Кіріспе
Американдық жазушы
Джек Данн (15 ақпан 1945 жылы туған) – американдық жазушы, ең белгілісі ғылыми фантастика жанрындағы шығармаларымен, сондай-ақ редактор және жазуға үйретуші. 1994 жылдан бері Австралияда тұрып жатыр. Ол жетпістен астам кітап жариялаған, олардың көп бөлігі ғылыми фантастика, фэнтези және қорқыныш жанрларындағы әңгімелер жинағын редакциялау немесе бірлесіп редакциялау бойынша жасалған. Оның тоғыз романы, көптеген қысқа әңгімелер, эсселер мен өлеңдері жарық көрді, ал кітаптары он үш тілге аударылды. Оның ғылыми фантастика, фэнтези, қорқыныш, түсініксіз реализм, тарихи және балама тарих жанрларындағы туындылары Хорхе Луис Борхес, Роальд Даль, Льюис Кэрролл, Дж. Г. Баллард және Филип К. Дик есімдерімен салыстырылады.
Ерте өмір
Джек Данн 1945 жылы Нью-Йорк штатында еврей отбасында дүниеге келді және Джонсон-Ситиде өсті. Оның әкесі заңгер және судья болған. Данн өзін "өте шағын қаладағы тәртіпсіз бала" деп сипаттайды және жасөспірім шағында жергілікті бандамен байланыста болды. Бірде банда мүшелері фейерверктерді атқан кезде жарақаттар орын алып, оның ата-анасы оны әскери академияға орналастырды. Ол түзету мектебіне барудың орнына осы академияны таңдады және онда екі жыл оқыды. Алайда, 1965 жылы ол апендицитке байланысты жасалған нашар операциядан кейін перитонитпен ауырады. Дәрігерлер оның аман қалу мүмкіндігі төмен деп есептеді және ол төрт ай ауруханада жатып, бір кезде қарулы қақтығыста жарақат алған мафия мүшелерімен бір палатада болды. Ол өмірден үмітін қалпына келтіруін осы оқиғаға байланыстырады және мағыналы және қанағаттандырарлық кәсіп іздеуге кірісті, бұл оны жазуға бастады. Ауруханадан шыққаннан кейін ол Бингемтонға (Нью-Йорк) көшіп, оқуын жалғастырды. 1968 жылы Бингемтон университетінен әлеуметтік және саяси ғылымдар бакалавры дәрежесін алды, ал 1969 жылдан 1971 жылға дейін Сент-Джон заң мектебінде заң бойынша аспирантурада оқыды. Ол келесі 30 жылдың көп бөлігін Бингемтонда өткізді. 1994 жылы Австралияға көшіп келгенге дейін қалаға деген адалдығы оған достары арасында «Бингемтонның жалғызбастысы» деген лақап атты әкелді. Зебровски Даннды ғылыми-фантастикалық конвенциялар мен жанкүйерлер ортасына таныстырды, және ол содан бері осы мәдениетке белсенді қатысып келеді. Қазір ол Виктория штатының Гиппсленд аймағындағы Фостер қаласының жанындағы теңізге қарап тұрған фермада тұрады, бірақ әдетте жылдың бір бөлігін Лос-Анджелесте және Нью-Йоркте өткізеді. 2016 жылы Квинсленд университетінің коммуникация және өнер мектебінен философия докторы ғылымын қорғады. Оның диссертациясы «Тастағы көлеңкелер және тарихи дивергенцияны зерттеу» деп аталды.
