Кіріспе

Брюннер көлі (немесе Котукуапаука) – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы көл. Бұл Жаңа Зеландияның Батыс жағалауы аймағындағы ең үлкен көл, ол Греймуттың оңтүстік-шығысында орналасқан. Басты елді мекен – Моана, көлдің солтүстік жағалауында. Бұл жергілікті маори халқы үшін маңызды елді мекен және саяхатшылар тоқтайтын орын. Аймаққа алғаш келген еуропалықтар – ағаш кесушілер, ал ағаш өңдеу зауыттары маңызды өнеркәсіп саласы болған. Көл теңіз жағалауынан бірнеше шақырым ішке орналасқандықтан, Батыс жағалауының көптеген көрнекті жерлеріне қарағанда туристер бұл жерге сирек келеді, бірақ балық аулауға әйгілі болғандықтан, оның танымалдығы артып келеді.

География

Бруннер көлі – Батыс жағалау аймағындағы ең ірі көл, ауданы 4061 га. Көлдің шығысынан Арнольд өзені шығады, ол Грей өзенінің / Маухерануидің саласы. Көлдің солтүстік жағалауындағы ең ірі елді мекен – Моана қаласының жанында орналасқан. Бруннер көліне құятын ірі өзендер: шығыстан – Крукд өзені, оңтүстіктен – Орангипуку өзені және Брюс бұлағы (Swan Bay), ал батыстан – Шығыс Хохону өзені (Hohonu Spit). Бруннер көлі соңғы мұз дәуірінде Тарамакау мұздығының бір тармағының әсерінен пайда болған. Бұл тармақ негізгі мұздықтан бөлініп, Те Кинга тауының екі жағынан солтүстікке қарай ағып, осы тау мен Хохону жотасының арасында қозғалған. Аталған екі тау да эрозияға төзімді гранит пен гранодиориттен тұрады, олар 100-145 миллион жыл бұрын салқындаған магмадан пайда болған. Мұздық шамамен 11 000 жыл бұрын шегініп, өзендердің теңізге құйылуына кедергі келтіретін мореналарды қалдырды, соның салдарынан мұздық аңғары толды. Мұздық ерратиктері деп аталатын үлкен тас блоктары әлі де айналасындағы орманды жерде кездеседі. Осы кезде көл қазіргіден гөрі ірі әрі терең болған, бірнеше арнасы болған. Бірақ, Арнольд өзені ақырында басты арна болып, мореналық тізбектерді кесіп, көлді қазіргі деңгейіне дейін төмендетті. Сол сияқты, морена шөгіндісі мен мұздықтардың шегінуі нәтижесінде жақын орналасқан Кенгуру көлі, Леди көлі және Хаупири көлі де пайда болған. Көлдің ауданы үлкен болғандықтан, ол қауіпті ауа-райы құбылыстарына, соның ішінде Инчбонниден (бір кезде Томас Брюске (1831–1908) тиесілі болған, ол 1872 жылы осы жерде шаруашылық құрған) шығатын күшті шығыс желіне, "Брюсерге" ұшырайды. Оның су жинау алабындағы топырақтар сұр тас, гранит және тақтатастан түзілген, олардың құрамындағы қоректік заттар аз. Бірақ, Батыс жағалаудағы көптеген мұздық көлдерден айырмашылығы, Бруннер көлінің жағасында маңызды аллювиалды топырақтар бар.

Атауы

Маори тілінде көлді "Моана" деп атаса да, көлдің екі аты тіркелген. Біріншісі, Котуку моана, "қара құстар теңізі" деп аударылады, бұл маорилерде котуку деп аталатын ақ қанатты қара құсқа (Ardea alba modesta) сілтеме жасайды. Жаңа Зеландияда котукулардың саны кез келген уақытта шамамен 200-ге жетеді, олар тек Батыс жағалаудағы Окаритода ғана көбейеді және маори мәдениетінде сұлулық пен сирек кездесетін құс ретінде танымал. Екінші аты – Котукувакаока, ол Арнольд өзенімен ортақ және солтүстік аралдан өзеннің ағысымен көлге келген маори басшысының аты. Аңыз бойынша, басшы көлде тұратын таниуа шабуыл жасап, өлтірді. Кейіннен басшының ұлы оны өлтіргеннен кейін, ол көлдегі екі аралдың біріне айналды. Атауы әртүрлі түрде Котукувакахо және Котуку каока деп жазылған; Брюннер 1853 жылы провинцияның шекараларын белгілеген жарлықта "Коту уракаока" деп жазды. "Бруннер көлі" деген ағылшынша атауды Джон Рохфорт 19 ғасырдағы зерттеуші Томас Бруннердің құрметіне таңдады, ол көлге алғаш келген еуропалық болды. Одан кейінгі іздеулерде оның шатыры мен көл жағалауындағы балық аулау құралдары ғана табылған. Те Кингада "Юнайтед Миллс" компаниясы жұмыс істеді, олар Бэйн шығанағындағы көлдің арғы жағындағы орман шаруашылығы лагерінде кесілген ағаштарды пайдаланды. Бастапқыда олар "Тики" бу кемесімен, ал 1938 жылдан 1963 жылға дейін "Тикинуи" кемесімен көлден тасымалданды, ол суға түспейтін бұтақтарды таситын қайықтарды сүйреп әкелді. "Брюсер" соққанда толқындар тым жоғары көтеріліп, "Тикинуидің" рульдік үйіне (көл деңгейінен 8 фут биіктікте) құлап түсетін; кеме қайығы мен бұтақтарын босатып, жасырынуға тырысатын, келесі күні су бетінде қалған бұтақтарды алу үшін қайта оралатын. Бір ғасыр бұрын көлдің түбіне батқан бұтақтар толық сақталған, тіпті балта іздері де көрінеді.

