1945 жылғы Тесел аралындағы грузин көтерілісі

Кіріспе

1945 жылы Текселдегі грузин көтерілісі (Opstand der Georgiërs) (5 сәуір 1945 – 20 мамыр 1945) – Германия армиясының Грузин легионының 882-ші жаяу әскер батальоны «Көролева Тамара» (Тамара патшайым немесе Тамара) Тексел (Тессел) аралында, неміс оккупациясы астындағы Нидерландтағы көтерілісі. Батальон 800 грузиннен және 400 немістен тұрды, олардың көп бөлігі неміс офицерлері болды. Бұл Еуропа театрсындағы соңғы шайқастардың бірі еді.

Өмірбаян

Қатты қорғалған арал Германияның Атлантикалық қабырғасының қорғаныс жүйесінің бір бөлігі болды. Бірақ, одақтастардың Нормандияға түсуінен кейін, оның маңызы салыстырмалы түрде төмендеді. Көтерілісші батальонның сарбаздары – бұрынғы Қызыл Армияның Шығыс майданында тұтқындалған Грузия Кеңес Социалистік Республикасының сарбаздары болды. Оларға таңдау жасау мүмкіндігі берілді: тұтқынға алынған сарбаздар соғыс тұтқындары лагерінде қалуға, яғни зорлық-зомбылыққа, аштыққа және тіпті өлімге ұшырауға, немесе неміс әскерінде қызмет етуге және белгілі бір деңгейде еркіндікке ие болуға болатын. Батальон соңғы нұсқаны таңдаған адамдардан құралды. Батыс Еуропада тұратын антикоммунистік эмигранттар да осы бөлімшелерге қосылды; Грузин легионы (1941–45) қараңыз. Батальон 1943 жылдың маусымында Польшадағы Радом қаласының жанындағы Кружинада құрылды және бастапқыда партизанға қарсы күреске жұмылдырылды. 1943 жылдың 24 тамызында батальонға Индиялық еріктілер легионының 950-ші полкінің әскерлерін алмастыру үшін батысқа бару бұйрығы берілді. Батальон 30 тамызда Нидерландының Зандворт қаласына жетті. 1943 жылдың қыркүйегінен 1945 жылдың ақпан айының басына дейін "Зандворттың төменгі бөлігі" құрамында Зандвортта орналасты. 1945 жылдың 6 ақпанында батальон Тексел бөлімшесіне жіберілді. 1945 жылдың наурыз айының соңында одақтастардың шабуылына қарсы тұру үшін Гүржия батальонының бірнеше роталарын Нидерландтың материгіне ауыстыруға дайындық жұмыстары басталды, бұл көтеріліске әкеп соқты.

Көтеріліс

1945 жылы 5-6 сәуір түнінде түн ортасынан кейін грузиндер көтеріліс жасап, аралдың дерлік барлық бөлігін бақылауға алды. Бастапқы көтерілісте шамамен екі жүзге жуық неміс сарбазы қаза тапты – олар казармаларында не күзетте тұрғанда, сол түнде және келесі күні арал көшелерінде топтап немесе жекелеп жүрген кезде. Голландиялық қарсылық қозғалысының мүшелері грузиндерге қатысып, көмектесті. Дегенмен, көтеріліс одақтастардың күтілген қонуына тірелген еді, бірақ ол орын алмады. Сонымен қатар, грузиндер аралдың оңтүстік және солтүстік жағалауларындағы теңіздік артиллериялық бекіністерін бақылауға алмады; осы артиллериялық қондырғылардың экипаждары аралда тірі қалған жалғыз немістер еді. Қарсы шабуылға бұйрық берілді және аралдағы қолданыстағы артиллериялық бекіністер көтерілісшілер болуы мүмкін деген күдік туған жерлерге оқ атуды бастады. Голландия материгінен 163-ші теңіз жаяу әскер полкінің шамамен 2000 сарбазы жөнелтілді. Келесі бес аптада олар аралды қайта басып алды; айрықша ауыр шайқастар аралдың солтүстік бөлігінде, Айерландта және маяк маңында болды. Неміс әскерлері аралды толығымен шолып, қалған грузин сарбаздарын іздеді, ал голландиялық тұрғындар оларды жасыруға тырысты. 882-ші батальон командирі, майор Клаус Брайтнер соғыстан көп уақыт өткен соң, көтерілістің "сатқындық, басқа ештеңе емес" екенін мәлімдеді; тұтқынға алынған көтерілісшілерге өздеріне қабір қазу, неміс формаларын шешіп тастау және атылу бұйырылды. Көтеріліс кезінде 565 грузин, кем дегенде 812 неміс және Текселдің 120 тұрғыны қаза тапты. Ұлы қиратушылық болды; ондаған шаруашылықтар өртеніп кетті, ал кейіннен келтірілген зиян он миллион гульдер (3,77 миллион АҚШ доллары) деп бағаланды. Қан төгілу Нидерланды мен Даниядағы неміс капитуляциясынан кейін, 1945 жылдың 5 мамырында және тіпті Германияның толық капитуляциясынан кейін, 8 мамырында да жалғасты. Шайқастар 1945 жылдың 20 мамырында неміс капитуляциясын күштендіру үшін келген канадтық әскерлерге дейін жалғасты, олар қалған неміс әскерлерін қарусыздандырды.

