Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
840-846 жылдар аралығында Қытай императоры болған Тан әулетінің императоры Вузонг (2 шілде 814 – 22 сәуір 846), туғанда Ли Чан аталған, өмірінің соңында Ли Ян деп өзгертілді. Император Вузонг қазіргі заманда негізінен билігі тұсында болған діни қуғын-сүргінмен танымал. Дегенмен, ол ұйғыр хандығының қалдықтарынан жасалған шабуылдарға және Лю Чжэннің бүліктеріне қарсы табысты шаралар қолданғанымен, сондай-ақ канцлер Ли Дэйюға деген сенімімен және оны қолдауымен де белгілі болды.
Emperor of China from 840 to 846
Emperor Wuzong of Tang (July 2, 814 – April 22, 846), né Li Chan, later changed to Li Yan just before his death, was an emperor of the Tang dynasty of China, reigning from 840 to 846. Emperor Wuzong is mainly known in modern times for the religious persecution that occurred during his reign. However, he was also known for his successful reactions against incursions by remnants of the Uyghur Khanate and the rebellion by Liu Zhen, as well as his deep trust and support for chancellor Li Deyu.
Өмірбаян
Ли Чан 814 жылы Ли Хенгтің кемінде тоғызыншы ұлы ретінде дүниеге келді. Ли Хенг сол кезде Ли Чанның атасы император Сянцзунның тағына мұрагер болып тұрған еді. Ол Шығыс сарайында (яғни, мұрагер ханзаданың сарайында) туған. Оның анасы – Вэй ханшайымы, оның мәртебесі тарихтан жоғалып кеткен. Ли Чанның император Муцзонг немесе Ли Чанның үлкен ағалары император Цзиньцзонг (император Муцзонгтың үлкен ұлы) және император Вэнцзонг (император Муцзонгтың екінші ұлы) билік еткен кезеңдегі іс-әрекеттері туралы көп мәлімет жоқ. Бірақ император Вэнцзонгтың Кайченг дәуірінің (836–840) ортасында император Вэнцзонг оған Кайфу Итун Санси (開府儀同三司) құрметті атағын, сондай-ақ мемлекеттік істер жөніндегі министр (吏部尚書, Либу Шаншу) атағын берген. Осы алғашқы кезеңде буддалық институттарды реформалау және қоғамды буддалық ықпал мен әдет-ғұрыптардан қорғау жөніндегі конфуциандық пікірлер басым болды. Діни қуғын-сүргін 845 жылы өршіп, нәтижесінде будда ғибадатханаларының мүлігі тәркіленіп, 4600 будда ғибадатханасы мен 40 000 киіз үй қиратылып, 260 500 монах пен монахы монастырлардан қуылды. Император Вузонгтың мұндай әрекеттерінің себептері тек экономикалық емес еді. Зейілді даосист болған Вузонг буддизмді Қытай қоғамына зиян келтіретін шетелдік дін деп есептеді. Қудалаудың көрнекті құрбаны – жапондық Тендай монахы Эннин болды. Оның мақсаты соғысқа қаржы жинау және Қытайды шетелдік ықпалдардан тазарту еді. Сондықтан қуғын-сүргін тек буддизмге ғана емес, сондай-ақ зороастризм, несториандық христиандық және манихейлік сияқты басқа да шетелдік діндерге де бағытталды. Осы дүрбелеңде тек конфуциандық және даостық идеологиялар салыстырмалы түрде зардап шекпеді. Ол Қытайдағы зороастризм мен манихейшілікті жойды, ал өсіп келе жатқан несториандық христиан шіркеулерін қудалау Қытайдағы христиандықты ешқашан қалпына келмейтін құлдырауға ұшыратты. Сонымен қатар, Вузонг діни ережелер арқылы және император сарайындағы өлмейтіндерді көру ғибадатханасын салу арқылы Қытайда даосизмді насихаттауға көп күш жұмсады. (Вуцзун императоры Тан әулетінің соңғы императорларының бірі болды және Қытайдің ұзақ құлдырау кезеңінде билік етті; реформаларына қарамастан, ол діни қуғын-сүргін арқылы империяны қайта жаңғырта алмады. Оның қайтыс болғаннан кейін, оның ағасы император Сюаньцзунның көмегімен буддизм қуғын-сүргіннен қалпына келді, бірақ христиандық, манихейлік және зороастризм Қытайдың діни өмірінде бұрынғыдай маңызды рөл атқармады.)
