Кіріспе

Калман синдромы (КС) – адамның жасөспрімдік кезеңді бастауына немесе толық аяқтауына тосқауыл қоятын генетикалық ауру. Калман синдромы гипогонадотроптық гипогонадизм деп аталатын аурулар тобының бір түрі болып табылады. Оны гипогонадотроптық гипогонадизмнің басқа түрлерінен ерекшелеу үшін Калман синдромында иіс сезудің толық жоқтығы (анозмия) немесе иіс сезудің нашарлауы сияқты қосымша белгілер кездеседі. Егер емделмесе, адамдарда екіншілік жыныстық белгілер жеткіліксіз дамиды, гипогонадизмнің белгілері көрінеді, көбінесе олар сүйексіздікке ұшырайды және остеопороз даму қаупі артады. Бұл синдром әйелдерге қарағанда еркектерде жиірек диагноз қойылады. 2011 жылы фин халқы арасында жүргізілген зерттеуге сәйкес, жалпы халықтың арасында 48 000 адамға 1 жағдай, еркектерде 30 000-ға 1, әйелдерде 125 000-ға 1 жағдай тіркелді. Калман синдромы алғаш рет 1944 жылы неміс-американдық генетик Франц Йозеф Калман жариялаған мақаласында сипатталған. Анозмия мен гипогонадизм арасындағы байланыс 1856 жылы испандық дәрігер Аурелиано Мастре де Сан-Хуан тарапынан бұрыннан-ақ белгілі болған.

Генетика

ГнРГ жетіспеушілігінің генетикасы. Бүгінгі күнге дейін кем дегенде 25 түрлі ген ГнРГ өндірісінің немесе активтілігінің бұзылуы арқылы Калман синдромын немесе гипогонадотроптық гипогонадизмнің басқа түрлерін тудыратыны анықталды (37). Бұл гендер мұрагерлік белгілерінің барлық түрлерін қамтиды және генетикалық тестілеуді және мұрагерлік болжамын қиындататын, барлық жағдайларда бір геннің ақауы кездеспейді. КС/КГШ-қа себеп болатын гендердің саны әлі де артып келеді. ANOS1 генінің ақауы (бұрын KAL 1 деп белгіленген) ең алғаш ашылған және ең көп тексерілетін ақаулық. Ол Калман синдромының Х-хромосомаға байланысқан түрін тудырады және аносмия, екі қолдың бірдей қимылдары (бимануалдық синкинез) және бүйрек агенезі сияқты қосымша белгілермен байланысты. Бұл ақаулықтың Калман синдромы/КГШ жағдайларының 5-10% құрауы мүмкін деп есептеледі. Гипогонадизм термині ерлерде тестостерон, әйелдерде эстроген және прогестеронның төмен деңгейін көрсетеді. Гипогонадизм әртүрлі механизмдер арқылы дамуы мүмкін. Гипогонадотроптық терминінің қолданылуы, гипогонадизмнің ГГ-де (гипогонадотроптық гипогонадизмде) гипофиздің алдыңғы бөлігінен шығатын лютеинизациялық гормон (ЛГ) және фолликулға ынталандыратын гормон (ФСГ) гонадотроптық гормондарының өндірісінің бұзылуынан туындайтындығымен байланысты.

Диагностика

КС және КГС-тің басқа түрлерін диагностикалау, жасөспірім шақтың қалыпты конституциялық кешігуі мен КС/КГС жағдайын ажырату қиындықтарымен күрделенеді. Диагноз көбінесе жасөспірім шақтың кешігуіне байланысты зерттеулер жүргізу кезінде жоққа шығару арқылы қойылады. Еркектерде, жасқа сәйкес тестостерон деңгейін қолдану КС/КГС жағдайын жасөспірім шақтың кешігуінен ажыратуға көмектеседі. Егер жасөспірім шақ белгілі болмаса, әсіресе ұрықтардың дамуы байқалмаса, репродуктивті эндокринологтың кеңесіне жүгіну қажет болуы мүмкін. Егер 16 жасқа дейін жасөспірім шақ белгілі болмаса, адамды эндокринологиялық тексеруге бағыттау керек. Кейде 6 айлық жасқа дейін КС/КГС диагнозын қоюға болады, себебі КС/КГС-і бар нәрестелерде тестостерон немесе эстрогенмен бірге гонадотропиндердің қалыпты туғаннан кейінгі гормоналды күшеюі байқалмайды. Қандағы гормондардың анықталмауы, әсіресе ер балаларда, диагностикалық көрсеткіш ретінде пайдаланылуы мүмкін. Әйелдерде диагноз қою кейде кешігуі мүмкін, өйткені КС/КГС жағдайын қарастырмас бұрын аменореяның басқа себептерін бірінші кезекте тексеру қажет. КС/КГС диагнозын қою үшін ұқсас белгілерді тудыруы мүмкін басқа жағдайларды жоққа шығару мақсатында клиникалық, биохимиялық және радиологиялық зерттеулердің кешені қолданылады.

Клиникалық сынақтар

Биіктікті стандартты өсу кестелерімен салыстыру. Жыныстық дамудың Таннер сатысын анықтау. (КС/КГШ синдромы бар еркектерде жыныстық мүшелер әдетте I немесе II сатыда болады, әйелдерде I сатыда көкірек дамуы, ал еркектер мен әйелдер екеуінде де III сатыда шашық дамуы байқалады). Бұл қол жеткізілгеннен кейін, жыныстық функцияны, сүйек денсаулығын, либидоны және жалпы денсаулықты сақтау үшін ерлер мен әйелдер екеуіне де гормондық алмастыру терапиясын жалғастыру қажет. КС/КГШ синдромы бар әйелдерде сүйексіздіктің басты себебі жұмыртқалықтардағы жұмыртқа клеткаларының жетілмеуі болып табылады. Овуляцияны күйзелту үшін импульстік GnRH терапиясы немесе белгілі бір интервалмен берілетін гонадотропин инъекциялары (hCG, FSH, hMG) қолданылуы мүмкін, бұл жұмыртқа клеткасының жетілуіне және табиғи ұрықтану үшін босатылуына ықпал етеді.

Зерттеу

Киспептин – гипоталамустан ГнРГ (GnRH) бөлінуін реттейтін ақуыз, ол өз кезегінде алдыңғы ми безінен ЛГ (LH) және шамалы дәрежеде ФСГ (FSH) бөлінуін реттейді. Киспептин және оның KISS1R рецепторы жасөспрімдік кезеңді реттеуге қатысатыны белгілі. Зерттеулер киспептиннің Калман синдромы мен гипогонадотропты гипогонадизмнің (КГГ) кейбір жағдайларын диагностикалау және емдеуде қолданылуы мүмкін екенін көрсетті.