Shortly after midnight on the night of 5–6 April 1945, the Georgians rose up and gained control of nearly the entire island. Approximately two hundred German soldiers were killed in the initial uprising, in their quarters or while standing guard, walking the roads of the island in groups or individually that night and the following day. Members of the Dutch resistance participated and assisted the Georgians. However, the rebellion hinged on an expected Allied landing which did not occur. Furthermore, the Georgians failed to secure the naval batteries on the southern and northern coasts of the island; the crews of these artillery installations were the only Germans still alive on the island. A counterattack was ordered and the intact artillery batteries on the island began firing at sites where rebels were suspected to be. Approximately 2,000 riflemen of the 163rd Marine Schützenregiment were deployed from the Dutch mainland. Over the next five weeks they re took the island; fighting was particularly heavy in the northern part of the island at Eierland and around the lighthouse. The German troops then combed the length of the island for any remaining Georgian soldiers, while the Dutch inhabitants sought to hide them. The German commander of the 882nd battalion, Major Klaus Breitner, stated long after the war that the uprising was "treachery, nothing else;" the captured mutineers were ordered to dig their own graves, remove their German uniforms, and be executed. During the rebellion, 565 Georgians, at least 812 Germans, and 120 residents of Texel were killed. The destruction was enormous; dozens of farms went up in flames, with damage later estimated at ten million guilders (US$3.77 million). The bloodshed lasted beyond the German capitulation in the Netherlands and Denmark on 5 May 1945 and even beyond Germany's general surrender on 8 May 1945. The fighting continued until Canadian troops arrived 20 May 1945 to enforce the German surrender, and disarmed the remaining German troops.

Салдары

Грузиялықтар Оудшильд маңындағы Хогбергтегі салтанатты зиратта жерленген. Тірі қалғандар кеңес әріптестерінің көпшілігінің тағдырынан қорқып, Ялта конференциясының шарттары бойынша мәжбүрлі түрде елге қайтарылып, түрмеге қамалып, қуғын-сүргінге ұшырауы мүмкін, ал офицерлер өлім жазасына кесілуі мүмкін еді. Тексел шаруалары жасырып алған немесе жағалаудағы миналы далаларда неміс әскерінен жасырынып аман қалған 228 грузин Кеңес билігіне тапсырылды. Кеңес Одағындағы жинақтау лагеріне жеткеннен кейін 26 грузин отбасыларымен бірге жер аударылып, ал қалғандары Гулагқа жіберілді. 1950 жылдардың ортасында тірі қалғандар оңалтылып, үйлеріне оралуға рұқсат алды. 1991 жылға дейін Кеңес Одағының Нидерландыдағы елшісі жыл сайын 4 мамырда грузиндердің қабірлеріне барып, соңғы сапарларында грузиндерді «Кеңес Одағының Батырлары» деп атады. Кеңес Одағы Текселдегі соғыста қаза тапқандарға бірнеше ескерткіштер орнатты, оның ішінде аралдың басты зиратындағы бағана және грузин зиратындағы түрлі мүсіндер бар. Уақыт өте келе, грузин көтерілісінің естелігін сақтауда маңызды рөл атқарған Голландия Коммунистік партиясының ықпалы азайғандықтан, естелік шараларға жергілікті тұрғындардың қатысуы төмендеді және партия ақырында жойылды. 1960 жылдардың соңында Кеңес Одағының Тексел көтерілісшілерін еске алу жұмысы «Асалған арал» атты көркем фильмінің шығуымен аяқталды. Фильм көтерілісшілерді неміс қаруын ұрлаған тұтқындар ретінде бейнеледі. 2005 жылдың 4 мамырында тәуелсіз Грузияның президенті Михаил Саакашвили алғаш рет қабірлерге сапар жасады. Сапары жеке сапар ретінде ресми түрде жарияланды, және ол голландиялық әйелімен бірге болды. Немец әскерлерінің денелері бастапқыда Ден-Бургтағы жалпы зираттың бір бөлігінде жерленді. 1949 жылы олар Нидерландының Лимбург провинциясындағы Йселстейн неміс әскери зиратында мәңгілік тыныс тапты. Зиратты Германияның соғыс қабірлері жөніндегі комиссиясы басқарады. Ден-Бург жалпы зиратында 167 екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтас әскерлерінің жерленген жерлері бар, олардың көпшілігі ұшқыштар; 44 жерлеу орны белгісіз. Осы оқиғаларға арналған тұрақты көрмені Тексел халықаралық әуежайындағы Аэронавтика мұражайының бір бұрышында табуға болады. Көтерілістен аман қалған соңғы грузиннің бірі 2007 жылдың шілдесінде қайтыс болды және Грузияның Зугдиди қаласында әскери салтанатпен жерленді. 2010 жылы тірі қалған екі грузин болды: 88 жастағы Гриша Байдурашвили, Тбилисиден 40 шақырым батысқа қарай орналасқан Каспи ауылында тұратын, және көтерілістің негізгі ұйымдастырушыларының бірі Евгений Артемидзе; ол 90 жасында, 2010 жылдың 22 маусымында, соғысқа кеткен күнінен 69 жыл өткен соң қайтыс болды. Байндурашвили 2015 жылы әлі тірі болған кезде онымен жасалған сұхбат жарияланды. 2021 жылдың 6 тамызында Байндурашвили 102 жасында Каспи ауылында қайтыс болды (Texel-дегі “Reformatorisch Dagblad” газетінің 2021 жылғы 13 тамыздағы санында жарияланды).

