Кіріспе

Адамдар мен басқа жануарларды зақымдайтын құрттармен таралатын аурулар, құрттардың шағуы арқылы жұғатын жұқпалы агенттердің салдарынан пайда болады. Оларды рикетсия және басқа да бактериялар, вирустар мен протозоялар сияқты әртүрлі патогендер тудырады. Әлем бойынша ірі қара малдың шамамен 80% құрттармен таралатын ауруларға шалдығады деп есептеледі. Бұл патогендердің көпшілігі тіршілік циклының бір бөлігі ретінде омыртқалы жануарлар арқылы өтуді қажет етеді. Адамдарда, шаруашылық және үй жануарларында құрттармен таралатын инфекциялар көбінесе жабайы жануарлармен байланысты. Адамдардағы көптеген құрттармен таралатын жұқпалы аурулар жабайы жануарлар мен құрттар арасындағы күрделі циклді қамтиды. Адамдарда құрттардың және олармен таралатын аурулардың таралуы артып келеді. Климаттың өзгеруіне байланысты құрттардың таралу аймағы кеңейіп, жаңа жерлерге таралуда. Құрттар популяциясына олардың қожайындарының (мысалы, бұғы, ірі қара, тышқан, кеді) және олардың жыртқыштарының (мысалы, түлкі) санының өзгеруі де әсер етеді. Орманды кесу және тіршілік ортасының фрагментациясы қожайын мен жыртқыштардың түрлеріне және олардың қолжетімділігіне әсер етуі мүмкін. Құрттармен таралатын аурулардың көбеюі және олардың географиялық таралу аймақтарының кеңеюіне байланысты, денсаулық сақтау қызметкерлері осы аурулардың әртүрлі және көбінесе біртіндеп жабатын клиникалық көріністерін ажырата білуі қажет. Әлемде кем дегенде 27 түрі белгілі. Молекулалық зерттеулер мен жаңа буынның секвенирлеуінің нәтижесінде 21-ші ғасырда құрттармен таралатын жаңа аурулар табылды.

Экспозиция

Құрттар жылы айларда көбірек белсенді болады, бірақ бұл географиялық аймаққа және климатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Орман, бұталар, биік шөп немесе жапырақ қалдықтары бар жерлерде құрттардың саны көп болады. Шағылған адамдарда дене ауыруы, қызба, шаршау, буын ауыруы немесе бөртпе сияқты белгілер пайда болуы мүмкін. Адамдар құрт шағуынан қорғану үшін ашық түсті киім (шалбар және ұзын жеңді киім қоса) киюге, 20%–30% N,N Diethyl 3 methylbenzamide (DEET) құрамындағы жәндіктерге қарсы спрейлерді қолдануға, шалбардың аяқтарын шұлықтарына тығып, құрттарды жиі тексеруге және киімдерін ыстық кептіргіште жууға және кептіруге тиіс. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, жануарларға құрттан жұғудың алдын алу қиын, себебі жануарларда көзге көрінетін белгілер байқалмайды; тиімді алдын алудың жалғыз жолы – мал шаруашылығында құрттарды жою болып табылады.

Симптомдары

Сонымен қатар, кенелер жедел, жоғары қарай дамитын сал параличімен сипатталатын қозғалыс ауруын тудыруы мүмкін. Егер дереу емделмесе, бұл жағдай өлімге әкелуі мүмкін, ол адамдар мен жануарларға әсер етеді. Бұл көбінесе кенелердің белгілі бір түрлерімен байланысты. Симптомдары көбінесе шаршау, аяқтарда ұю, бұлшықет ауыруы және кейбір жағдайларда сал және басқа да ауыр неврологиялық белгілерді қамтиды. Кене арқылы берілетін аурулар (ҚАБ) АҚШ-та денсаулыққа қауіпті мәселе болып табылады. Соңғы екі онжылдықта патогендердің саны мен аурудың салмағы артып келеді. Жақсартылған диагностика және бақылаудың арқасында жаңа патогендер үнемі анықталып, ҚАБ туралы біздің түсінігіміз кеңейеді. Алайда, бұл ауруларды диагностикалау қиын болып қалады, себебі көптеген ҚАБ-да ұқсас бейспецификалық симптомдар байқалады және пациенттерді толық бағалау үшін бірнеше зерттеулер қажет. Жаңа, жетілдірілген молекулалық диагностикалық әдістер, соның ішінде жаңа буын секвенирлеу және метагеномдық талдау, бір ғана тестпен көптеген потенциалды патогендерді анықтау мүмкіндігі арқылы жаңа және пайда болатын патогендерді жақсырақ анықтауға үміт береді.