Редактор және антолог ретінде жұмыс істеу
1970-1975 жылдары SFWA бюллетенінің редакторы болды. 1970-1972 жылдары редактордың көмекшісі, 1973-1975 жылдары бас редактор болды. 1994 жылдан бері Tor Books баспасында кеңесші редактор болып жұмыс істейді. Оның 70-тен астам кітабы жарық көрді, олардың көпшілігі фантастика, ғылыми фантастика және қорқыныш жанрларындағы тақырыптық әңгімелер жинағы болды, олардың редакторы немесе бірлескен редакторы болды. Оның әңгімелер жинақтары көбінесе антология тақырыбы мен ондағы авторлар туралы эсселерімен кіріспе болады. Оның алғашқы жарияланған әңгімелер жинағы – «Адасқан жұлдыздар: еврей фантастикасы мен ғылыми фантастикасы антологиясы» (1974), ол еврей авторларының әңгімелерін және/немесе еврей тақырыптарына қатысты туындыларды жинақтады. Бұл 1970-ші жылдардың ең танымал американдық антологияларының бірі болды, кейіннен «Тағы да адасқан жұлдыздар: еврей фантастикасы мен ғылыми фантастикасының тамаша әңгімелері» (1981) жарық көрді. Ол сондай-ақ редактор ретінде австралиялық фантастикалық әдебиеттің «Тағы түс көру» томын, «Небула» сыйлығының иегерлерінің әңгімелер жинағын және көптеген басқа да антологияларды жеке және бірлесіп жариялады.
"Сақыл-ой ертегілері" антологиясы
Оның көптеген антологиялары Гарднер Дозоиспен редакциялық ынтымақтастықта жасалған. Олардың арасындағы ең ауқымды сериясы – бастапқыда Ace Books баспасынан 1982 жылы "Unicorns!" деген атпен жарық көрген "Сиқырлы әңгімелер" антологиясы болды. Осы серияда 30 томнан астам әңгімелер жиналып, қайта басылды. Бұл әңгімелер шетелдіктер, русалкалар, динозаврлар, аждаһарлар және клондар сияқты фантастика мен ғылыми-фантастикалық тақырыптарға арналған. Таңдалып алынған әңгімелердің көпшілігі бұрын жарық көрген туындылардың қайта басылымы болып табылады, ал кейбіреулері ондаған жылдар бұрын жазылған. Әрбір кітап редакторлардың алғы сөзімен басталады, ал әр әңгіменің алдында оның авторының басқа да туындыларына тоқталар қысқаша кіріспе берілген.
Қысқа көркем шығармалар
Қысқа әңгімелер, повестер мен новеллалар оның көркем әдебиетінің басым бөлігін құрайды, және оның жазушылық жолында 100-ден астам туындысы, түрлі жанрларда жарияланды. Оның қысқа әңгімелері Omni, Playboy және басқа да ірі журналдар мен антологияларда жарық көрді, ал Timetipping (1980), ретроспективті әңгімелер жинағы Jubilee: The Essential Jack Dann (2001) (кіріспесі мен Денннің түсіндірмелерімен бірге) және Visitations (2003) жинақтарында топтастырылды. Ең маңызды қысқа туындылары: «Жанкшн» новелласы, кейіннен романға айналдырылып, 1973 жылғы қарашада «Фантастикалық ғылыми фантастика және фантастикалық әңгімелер 23» журналында жарияланды; «Диббук қуыршақтары», 1975 жылы «Ғылыми фантастиканың жаңа өлшемдері» журналының 5-ші нөмірінде жарияланған, болашақтағы АҚШ-тағы еврейлердің өмірін бейнелейтін фантастикалық әңгіме; «Кампалар», 1979 жылғы мамырда «Фантастика және ғылыми фантастика» журналында жарияланған, өлімге төңкерілген жас жігіттің концлагердегі басқа адамның өткенін бастан кешіру туралы әңгімесі, Денннің жастық шағындағы өліммен күресінің негізінде жазылған; «Өлілер арасында», 1982 жылғы 11 шілдеде Oui журналында жарияланған, Гарднер Дозоиспен бірлесіп жазылған, концлагердегі оқиғаға арналған туынды, бұл әңгіме Premios Gilgames de Narrativa Fantastica сыйлығына ие болды; «Жаман медицина», 1986 жылғы қазан айында Asimov's Science Fiction Magazine журналында жарияланған, «Counting Coup» романынан алынған, мазмұны қайта жөнделген үзінді. «Жұлдыз жолаушысы» романының бөлімдері, толық романдық нұсқасы жарыққа шықпас бұрын, 1976 жылғы маусым мен қыркүйек аралығында Amazing журналында екі новелла ретінде жарияланды. Ол неміс тіліне аударылып, 1979 жылы Welten Vagabund деген атпен жарияланды.