Флора

Бруннер көлі тұтас жабайы орманмен қоршалғандығымен ерекшеленеді, бірақ жазықтар кеңінен кесілген, ал көл жағалауының көптеген бөліктерінде кахикатеа (Dacrycarpus dacrydioides) батпақты орман кездеседі. Кахикатеа тамырларының суға батуына төзімді, көл деңгейі жоғары болғанда 30 метрлік ағаштардың арасымен каякпен жүзуге болады, бұл Батыс жағалауында оңай жасалатын сирек орындардың бірі. Көл жағасындағы кахикатеа мен зығыр (Phormium tenax) қоғамдастығына ұсақ жапырақты, бұталанатын mingimingi және Coprosma rhamnoides сияқты өсімдіктер, сондай-ақ риму және камахи ағаштары кіреді. Көлде көкжаңбырлы алабұғаның (Oncorhynchus mykiss) да аз саны кездеседі. Көкжаңбырлы алабұға Солтүстік Америкадан келген, ал қоңыр алабұға – 1860 жылдары Тасманияда шаралар орталығы құрылғаннан кейін Жаңа Зеландияға әкелінген еуропалық балық. 1891 жылы 15 000 жас алабұға Греймуттан пойызбен көлге тасымалданды. Смельт (Retropinna retropinna) алабұғаға тамақ ретінде пайдалану үшін Бруннер көліне жіберілді, бірақ жайғаса алмады.

Демалыс

Көл ертеден-ақ табиғи сұлулығымен танылды, ал 1887 жылы туристік баяндама жақын арада салынатын теміржолға және көлге "Греймут пен айналасындағы аудандардың аристократиясының жазғы резиденциясы болатын әдемі виллалармен толы болады" деп қуанды. Теңіз серуені ертеден танымал болды, ал 1892 жылы өткен алғашқы регатаға 350 көрерменмен бірнеше пойыз келді. Туризмнің дамуы 1931 жылы 22 бөлмелі Grand Chateau Moana салынғаннан кейін банкротқа ұшырады. 1959 жылы Моанада автотұрақ, ал 1961 жылы жағалау, қайық түсіретін жер және тұрақ салынды. 1960 жылдары Моана немесе Айвег шығанағында демалыс үйі немесе "бах" салу Крайстчерч және Греймут отбасылары арасында кең таралды. Моанада, Те Кингада (Кэшмир шығанағы арқылы көлге кіруге мүмкіндік бар) және Митчеллсте қайық түсіретін пандустар бар. Айвег шығанағы бұрын шалқары болған, бірақ қазірде қымбат демалыс үйлерінің саны жылдам өсуде, сондай-ақ Моанадан басталатын қысқа Валенски серуені мен Ракайтан жолы да бар.

Су сапасы

Бруннер көлі экологиялық құндылығымен және tangata whenua, туризм мен балық шаруашылығы үшін маңыздылығымен танымал. Көл олиготрофты деп жіктеледі, яғни табиғи түрде қоректік заттардың деңгейі төмен, балдырлардың мөлшері аз және судың сапасы жоғары. Бруннер көліндегі су сапасын тұрақты бақылау 1990 жылдардың басында басталды. 2006 жылғы баяндама су сапасының нашарлағанын көрсетті, ал 2010 жылы жаңартылған мәліметтерде су бетіндегі қоректік заттардың деңгейінің артуы, хлорофиллдің (балдыр биомассасының көрсеткіші) көбеюі және судың мөлдірлігінің төмендеуі тіркелді. Бұл нашарлаудың себебі көл алабындағы ауыл шаруашылығының қарқынды дамуы болуы мүмкін деп болжам жасалды. Бруннер көлінің бассейнінде 25 сүт фермасы орналасқан. Су сапасының нашарлауына байланысты сүт фермерлері өздерінің жерлерінде жағалауға өсімдіктер отырғызуға, су жолдарын қоршауға және өзендерге көпір салуға инвестиция жасады. Сонымен қатар, көптеген фермерлер тиімдірек сарқырамаларды (effluent) тазарту жүйелеріне қаржы бөлді. 2021 жылға қарай көл алабындағы фермаларда қоршаулар орнатылғаны және жағалау аймақтарында 21 000 дана өсімдіктер отырғызылғаны хабарланды. Батыс жағалауының облыстық кеңесі су сапасы туралы мәліметтерді мерзімді түрде жариялап тұрады. 2021 жылғы желтоқсан айындағы жаңартуда көлде жүзу және демалу үшін қауіпсіз екені және олиготрофтық (қоректік заттардың төмен деңгейі) күйде сақталып отырғаны айтылды. Фосфор деңгейі Ұлттық тұщы суды басқару саясаты бойынша шығарылған Ұлттық мақсаттар аясында А класына жатады, бұл балдырлардың өсуін тежейтін жеткілікті түрде төмен деңгей екенін көрсетеді. Жалпы азот және көл түбіндегі еріген оттегі деңгейі осы шкала бойынша В класына жатады.