Қисықтарды жою

Тіркелгенде, кенелерді мүмкіндігінше тез және қауіпсіз түрде алып тастау керек. Оларды пинцетті кене аузына мүмкіндігінше жақын ұстап, бұрмаламай тартып шығаруға болады; кейбір компаниялар кене аузын (гипостоманы) айналдырып, алып тастауды жеңілдететін ойықтары бар құралдарды сатады. Кенені өздігінен түсіру үшін химиялық әдістерді қолдану немесе оны саусақпен тартып шығаруға тырысу тиімді емес.

Диагностика

Қиыршықтар арқылы берілетін ауруларды диагностикалауда екі бағыт қолданылады. Кейбір диагноздар клиникалық байқаулар мен симптомдарды талдауға, ал басқалары зертханалық тесттер арқылы расталады. Қиыршықтар вирустардың кең ауқымын тарата алады, олардың көпшілігі арбовирустар болып табылады. Жалпы алғанда, қиыршықтар арқылы берілетін ауруларды жылдам диагностикалауға арналған арнайы зертханалық тесттер жоқ. Ауырлығына байланысты, клиникалық көрініске сүйене отырып, антибиотикпен емдеу жиі қажет. Лайм боррелиозын диагностикалау клиникалық критерийлерге негізделеді, мұнда қиыршық шағуының тарихы және оған байланысты симптомдар маңызды рөл атқарады. Зертханалық диагностика "екі сатылы диагностикалық протоколды" қамтиды, иммуноферменттік талдау (ELISA) және Вестерн блот сияқты әдістерді қолдана отырып, рекомбинантты антигендерді пайдалану арқылы нақты антиденелерді анықтау қажет. ELISA және Вестерн блоттың сезімталдығы шамамен бірдей болғанымен, Вестерн блот нақты иммунореактивті жолақтарды анықтау арқасында жоғары спецификалыққа ие. Сероконверсия көбінесе симптомдардың пайда болуынан шамамен екі аптадан кейін жүреді, бірақ жалған оң ELISA нәтижелері, әсіресе басқа жұқпалы және жұқпалы емес аурулары бар пациенттерде, нақты антигендерге нашар реакция жасайтын антиденелермен байланысты болуы мүмкін. Қиыршықтар арқылы берілетін энцефалит (ҚБЭ) клиникалық белгілерінің айқындығының жоқтығынан зертханалық диагностика маңызды рөл атқарады. Диагностикалық процесте ферментті иммуносорбенттік талдау (ELISA) арқылы нақты IgM және IgG сарысу антиденелерін анықтау көбінесе ауруханаға түскен кезде жүзеге асырылады, себебі осы антиденелер көп жағдайларда анықталады.

Емдеу

Лайм ауруымен ауыратын пациенттер тиісті антибиотиктермен емделген жағдайда, көбінесе тез және толыққанды қалпына келеді. Көбінесе қолданылатын антибиотиктерге доксициклин, амоксициллин немесе цефуроксим аксетил жатады. Анаплазмоз, эрлихиоз және таулы дақты қызба кезінде доксициклин барлық жастағы ересектер мен балаларға бірінші таңдау емдеуі болып табылады. Бабезиозды емдеу үшін атовакваон мен азитромициннің комбинациялық терапиясы ең көп ұсынылады. Емдеу әдетте 7-10 күнге созылады. Клиндамицин мен хининді бірге қолданудың да тиімділігі дәлелденген, бірақ бұл комбинацияда жағымсыз әсерлердің саны айтарлықтай жоғары. Повассан вирусына қатысты, Повассан вирусының инфекциясын емдеуге арналған дәрілер жоқ. Дегенмен, дәрілер симптомдарды жеңілдетуге және асқынулардың алдын алуға көмектеседі. Ауыр жағдайдағы адамдар әдетте ауруханада емделеді, онда оларға қажет болған жағдайда тамырға сұйықтық құю, қызбаны түсіретін дәрілер, тыныс алуды қолдау және басқа да емдер жасалады.

Аллергия

Альфа-гал аллергиясы Альфа-гал синдромы, адамды қан сорғанда құйрықтар енгізетін Альфа-гал (Галактоза альфа-1,3-галактоза) қант молекуласына жоғары сезімталдық реакциясынан туындауы мүмкін. Иммундық реакция адамдарда қызыл ет және басқа сүтқоректілерден алынған өнімдерге аллергияны тудыруы мүмкін. Тіккен кезде құйрықтардың Альфа-гал синдромының (АГС) дамуына қалай әсер ететінін эксперименттік жолмен растау және зерттеу егеуқұйрықтар моделінде жүргізілді.