Жаңғақ (1981)
Роман 19 ғасырдағы АҚШ-тың орталық батысындағы шағын қаладан басталады, ол шындықтан өзгеше: көрінеді, Жер бетіндегі жалғыз адамдар мекендейтін орын, қазір тозаққа жақын орналасқан. Басты кейіпкер Нед Уилер қаладан шығып, тозаққа саяхат жасап, 20 ғасырдағы Нью-Йоркке жетеді, онда көптеген адамдар оның келгеніне дейін оны армандаған. Ғылыми фантастика жазушысы Филип К. Дик бұл романға қатты әсерленді, былай деп мәлімдеді: "Жанкшн – Урсула Ле Гуиннің «Жаспанның тоқымашысы» және Тони Бучердің «Ақвин іздеуі» романдарының қиылысқан жері, бірақ бұл мүлдем жаңа туынды. Мен болашақ жұмыстарымның кейбірін «Жанкшн» романының негізінде жазуым мүмкін". «Жанкшн» романының қысқаша нұсқасы 1973 жылғы қарашада «Fantastic» журналында жарияланды. Роман ғылыми фантастика жанрында үлкен мақтауға ие болды және осы саладағы гуманистік және киберпанк бағыттарын ұстанатын оқырмандар тарапынан да жоғары бағаланды. «Вашингтон Пост» газеті оны Ингмар Бергманның «Жетінші мөр» фильмімен салыстырды, ал «Science Fiction Age» журналы оны ең ұлы ғылыми фантастикалық романдардың бірі деп атады.
High Steel (1993) Джек С. Холдеманмен бірге, II
22 ғасырдағы Жерде, мегакорпорациялардың көлеңкесінде орналасқан бұл роман, Джон Стрейнджер деген американдық түпкіліктің тағдырын баяндайды. Транс Юнайтед компаниясы оны туған жерінен, резервациясынан шығарып, орбиталық ғарыш құрылысында жұмыс істеуге мәжбүр етеді. Стрейнджердің шамандық қабілеттері жұмыс берушісіне бәсекелес компаниялармен жарысқа түсіп, ғарыштан келген белгісіз хабарламаны жасыру үшін аса қажет болады. Бұл хабарламада жарық жылдамдығынан асып түсетін ғарыш кемесін жасау жоспарлары қамтылған. Роман 1991 жылы Харлан Эллисонның «Жұлдыздарға қарай жүгіру» романымен бірге Tor Double Novel жинағында жарық көрген «Жұлдыздар шаңырағы» повесінің кеңейтілген нұсқасы. Ол алғаш рет 1995 жылдың желтоқсан айында Bantam Books баспасынан шықты және қазірге дейін он тілге аударылды. 1997 жылы Австралияның «Аурелис» сыйлығын жеңіп алды, «The Age» газетінің бестселлерлер тізімінде бірінші орынға ие болды. 1996 жылы роман негізінде жазылған «Да Винчидің оянуы» повесіне «Набула» сыйлығының «Үздік повесть» номинациясы табысталды. «Естелік соборы» 1998 жылғы Брайль мен аудиокітаптар кітапханасы сыйлығының аясында «Жылдың үздік аудиокітабы» номинациясына іліккен. Романның өңделген үзіндісі 1984 жылдың қазанында Исаак Азимовтың «Science Fiction Magazine 8» журналында жарияланды және 1985 жылы «Locus» сыйлығының «Үздік повесть» номинациясына, «Набула» сыйлығының «Үздік повесть» номинациясына және «World Fantasy» сыйлығының «Үздік әңгіме» номинациясына ұсынылды. Романға серік болып табылатын «Уәде етілген жер» атты жинақ 2007 жылы PS Publishing баспасынан шықты. Ондағы қысқа әңгімелер мен повестьтер романға тән 1950 жылдардың нақты және альтернативті жағдайларын одан әрі зерттейді.
