Кіріспе
Кеміргіштердің түрі Ванкувер аралындағы мармот (Marmota vancouverensis) Британдық Колумбиядағы Ванкувер аралының биік тауларында ғана табиғатта кездеседі. Бұл мармот түрі кейбір басқа мармоттармен және көптеген басқа кеміргіштермен салыстырғанда ірілеу. Мармоттар – Sciuridae тұқымдасының ең ірі өкілдері, ересектердің салмағы жасқа және жыл мезгіліне қарай 3-тен 7 кг-ға дейін өзгереді. Marmota vancouverensis – Канадаға ғана тән бес құрлық сүтқоректісінің бірі. Ванкувер аралында эндемик болғанымен, Marmota vancouverensis қазір Канададағы бірнеше тұтқындық өсіру орталықтарында, сондай-ақ 1990 жылдары жергілікті түрлердің жоғалуы байқалған Ванкувер аралының бірнеше аймақтарында да табылады. 1980 жылдардың басынан бастап 2000 жылдардың басына дейін халық санының 80-90%-ы жойылды. Содан бері халық саны қайта өсуде, бұл Канаданың бірегей түрінің жойылуын болдырмау және табиғи түрде өзін-өзі қамтамасыз ететін популяцияны қалпына келтіруге бағытталған үздіксіз қалпына келтіру бағдарламасының нәтижесі. Қалпына келтіру бағдарламасының арқасында, жабайы табиғаттағы мармоттардың саны 2003 жылы 30-дан аз болғаннан 2015 жылы шамамен 250-300-ге дейін артты. 2021 жылдың күзінде мармоттардың пайда болуы мүмкін шамамен 25 колония тіркелді. Олар 2 метапопуляция (мармоттардың араласа алатын колониялар тобы) және Стимбоут тауындағы оқшауланған колония арасында орналасқан. Атауынан көрінетіндей, Ванкувер аралы мармоты географиялық тұрғыдан Ванкувер аралымен шектелген және шамамен 10 000 жыл бұрын Кордильер мұздықтары шегінуінен кейін тез дамыған. Marmota vancouverensis морфологиясы, генетикасы, мінез-құлқы және экологиясы жағынан басқа мармот түрлерінен ерекшеленеді. Ересек Ванкувер аралы мармотының денесі мұрынының ұшынан құйрығының ұшына дейін әдетте 65-тен 70 сантиметрге жетеді. Дегенмен, салмағы маусымға қарай айтарлықтай өзгереді. Сәуірдің соңында қысқы ұйқыдан оянғанда 3 килограмм салмақтағы ересек дикіс қыркүйек немесе қазанның соңында қысқа дайындалғанда 4,5-тен 5,5 килограммға дейін салмақ қосады. Ересек еркектер одан да ірі болып, 7,5 килограммнан аса салмаққа жетеді. Жалпы алғанда, мармоттар қыста алты жарым ай бойы қыстағанда дене салмағының шамамен үштен бірін жоғалтады.
The Vancouver Island marmot (Marmota vancouverensis) naturally occurs only in the high mountains of Vancouver Island, in British Columbia. This particular marmot species is large compared to some other marmots, and most other rodents. Marmots are the largest members of the Sciuridae family, with weights of adults varying from 3 to 7 kg depending on age and time of year. Marmota vancouverensis is one of only five land mammals endemic to Canada. Although endemic to Vancouver Island, Marmota vancouverensis now also resides successfully at several captive breeding centres across Canada as well as several sites on Vancouver Island at which local extinction was observed during the 1990s. There was an 80% to 90% loss in population, starting around the 1980s and lasting until the early 2000s. The population has since started to regain its ranks. This is the result of an ongoing recovery program designed to prevent extinction and restore self sustaining wild populations of this unique Canadian species. Due to the efforts of the recovery program, the marmot count in the wild increased from fewer than 30 wild marmots in 2003, to an estimated 250–300 in 2015. As of the fall of 2021, there were approximately 25 colonies with marmots likely to emerge. These are spread between 2 metapopulations (clusters of colonies that marmots could travel between), and one isolated colony at Steamboat Mountain. The Vancouver Island marmot, as its name suggests, is geographically restricted to Vancouver Island, and apparently evolved rapidly since retreat of the Cordilleran glaciation some 10,000 years before present. Marmota vancouverensis is distinct from other marmot species in terms of morphology, genetics, behaviour, and ecology. An adult Vancouver Island marmot typically measures 65 to 70 centimetres from the tip of its nose to the tip of its tail. However, weights show tremendous seasonal variation. An adult female that weighs 3 kilograms when she emerges from hibernation in late April can weigh 4.5 to 5.5 kg by the onset of hibernation in late September or October. Adult males can be even larger, reaching weights of over 7.5 kg. In general, marmots lose about one third of their body mass during the six and a half months in which they hibernate during winter.