Li Chan was born in 814, as the ninth son of Li Heng at least, who was then Crown Prince under Li Chan's grandfather Emperor Xianzong. He was born at the Eastern Palace (i. e., the Crown Prince's palace). His mother was Consort Wei, whose rank was lost to history. Little is known about Li Chan's activities during the reigns of Emperor Muzong or Li Chan's older brothers Emperor Jingzong (Emperor Muzong's oldest son) and Emperor Wenzong (Emperor Muzong's second son), other than that during the middle of Emperor Wenzong's Kaicheng era (836–840), Emperor Wenzong bestowed the honorary title of Kaifu Yitong Sansi (開府儀同三司) on him, as well as the title of honorary minister of civil service affairs (吏部尚書, Libu Shangshu). During this first phase, Confucian arguments for the reform of Buddhist institutions and the protection of society from Buddhist influence and practices were predominant. The religious persecution reached its height in the year 845 CE, ultimately confiscating the Buddhist temple properties, destroying 4,600 Buddhist temples and 40,000 shrines, and removing 260,500 monks and nuns from the monasteries. Emperor Wuzong's reasons for doing so were not purely economic. A zealous Taoist, Wuzong considered Buddhism a foreign religion that was harmful to Chinese society. One notable victim of the persecution was the Japanese Tendai monk Ennin. Among its purposes were to raise war funds and to cleanse China of foreign influences. As such, the persecution was directed not only towards Buddhism but also towards other foreign religions, such as Zoroastrianism, Nestorian Christianity, and Manichaeism. Only the native Chinese ideologies of Confucianism and Taoism survived the upheaval relatively unaffected. He all but destroyed Zoroastrianism and Manichaeism in China, and his persecution of the growing Nestorian Christian churches sent Chinese Christianity into a decline from which it never recovered. At the same time, Wuzong went far to promote Taoist worship in China through religious regulations and the construction of the Temple for Viewing Immortals in the Imperial court. (Emperor Wuzong was one of the last Tang emperors and ruled China during a long period of decline; despite his reforms, he was unable to revive the empire through his religious persecutions. After his death, with the help of his uncle Emperor Xuānzong, Buddhism was able to recover from the persecution; but Christianity, Manichaeism, and Zoroastrianism never again played as significant a role in Chinese religious life.)
Хуигу шабуылдарымен күресу
Император Вузонг таққа отырған кезде, анасы Консорт Вэй қаназдан өткен еді, және ол оны қайтыс болғаннан кейін император шешен ретінде құрметтеді. Сонымен қатар, Ян Сифу мен Ли Цзюэ оны император Вэньцзунның мұрагері ретінде қолдамағанын білген соң, оларды лауазымдарынан шеттетуге бұйырды. Олардың орнына Вэньцзунның бұрынғы қазынашысы Ли Деюді қазынашылыққа тағайындады және басқарудың көп бөлігін оның қолына жүктеді. (841 жылы император Вузонг Лю Хуньи мен Сюэ Цзиленгке өзіне-өзі қол жұмсауға бұйрық берді және Ян мен Ли Цзюге де солай бұйрық беруді жоспарлады, бірақ Ли Дею және басқа қазынашылар Цюй Гонг, Цюй Дан және Чэнь Исингтің араласуы арқасында Ян мен Ли Цзю аман қалды (және тек төмендетілді).
By the time that Emperor Wuzong took the throne, his mother Consort Wei had already died, and he posthumously honored her as an empress dowager. Also, knowing that Yang Sifu and Li Jue had not supported him as Emperor Wenzong's successor, he had them removed from their offices. He instead installed Li Deyu, former chancellor under Wenzong, as a chancellor and effectively put most of the responsibilities of governance in his hands. (In 841, Emperor Wuzong further ordered Liu Hongyi and Xue Jileng to commit suicide and planned to order Yang and Li Jue to do so as well, but Yang and Li Jue were spared (and only demoted) after the intercession by Li Deyu and the other chancellors, Cui Gong, Cui Dan, and Chen Yixing.)
