Кіріспе

840-846 жылдар аралығында Қытай императоры болған Тан әулетінің императоры Вузонг (2 шілде 814 – 22 сәуір 846), туғанда Ли Чан аталған, өмірінің соңында Ли Ян деп өзгертілді. Император Вузонг қазіргі заманда негізінен билігі тұсында болған діни қуғын-сүргінмен танымал. Дегенмен, ол ұйғыр хандығының қалдықтарынан жасалған шабуылдарға және Лю Чжэннің бүліктеріне қарсы табысты шаралар қолданғанымен, сондай-ақ канцлер Ли Дэйюға деген сенімімен және оны қолдауымен де белгілі болды.

Өмірбаян

Ли Чан 814 жылы Ли Хенгтің кемінде тоғызыншы ұлы ретінде дүниеге келді. Ли Хенг сол кезде Ли Чанның атасы император Сянцзунның тағына мұрагер болып тұрған еді. Ол Шығыс сарайында (яғни, мұрагер ханзаданың сарайында) туған. Оның анасы – Вэй ханшайымы, оның мәртебесі тарихтан жоғалып кеткен. Ли Чанның император Муцзонг немесе Ли Чанның үлкен ағалары император Цзиньцзонг (император Муцзонгтың үлкен ұлы) және император Вэнцзонг (император Муцзонгтың екінші ұлы) билік еткен кезеңдегі іс-әрекеттері туралы көп мәлімет жоқ. Бірақ император Вэнцзонгтың Кайченг дәуірінің (836–840) ортасында император Вэнцзонг оған Кайфу Итун Санси (開府儀同三司) құрметті атағын, сондай-ақ мемлекеттік істер жөніндегі министр (吏部尚書, Либу Шаншу) атағын берген. Осы алғашқы кезеңде буддалық институттарды реформалау және қоғамды буддалық ықпал мен әдет-ғұрыптардан қорғау жөніндегі конфуциандық пікірлер басым болды. Діни қуғын-сүргін 845 жылы өршіп, нәтижесінде будда ғибадатханаларының мүлігі тәркіленіп, 4600 будда ғибадатханасы мен 40 000 киіз үй қиратылып, 260 500 монах пен монахы монастырлардан қуылды. Император Вузонгтың мұндай әрекеттерінің себептері тек экономикалық емес еді. Зейілді даосист болған Вузонг буддизмді Қытай қоғамына зиян келтіретін шетелдік дін деп есептеді. Қудалаудың көрнекті құрбаны – жапондық Тендай монахы Эннин болды. Оның мақсаты соғысқа қаржы жинау және Қытайды шетелдік ықпалдардан тазарту еді. Сондықтан қуғын-сүргін тек буддизмге ғана емес, сондай-ақ зороастризм, несториандық христиандық және манихейлік сияқты басқа да шетелдік діндерге де бағытталды. Осы дүрбелеңде тек конфуциандық және даостық идеологиялар салыстырмалы түрде зардап шекпеді. Ол Қытайдағы зороастризм мен манихейшілікті жойды, ал өсіп келе жатқан несториандық христиан шіркеулерін қудалау Қытайдағы христиандықты ешқашан қалпына келмейтін құлдырауға ұшыратты. Сонымен қатар, Вузонг діни ережелер арқылы және император сарайындағы өлмейтіндерді көру ғибадатханасын салу арқылы Қытайда даосизмді насихаттауға көп күш жұмсады. (Вуцзун императоры Тан әулетінің соңғы императорларының бірі болды және Қытайдің ұзақ құлдырау кезеңінде билік етті; реформаларына қарамастан, ол діни қуғын-сүргін арқылы империяны қайта жаңғырта алмады. Оның қайтыс болғаннан кейін, оның ағасы император Сюаньцзунның көмегімен буддизм қуғын-сүргіннен қалпына келді, бірақ христиандық, манихейлік және зороастризм Қытайдың діни өмірінде бұрынғыдай маңызды рөл атқармады.)

Хуигу шабуылдарымен күресу

Император Вузонг таққа отырған кезде, анасы Консорт Вэй қаназдан өткен еді, және ол оны қайтыс болғаннан кейін император шешен ретінде құрметтеді. Сонымен қатар, Ян Сифу мен Ли Цзюэ оны император Вэньцзунның мұрагері ретінде қолдамағанын білген соң, оларды лауазымдарынан шеттетуге бұйырды. Олардың орнына Вэньцзунның бұрынғы қазынашысы Ли Деюді қазынашылыққа тағайындады және басқарудың көп бөлігін оның қолына жүктеді. (841 жылы император Вузонг Лю Хуньи мен Сюэ Цзиленгке өзіне-өзі қол жұмсауға бұйрық берді және Ян мен Ли Цзюге де солай бұйрық беруді жоспарлады, бірақ Ли Дею және басқа қазынашылар Цюй Гонг, Цюй Дан және Чэнь Исингтің араласуы арқасында Ян мен Ли Цзю аман қалды (және тек төмендетілді).

Жаои жорығы

Алайда Хуигу қатері сейілгеннен кейін император Узун басқа бір қиын жағдайға тап болды. 843 жылы Чжаойи аймағының (Шоши, қазіргі Шанси провинциясының Чанчжи қаласы) әскери губернаторы Лю Концзянь ауыр сырқатқа шалдығып, өзінің асырап алған ұлы (сонымен қатар биологиялық туысы) Лю Чжэньнің орнына келуін және аймақтағы билік құрылымын өзгерту арқылы мұрагерлікке дайындалуын қалады. Ол Лю Чжэньге аймақты басқаруға рұқсат беру туралы петиция жіберді. Лю Концзянь қайтыс болғаннан кейін Лю Чжэнь аймақты мұраға алуға тырысты. Ли Дэйю бұл императорлық үкіметке Чжаойи аймағын бақылауға мүмкіндік беретініне сеніп, Лю Чжэньге қарсы науқан ұсынды, император Узун оған келісті. Өмірінің соңына қарай император Узун өлмеске жететін деп сенген таоист алхимиктері жасаған дәрілерді іше бастады, соның салдарынан мізгілсіз және ашулы болып кетті. 845 жылдың соңына таман ол ауыр сырқатқа шалдықты. 846 жылдың басында аурудан құтылу үшін өзінің есімін Ли Ян деп өзгертті. Оның түсінігінше, У Синг космологиясы бойынша, оның бұрынғы есімі Чань (瀍) екі жер (土) белгісінен тұрса, су (水) белгісі тек біреу ғана болған, бұл оның династияның рухтарымен басылып отырғанын білдіреді (Тан дәуірінде династияны жер қорғайды деген сенім болған), ал Ян (炎) екі от (火) белгісінен тұратындықтан жермен үйлесімді. Бірақ бұл өзгеріске қарамастан, жағдайы жақсармады. Император Узунның туысы, Гуан патшасы Ли Иді ойсыз санаған евнухтар оны император Узунның мұрагері етіп тағайындауды шешті. Сондықтан олар император Узунның атынан Ли Иді мұрагер ханзада етіп (Ли Идің есімін Ли Чен деп өзгерткен) жарлық шығарды. Одан кейін император Узун өлмеске жететін эликсир ішкеннен кейін қайтыс болды, ал Ли Чен таққа отырып император Сюаньцзун атанды.

Көркем шығармаларда

Эдвин Сиу ойнаған, Вузонгтың көркем образды бейнесі 2009 жылғы Гонконгтың TVB телесериалы "Жақыннан жатқан әлемнен тыс" сериалында көрсетілді.