Өмір тарихы, тіршілік ету ортасының ерекшеліктері және популяциядағы өзгерістер
Ванкувер аралындағы мармоттар тек қана өсімдіктермен қоректенеді және барлық мармоттар сияқты қуыстарда тұрады. Ванкувер аралында мармоттардың 30-дан астам түрлі азық өсімдіктері желінетіні байқалды, олар көбінесе көктемнің басында шөптен, жаздың соңында жеміс шөптері сияқты өсімдіктерге ауысады. Мармоттардың қыстау ұзақтығы жердің ерекшеліктеріне және жылдық ауа райына байланысты әртүрлі болады. Ванкувер аралының жабайы мармоттары жылына орташа есеппен 210 күнге жуық, әдетте қыркүйектің соңынан қазанның басына дейін, сәуірдің соңынан мамырдың басына дейін қыстайды. Тұтқында олар қысқарақ қыстайды. Ванкувер аралындағы мармоттар әдетте үш немесе төрт жасқа келгенде көбейеді, бірақ кейбіреулері екі жасында көбейетіні де байқалған. Еркек мармоттар жұптасу маусымында екі немесе одан да көп ұрғашы мармотпен жұптасады. Мармоттар қыстаудан шыққаннан кейін көп ұзамай көбейеді. Жүктілік мерзімі шамамен 30-35 күнге созылады. Әр екі жыл сайын 1-6 баладан орташа ұрпақ туады, ал сүттен айырылған балалар әдетте шілде айының басында алғаш рет жер бетіне шығады. Жақын орналасқан Британ Колумбиясының құрлық аймақтарымен немесе Вашингтон штатының Олимпиада түбегімен салыстырғанда қолайлы шалғындықтар сирек кездеседі; осы мармот түрінің сирек кездесуіне осы мекендеудің жетіспеуі себеп деп саналады. Көптеген мармоттар 1000 метрден жоғары биіктікте, оңтүстік-батысқа қарап жатқан шалғындарда тіршілік етеді. 1980 жылдары олардың санының артқаны айтылады. Кейбір табиғи шалғындықтар қардың жабылуы, қар көшкіндері немесе өрт салдарынан ағаштардан таза күйінде сақталуы мүмкін.
Қорғау мәртебесі
Құмырсқалар популяциясының азаюына көптеген себептер бар. Ұзақ мерзімде (мыңдаған жылдар бойы) климаттың өзгеруі мармоттардың қолайлы мекені болып табылатын ашық альпілік жайлаулардың көбеюіне де, азаюына да әкелді. Жақындағы уақыт аралығында популяция динамикасына қысқа мерзімді ауа райының өзгеруі және ландшафттағы жүйелі өзгерістер әсер еткен болуы мүмкін. Атап айтқанда, төменгі биіктіктегі орманды кесу олардың қозғалыс жолдарын өзгерткен болуы мүмкін. Ересек емес мармоттар әдетте туған субальпілік жайлауларынан таралады. Таралу кезінде олар төменгі жағындағы қылқан жапырақты орман мен аңғарларды басып өтіп, басқа субальпілік жайлауларға жетеді. Дегенмен, орманды кесу мармоттарға жаңа ашық кеңістіктер ұсынып, олардың мекендеу ортасын кеңейтеді. Алайда, орманның тез жаңаруы мұндай жасанды мекендерді бірнеше жыл ішінде жарамсыз етеді. Бір зерттеуде орман кесулер популяцияның "төмендеу орны" ретінде әрекет ететіні, онда ұзақ мерзімді көбею және тіршілік ету көрсеткіштері тұрақсыздық деңгейіне дейін төмендейтіні анықталды. Бұл зерттеуде өлім-жітім көрсеткіштерінің маусымдық өзгеруі де байқалды, онда қысқы ұйқы кезінде өлім қаупі төмен, ал тамыз айында жоғары болды. Популяцияның күрт азаюы зоолог Уордер Клайд Алли есімімен аталатын Алли эффектісіне де байланысты болуы мүмкін. Алли әлеуметтік жануарлардың тіршілік ету үшін белгілі бір мөлшерде болуы керектігін айтқан, себебі тіршілік ету үшін жыртқыштардан ескерту және көші-қон сияқты топтық іс-әрекеттер қажет. Бұл шектен төмен түсу тез азаюға алып келеді. Эколог Джастин Брашарес мармоттардың топтық мінез-құлқының бір бөлігі үйренілгенін болжайды, сондықтан мармоттардың "мәдениетінің" жоғалуы олардың бірін-бірі кездестіргенде ынтымақтастық емес, агрессивті қарым-қатынасқа түсуіне себеп болды. Ванкувер аралының құрып бара жатқан мармоты әлемдегі ең сирек сүтқоректілердің бірі болып табылады. 1997 жылы Ванкувер аралында мармоттардың саны соншалықты азайды, басқарушылар "генетикалық тірі қалу кемесін" құру үшін оларды ұстап алып, жабайы популяцияны қалпына келтіру мүмкіндігін жасауға батыл қадам жасады. Алғашқы мармоттар 1997 жылы Торонто зообағына жіберілді, бірақ бұл бастапқы күш-жігерге Калгари зообағы және Британдық Колумбияның Лэнгли қаласындағы Маунтинвью сақтау және өсіру орталығы да қосылды. Тұтқында өсіру бағдарламасы тұрақты түрде дамып келеді, 2010 жылы 130 жеке тұлға тұтқында өсірілді және 2000 жылдан бері 442 жас бөбек өсірілді. Олардың бірқатары Страткона провинциялық паркіне, Каин тауына, Вашингтон тауына және оңтүстік тауларға жіберілді.