Жаои жорығы
Алайда Хуигу қатері сейілгеннен кейін император Узун басқа бір қиын жағдайға тап болды. 843 жылы Чжаойи аймағының (Шоши, қазіргі Шанси провинциясының Чанчжи қаласы) әскери губернаторы Лю Концзянь ауыр сырқатқа шалдығып, өзінің асырап алған ұлы (сонымен қатар биологиялық туысы) Лю Чжэньнің орнына келуін және аймақтағы билік құрылымын өзгерту арқылы мұрагерлікке дайындалуын қалады. Ол Лю Чжэньге аймақты басқаруға рұқсат беру туралы петиция жіберді. Лю Концзянь қайтыс болғаннан кейін Лю Чжэнь аймақты мұраға алуға тырысты. Ли Дэйю бұл императорлық үкіметке Чжаойи аймағын бақылауға мүмкіндік беретініне сеніп, Лю Чжэньге қарсы науқан ұсынды, император Узун оған келісті. Өмірінің соңына қарай император Узун өлмеске жететін деп сенген таоист алхимиктері жасаған дәрілерді іше бастады, соның салдарынан мізгілсіз және ашулы болып кетті. 845 жылдың соңына таман ол ауыр сырқатқа шалдықты. 846 жылдың басында аурудан құтылу үшін өзінің есімін Ли Ян деп өзгертті. Оның түсінігінше, У Синг космологиясы бойынша, оның бұрынғы есімі Чань (瀍) екі жер (土) белгісінен тұрса, су (水) белгісі тек біреу ғана болған, бұл оның династияның рухтарымен басылып отырғанын білдіреді (Тан дәуірінде династияны жер қорғайды деген сенім болған), ал Ян (炎) екі от (火) белгісінен тұратындықтан жермен үйлесімді. Бірақ бұл өзгеріске қарамастан, жағдайы жақсармады. Император Узунның туысы, Гуан патшасы Ли Иді ойсыз санаған евнухтар оны император Узунның мұрагері етіп тағайындауды шешті. Сондықтан олар император Узунның атынан Ли Иді мұрагер ханзада етіп (Ли Идің есімін Ли Чен деп өзгерткен) жарлық шығарды. Одан кейін император Узун өлмеске жететін эликсир ішкеннен кейін қайтыс болды, ал Ли Чен таққа отырып император Сюаньцзун атанды.
Immediately after the dissipation of the Huigu threat, however, Emperor Wuzong faced a crisis of a different kind. In 843, Liu Congjian the military governor (Jiedushi) of Zhaoyi Circuit (昭義, headquartered in modern Changzhi, Shanxi), who had governed Zhaoyi in de facto independence from the imperial government and who had a strident rivalry with Qiu Shiliang, was seriously ill, and Liu wanted his adoptive son (and biological nephew) Liu Zhen to succeed him, and set up the power structure at the circuit to facilitate the transition. He submitted petitions requesting that Liu Zhen be allowed to take over the circuit. When Liu Congjian thereafter died, Liu Zhen sought to inherit the circuit. Li Deyu, believing that this would be a prime opportunity for the imperial government to seize control of Zhaoyi Circuit, advocated a campaign against Liu Zhen, and Emperor Wuzong agreed. Late in Emperor Wuzong's life, he began taking pills made by Taoist alchemists, which were intended to lead to immortality, and it was said that his mood became harsh and unpredictable as a side effect. By late 845, he was seriously ill. In early 846, in an attempt to ward off the illness, he changed his name to Li Yan—under the theory that under the Wu Xing cosmology, his original name of Chan (瀍) contained two instances of earth (土) while only containing one instance of water (水), which meant that he was getting suppressed by the dynasty's own spirits (as Tang beliefs included that the dynasty was protected by earth), while Yan (炎) contained two instances of fire (火), which was more harmonious with earth. Despite this change, his conditions did not get better. The eunuchs, believing that Emperor Wuzong's uncle Li Yi the Prince of Guang to be simple minded, decided to make him Emperor Wuzong's successor; they therefore had an edict issued in Emperor Wuzong's name creating Li Yi crown prince (and changing Li Yi's name to Li Chen). Soon thereafter, Emperor Wuzong died after drinking an elixir of immortality, and Li Chen took the throne as Emperor Xuānzong.
Көркем шығармаларда
Эдвин Сиу ойнаған, Вузонгтың көркем образды бейнесі 2009 жылғы Гонконгтың TVB телесериалы "Жақыннан жатқан әлемнен тыс" сериалында көрсетілді.
Played by Edwin Siu, a fictionalized version of Wuzong was portrayed in 2009 Hong Kong's TVB television series, Beyond the Realm of Conscience.