) кезеңінде Белц хасидизмі өрістеді. Ребе Йиссахар Довтың ұлы және мұрагері, Ребе Аарон Рокеах (1880–1957), 1944 жылы нацистік оккупация астындағы Еуропадан Израильге қашып, Хасидутты алдымен Тель-Авивте, содан кейін Иерусалимде қайта құрды. Жақындағы тарих үшін қараңыз. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Белцте 6100 тұрғын болды, оның ішінде 3600 еврей, 1600 украин және 900 поляк болды. 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға неміс және совет әскерлерінің шабуылы кезінде Белц еврейлерінің көпшілігі 1939 жылдың күзінде Кеңес Одағына қашты (Герман-Совет достығы, ынтымақтастығы және шекаралау шарты). Алайда 1942 жылдың мамырына қарай Белцте 1540-тан астам жергілікті еврей тұрғыны мен босқыны болды. 1942 жылдың 2 маусымында 1000 еврей Хрубиешовқа депортацияланды, ал одан Собибор қырып тастау лагеріне жіберілді. Сол жылдың қыркүйек айында тағы 504 адам Хрубиешовқа әкелінді, себебі олар енді аймақтағы шаруа қожалықтарында жұмыс істеуге қажет болмады.
At the beginning of World War I, Belz had 6100 inhabitants, including 3600 Jews, 1600 Ukrainians, and 900 Poles. During the German and Soviet invasion of Poland (September 1939), most of the Jews of Belz fled to the Soviet Union in Autumn 1939 (the German–Soviet Treaty of Friendship, Cooperation and Demarcation). However, by May 1942, there were over 1,540 local Jewish residents and refugees in Belz. On June 2, 1942, 1,000 Jews were deported to Hrubieszów and from there to Sobibor extermination camp. Another 504 were brought to Hrubieszów in September of that year, after they were no longer needed to work on the farms in the area.
Мәдениет туралы қызықты мәліметтер
Идиш тіліндегі "Белц, майн штететеле" әні штеттелде өткен бақытты балалық шақтың қозғалтатын бейнесін көрсетеді. Алғашқыда бұл ән идиш тілінде ұқсас дыбысталатын (белттер), молдаван/румын тілінде Bălți деп аталатын және Бессарабияда (қазіргі Молдова Республикасы) орналасқан қала үшін жазылған. Кейінгі түсіндірмелерде Белз қаласы еске алынуы мүмкін. Бұл ән Холокост тарихында ерекше маңызға ие, себебі Аушвиц концлагерінде 16 жастағы бала осы әнді ойнап жатқанда, СС күзетшісі естіп, оны газ камерасына бара жатқан еврейлердің көңілін көтеру үшін қайта-қайта ойнатуға мәжбүр еткен. Белц сонымен қатар украин және поляк католиктері үшін де маңызды орын, өйткені сол жерде Черная Мадонна Ченстоховая (осы иконаны Евангелист Лука салған деп саналады) 1382 жылға дейін бірнеше ғасыр бойы сақталған. Ополе герцогы Владислав Ополчик, Венгрия королі Людовик I үшін Галичинадағы корольдік өкілі қызметін аяқтағаннан кейін иконаны өз княздығына алып кеткен. Әдебиет – көркем әдебиет: Антони Мальчевскийдің "Мария: Украина туралы хикая" поэмасы және Йозеф Игнатий Крашевскийдің "Старощина Бельская: тарихи повесть 1770–1774" романы.