The Georgians lie buried in a ceremonial cemetery at the Hogeberg near Oudeschild. The survivors may have feared facing the same fate as most Soviet collaborators: forced repatriation, under the terms of the Yalta Conference, often followed by incarceration and banishment and, for officers, execution. The 228 Georgians who survived by hiding from the German troops in coastal minefields, or who were concealed by Texel farmers, were turned over to Soviet authorities. After arrival at a collection camp in the Soviet Union, 26 Georgians were singled out and banished together with their families and others were sent to Gulag. Those still alive in the mid 1950s were rehabilitated and allowed to return home. Until 1991, the ambassador of the Soviet Union to the Netherlands visited the graves of the Georgians on 4 May every year, and, at least during the latter visits, called the Georgians "Heroes of the Soviet Union". The Soviet Union donated a number of memorials to the war dead on Texel, including a pillar in the island's main cemetery as well as various sculptures in the Georgian cemetery. Over time, the number of local participants in the memorial events declined as the Dutch Communist Party, which had played a key role in keeping the memory of the Georgian rebellion alive, dwindled in size and eventually disappeared. In the late 1960s, the Soviet memorialisation of the Texel rebels culminated in the release of a feature film known as Crucified Island. It depicted the rebels as being prisoners of war who somehow managed to steal weapons from the Germans. On 4 May 2005, Mikheil Saakashvili visited the graves for the first time as the president of independent Georgia. His visit was officially described as a private one, and he was accompanied by his Dutch born wife. The German dead were initially buried in a part of the general cemetery in Den Burg. In 1949 they found their final resting place at Ysselsteyn German war cemetery, Limburg province, the Netherlands. The cemetery is administered by the German War Graves Commission. Den Burg General Cemetery also contains a plot of 167 World War II Commonwealth burials, most of them airmen; 44 of the burials are unidentified. A permanent exhibition dedicated to these events can be found "in a corner" of the Aeronautical Museum at Texel International Airport. One of the last Georgian survivors of the uprising died in July 2007 and was buried with military honors in Zugdidi, Georgia. There were two Georgian survivors still alive in 2010: Grisha Baindurashvili, who was then 88 years old and lived in Kaspi, a village 40 km west of Tbilisi, and Eugeny Artemidze, who had been one of the main organizers of the rebellion; he died at age 90 on June 22, 2010, on the same day he had gone to war 69 years earlier. Baindurashvili was still alive in 2015, when an interview with him was published. On August 6, 2021, Baindurashvili died at age 102 in his resident village Kaspi (as published in the “Reformatorisch Dagblad” of Texel, August 13, 2021).

Қаза тапқандар саны

1945 жылы 17 мамырда подполковник Кирк басқаратын канадалық әскерлер Текселге қарсылықсыз қонды, бұл аралды тиімді түрде азат етуге әкелді. Екі күн ішінде канадалықтар 1535 немісті қарусыздандырды. Кеңес SMERSH күштері Текселге келді және әлі тірі 228 грузиннің бақылауын алды. SMERSH жасағының командиріне дайындалған канадалық есепте Текселде 470 грузин және 2347 неміс қаза болғаны тіркелді. 1949 жылы Германия соғыс қабірлері комиссиясы Текселде 812 денені (оның ішінде грузиндер ортақ жатақханаларында ұйықтағанда өлтірген 400-ден астам адамды) қайта жерлеу үшін Иссельштейн неміс әскери зиратына көшірді. Тексел ауданының тізімінде "565 грузин, 120 Тексел аралдық және шамамен 800 неміс қаза тапты" делінген, содан кейін "басқа дереккөздер 2000-нан астам неміс қаза тапты" деп хабарлайды. "Басқа дереккөздер" деген түсіндірме, әдетте, SMERSH-ке ұсынған канадалық есепке сілтеме жасайды, онда 1535 қарусыздандырылған неміс пен 812 өлген адамдарды "зардап шеккендер" деп біріктірген.