Мармотты қалпына келтіру қоры
Мармотты қалпына келтіру қоры Вашингтон тауында, Ванкувер аралында мармоттарға арналған арнайы орталық салды, бұл тұтқында өсіруді және босатуға дайындық шараларын жеңілдету үшін жасалды. Басты мақсат – мармоттарды олардың табиғи ортаға оралуына көмектесетіндей етіп өсіру болатын. 2003–2010 жылдар аралығында Мармотты қалпына келтіру қоры мен Британдық Колумбияның Қоршаған орта министрлігі 308 мармотты жабайы табиғатқа қайтарды. Жабайы популяцияны арттыру мақсатында алдағы жылдары да жаңа мармоттар босатылады деп күтілуде. 2010 жылы популяцияның саны 250–300, ал 2013 жылы 350–400 жеке мамонтқа жетеді деп болжанып отыр. 2021 жылы жабайыдағы мамонттардың саны 250-ге бағаланды. Қорғау және қалпына келтіру жұмыстарының нәтижесінде 2003 жылдан бері Ванкувер аралындағы мармоттардың саны күрт өсті. Бірақ, табиғи құбылыстар немесе жыртқыштардың көбеюіне байланысты Ванкувер аралындағы мармоттардың саны әлі де ауытқиды, бұл жылдық өлім-жітім көрсеткішінің тұрақсыз болуына себеп болады.
Туысқан түрлері
Генетикалық талдауларға сүйенсек, Ванкувер аралындағы мармоттың ең жақын туыстары – ақ түсті мармот (Marmota caligata) және Олимпиада мармоты (Marmota olympus). Генетикалық негізде, жақын жердегі екі материктік түрдің қайсысы Ванкувер аралы мармотымен жақын туыс екені, немесе мармоттар аралға алғаш рет қашан келгені туралы пікірталас жүріп жатыр. Түрлер арасындағы ДНҚ айырмашылықтары шамалы. 2009 жылы Нагорсен мен Кардини музейлік үлгілерден түрлер арасындағы маңызды физикалық айырмашылықтарды анықтады, оларды салыстырмалы түрде оқшауланған аралдық ортадағы жылдам эволюциямен ғана түсіндіруге болады.
or when marmots first arrived on the island. The differences in DNA observed between species is small. In 2009, Nagorsen and Cardini identified, from museum specimens, substantial physical differences between species that can only be explained by rapid evolution in a relatively isolated island context.
Танымал мәдениетте
Өлу қаупі төнгендіктен Ванкувер аралындағы мармоттар Британдық Колумбияда табиғатты қорғау символына айналды. 2010 жылғы Қысқы Олимпиада мен Паралимпиаданың үш ресми талисманының "серігі" Мукмук осы түрдің өкілі ретінде бейнеленген. Виктория Роялз хоккей командасының талисманы "Марти Мармот" Ванкувер аралы мармотына негізделген, команда түрдің Ванкувер аралы аймағы үшін маңыздылығын көрсету мақсатында оны жасады. Бұрынғыда мармот, қазір құрамы толыққан Виктория Салмон Кингс хоккей командасының талисманы болған. Жабайы мармоттар: Чоппер, Марлу және Ван Айл Вайолет, Нанаимо қаласындағы (Ванкувер аралы) Мармотты қалпына келтіру қоры арқылы күнтізбе күніне жасалған болжам. 2023 жылы Ванкувер аралы мармоты Джоэл Сарторе түсірген суреті негізінде АҚШ пошта қызметінің "Жойылып бара жатқан түрлер" жинағына енген мәңгілік маркасында бейнеленді. Марканың таныстырылуы Оңтүстік Дакота штатының Уолл қаласындағы Ұлттық шабындықтар келушілер орталығында өткізілді.