Кіріспе

2007 жылғы кітапта айтылғандай, Оңтүстік Австралияның шалқары батыс аймақтарындағы Мараллинга 1950 жылдардың ортасында британдық ядролық сынақтар өткізілген, шамамен белгілі бір аумақты қамтитын жер болды. 1985 жылдың қаңтар айында, Мараллинга Тжарутжа халқына – оңтүстік Питжантжатара австралиялық аборигендеріне – олардың иелік құқығын мойындау ретінде, бірқатар жерлерге толық иелік құқығы берілді. Соған сәйкес уақытта МакКлелланд Корольдік комиссиясы кейбір учаскелерде елеулі қалдық радиоактивті ластануды анықтады. Ұлыбритания және Австралия үкіметтері арасындағы келісімге сәйкес, 1995 жылы Мараллинга халқы жерге қайта қоныстанғанға дейін оны тазалау жұмыстары жүргізілді. Басты елді мекен, онда мектеп те бар, – Ок Вэлли. Екі рет тазалауға қарамастан, жердің кейбір бөліктері әлі де ластанған деген алаңдаушылықтар сақталып тұр.

Ядролық сынақтар мен тазалау

Маралинг қаласында 1950-1960 жылдары Ұлыбритания ядролық сынақтар өткізді. Маралингті Лен Биделл 1950 жылдардың басында зерттеді. Бұл, одан әрі солтүстікке орналасқан Эму полигонының зерттелуінен кейін жүргізілді, онда екі ядролық сынақтан тұратын "Тотем" операциясы өтті. 1956 жылдың 27 қыркүйегінде Маралингте "Буффало" операциясы басталды, себебі Эму полигоны тым алыс екені анықталды. Операция төрт ядролық бомбаны сынаудан тұрды. Екі бомба мұнаралардың үстіне орнатылды, біреуі жер бетінде жарылды, ал біреуі Корольдік әуе күштерінің Vickers Valiant бомбалаушысынан 9144,00 метр биіктіктен жіберілді. Бұл британдық атом қаруын ұшақтан ұшырудың алғашқы реті болды. 1957 жылы "Қорлан" операциясы басталды. "Қорлан" операциясы қарудың іске қосу механизмдерін сынау мақсатында жасалды. Қыркүйек айында үш сынақ өтті. Алғашқы екі сынақ мұнаралардан жүргізілді, ал соңғысы ауа шарларынан ілінді. Қарудың қуаты тиісінше 1 килотонна, 6 килотонна және 25 килотоннаны құрады. Сынақ бағдарламасына қатысушыларға оның мән-жайларын жария етуге тыйым салынды. Түрмеге қамалу қаупіне қарамастан, ядролық ардагер Эйвон Хадсон 1970 жылдары бұқаралық ақпарат құралдарына ақпарат беріп, шұғыл әрекет етті. Оның бұл жариялануы сынақтар мен олардың салдарына қатысты қоғамдық сауалнама жолына түсірді. 1984-1985 жылдардағы МакКлелланд Корольдік комиссиясы кейбір участақтарда маңызды қалдық ластануды анықтады. Британ және австралиялық әскери қызметкерлер радиациялық әсерлерді зерттеу үшін жарылыстан соңғы жауын-шашынға қасақана ұшыратылды. Жергілікті аборигендер сынақтардан уланғанын мәлімдеді және 1994 жылы Австралия үкіметі ядролық сынақтарға қатысты барлық талаптарды реттеу үшін Маралинг Тжарутжамен 13,5 миллион долларлық өтемақы туралы келісімге келді. Бұрын осы фактілердің көп бөлігі жұртшылықтан жасырылып келген.

1985 жылғы туған атау қолма-қол

1985 жылдың қаңтарында жер 1984 жылғы Маралинга Тжарутжа жер құқығы туралы заңға сәйкес, осы аймақтың дәстүрлі иелері – Аṉangu аборигендеріне (Питжантжаджара халқының оңтүстік тармағы) берілді. Оларға толыққанды меншік құқығы, сондай-ақ мемлекеттік және федералдық үкіметтерден дамуға арналған қаражат алу құқығы берілді. 1985 жылдың наурыз айында олар Оук Вэллиге қайта көшіп келді, бұл жаңа қауым Маралинганың бастапқы қалашығынан шамамен солтүстік-батысқа қарай орналасқан. 1995 жылы Ұлыбритания мен Австралия үкіметтері арасындағы келісімге сәйкес, осы учаскеде тазалау жұмыстары жүргізіліп, 1995 жылы аяқталды. Плутоний мен уранмен ластанған тонналаған топырақ пен қоқыстар шамамен тереңдігі бар екі орға көмілді. Тазалау жұмысының нәтижелілігі бірнеше рет күмәндау тудырды. 2003 жылы Оңтүстік Австралияның премьер-министрі Майк Ранн мен білім министрі Триш Уайт Оук Вэллиде жаңа мектеп ашып, бұрын "Австралиядағы ең нашар мектеп" деп аталған ескі мектептің орнына салды.

Ластанудан қорқу

Австралия мен Ұлыбритания үкіметтері екі залалсыздандыру бағдарламасына қаржы бөлсе де, Маралиңгі сынақ алаңдарының кейбір бөліктері 10 жыл өткен соң да, 2011 жылға дейін "таза" деп жарияланғанына қарамастан, радиоактивті ластанудан әлі де зардап шегуі мүмкін деген алаңдаушылық туды. 2021 жылы халықаралық көпсалалы ғалымдар тобы Монаш университетіндегі жоғары энергетикалық иондар шоғын қолданып, бір нанометрге дейін кішкентай үлгілерді кесе алатын құрылғының нәтижелерін зерттеді. Зерттеулердің нәтижесін талдау, шөлдік ортадағы табиғи процестердің плутонийді ұзақ мерзімде баяу босатуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл плутоний Маралиңгідегі жануарларға сіңіп кетуі ықтимал.

Құжаттық фильм

Маралинга Тжарутжа – 2020 жылдың мамырында Ларриса Бехрендт режиссерлік еткен және ABC телеарнасы үшін Blackfella Films компаниясы түсірген теледокументалды фильм. Бұл фильм аталған аймақтың жергілікті халқына дауыс беру және олардың өмірін қалай өзгертіп жібергенін көрсету мақсатымен, «Буффало операциясы» сериалымен бір уақытта көрсетілді. Screenhub оған 4.5 жұлдыз беріп, «тамаша документалды фильм» деп атады. Фильм Маралинга Тжарутжа халқының төзімділігін көрсетеді, онда ақсақалдар «мыңдаған жылдар бойы осы аймақта өмір сүрген ата-бабаларының қасиеттілігіне құрметті тудыратын терең уақыт пен кеңістік туралы түсініктерін ашады». Британдықтар мен австралиялықтардың жерді пайдалануына көрсеткен немқұрайдылығына қарамастан, сынақтарға қатысқандарға қарамастан, халық ластанған жерді қорғау құқығы үшін күресін жалғастыруда.