Жарық экономикасы (2008)
Майкл Суонвик зейнеткер нацистік аңшы туралы, оның бауырларын нацистік түрме дәрігері Йозеф Менгеле өлтіргені туралы қысқа қорқынышты романға кіріспе жазды. Ол Амазонка орманына қатал және қиын сапарға шығады, аңызға айналған керемет емшіні іздеу үшін. Бұл, сол атышулы дәрігердің күмән тудыратын қалдықтарының табылуымен және Менгеле қабірінің жанында оны құршаған рухани дерттің әсерін жою қажеттілігімен байланысты, бұл дерт оның денсаулығына нұқсан келтірген аурулардың себебі болуы мүмкін. Роман 2008 жылғы «Ауреалис» сыйлығының «Ең үздік қорқынышты роман» номинациясына ие болды.
Поэзия
Ол өлеңдерін жинақтарда, журналдарда, поэзиялық карточкалар түрінде және 1978 жылғы «Христос және басқа өлеңдер» кітабында жариялаған. Көптеген жариялымдар «The Anthology of Speculative Poetry» және «Rod Serling Presents The Twilight Zone Magazine» журналдарында жарық көрді. 1997 жылы Данн мен Уэббтің «Ниагара құлап жатыр» әңгімесі 1998 жылы қысқа әңгімелер бойынша «Аурелис» және «Дитмар» сыйлықтарын жеңіп алды.
Техника
Ол өзінің тақырыптарын және олардың маңызды контекстін мұқият және жан-жақты зерттеуімен белгілі, бұл оның "Жады соборы", "Тұтқыншы: Джеймс Диннің қиялдағы өмірі" және "Сырлы" сияқты балама тарих романдарының ерекше бір белгісі болды. "Тұтқыншы" романы үшін ол 1950-ші жылдарға қатысты 100-ден астам кітап оқыды. Тарихшылардың дәстүрлі тәсіліне сәйкес, ол мүмкіндігі шектес болса да, бастапқы дереккөздерді пайдалануға басымдық береді. Ол 1960-шы жылдары актерлік шеберлікті оқыды, бұл техника кейіпкердің өміріне, тәжірибесіне, мінез-құлқына және көзқарасына толыққанды енуді қамтиды, және бұл терең зерттеуге деген оның ұмтылысымен үйлеседі. Ол осы тәжірибені өзінің ойдан шығарылған кейіпкерлерін жасау әдісімен байланыстырады. "Жақсы медицина" романында, ішінде американдық индейлердің дәрігері бейнеленген, ол Сиу тайпасымен бір жыл бойы бірге тұрып, дәстүрлі рәсімдерге қатысты. Ол қатаң жазу семинарлары арқылы жазу шеберлігін жетілдіруді жақтайды, онда тәжірибелі жазушылар жаңадан бастағандарға жетекшілік етеді, бұл кәсіби стильге жетудің тиімді жолы деп санайды. Ол ғылыми-фантастика саласындағы көптеген талантты жазушылардың осы процестің нәтижесі екенін айтады, сондай-ақ өзінің жазуына осы сияқты шараларға, соның ішінде Милфорд жазушылар семинарына қатысуының әсер еткенін мәлімдейді.
Анықтамалық еңбектер
Қазіргі заманғы авторлардың библиографиясы сериясының бір бөлігі ретінде The Borgo Press "Джек Даннның шығармалары" деген түсіндірмелі библиография және нұсқаулық жариялады. Жаңартылған екінші басылымы дайындалуда. Данн сонымен қатар "Қазіргі заманғы авторлар" және "Қазіргі заманғы авторлардың автобиографиясы" серияларында, "Халықаралық авторлар мен жазушылар кімнің кімде", "Американың тұлғаларында", "Жетістікке жеткен ерлерде", "АҚШ және Канада жазушылары, редакторлары және ақындары кімде", "Халықаралық биография сөздігінде", "Атакты американдықтар тізімінде", "ХХ ғасырдың көрнекті жазушыларында" және "Әлемдегі кімнің кімде" тізімделген.
"Джек Даннды еріткен адам"
Джек Даннның «The Man Who Melted» (1984) кітабынан шабыттанған сөзжұмбақ. Ойынның мақсаты – жазушының атын оның бір кітабының тақырыбының алдына немесе артына қойып, қызықты сөйлем құрастыру.