Кіріспе

Исламдағы бестен бірі салық Ливиядағы қала

Исламда хумс (خُمْس , сөзбе-сөз "бестен бір") – кез келген мұсылманның белгілі бір көздерден алынған байлығының 20 пайызын белгіленген мақсаттарға төлеуге байланысты діни міндеті. Шииттер мен сунниттер исламда оған әртүрлі қарайды. Бұл салық ислам мемлекетін білдіретін имамға, халифаға немесе сұлтанға жетімдерге, мұқтаждарға, [жолдан адасқан] саяхатшыларға және ислам пайғамбары Мұхаммедтің ұрпақтарына бөлінеді. Кейбір заңнамаларда хумс мемлекет бақылауындағы аймақтарда қазылып алынған кен байлықтары үшін төленеді. Хумс зекет және джизья сияқты басқа ислам салықтарынан өзгеше. Суннит исламда хумс салығы соғыс олжасына (الغَنِيمَة) қатысты. Ислам заң терминологиясында, адамның байлық ретінде алған белгілі бір заттарының бестен бірін ислам мемлекетіне төлеу керек. Бұл ислам құқығындағы ганима мен фай (немесе фай) салықтарының көптеген түрлерінің бірі. Исламның ерте және орта ғасырында ганима – мұсылман әскері күпірлерге шабуыл жасағаннан кейін тонаған мүлік және байлық. Фай – күпірлер соғысудан бас тартса немесе шабуылға қарсылық көрсетсе, соғыссыз тәркіленген мүлік және байлық. Уақыт өте келе, ислам ғалымдары ганима түсінігі мен аясын кеңейтті, ал ганиманың анықтамасын түсіндіруде сүнни және шиит ғалымдары арасында айырмашылықтар туды. Сол сияқты, Құранның 59:7 аятын пайдалана отырып, фай пайызы 100 пайызға дейін кеңейтілді, осылайша оны хумстан тыс қалдырды. 20 пайыз хумс төленгеннен кейін қалған 80 пайызы күпірлерге шабуыл жасаған әскер командирлері мен сарбаздар арасында бөлістірілді. Исламның сүнни және шиит тармақтарында хумстың көлемі, сондай-ақ оған кімнің иелік ететіні және жиналған хумсты қалай жұмсау керектігі туралы пікірлер әртүрлі.

Ислам жазбалары

Бұл ілім Сахих хадистерде қайталанады. Сахих әл-Бухариде айтылғандай, 'Абдул-Қайс тайпасының елшілері Пайғамбармен кездесіп, одан кеңес сұрағанда, ол оларға «Соғыс олжасының бестен бір бөлігін (Хумс) Алла үшін төлеңдер» деді. Сахих Муслимде келтірілгендей, Пайғамбар біреуді басшылыққа тағайындағанда, «Алланың атымен және Алла жолында күресіңдер. Аллаға сенбегендермен соғысыңдар. Ғаза жасаңдар, соғыс олжасын (тобын) жемеңдер» деген қағидаларды ұсынды. Шиа дерегі – Китаб әл-Кафидегі ұзақ хадисте Пайғамбар Мұхаммед (с.ғ.с.) әл-Хумс алуға құқылылар – Алла Тағаланың «Жақын туыстарындарыңды ескер. Олар – Абдул-Мұтталибтің ұлдары мен қыздары. Құрайш тайпасының, арабтардың және олардың құлдарының ешқайсысы әл-Хумс алуға лайық емес. Адамдардың жалпы садақасы олардың құлдарына жеуге рұхсат етілген. Анасы Бану Хашим әулетінен, әкесі қара халықтан болған адамның садақасы жеуге халал. Мұндай адам әл-Хумс алуға құқылы емес, себебі Алла Тағала «Оларды әкелерінің атымен атаңдар» деді.

Шиит заңдары (жафари)

Хумс, Джа'фари шиит дәстүрінде, бизнес кірісінің пайдасына немесе артығына қолданылады. Ол қаржы жылының басында төленуге тиіс, бірақ бұл сома нақтыланатын уақыт деп есептеледі. Пайда немесе кіріс болған жерде ғанима мен хумстың бестен бір бөлігі талап етіледі. "Ганима" сөзінің жоғарыда айтылғандай екі мағынасы бар; екінші мағынасы "аль гунм бил гурм" исламдық банктік терминінің кең таралған қолданылуымен түсіндіріледі, яғни "пайда жоғалту немесе тәуекел үшін жауапкершілікпен бірге келеді". 13 ғасырдағы шиит дінінде хумс екі бөлікке бөлінді. Бір бөлігі Мұхаммедтің ұрпақтарына, екінші бөлігі имам мен дін қызметкерлеріне тең бөлінді, ал қалғаны жетім және кедей мұсылмандарға берілді. Қазіргі заманғы Фақиһтардың кең таралған пікірі бойынша, имамның үлесі (Оккультация (Ислам) кезінде) Маржа' Тақлидінің белгілеген салаларында қолданылады. Имам оны осындай мақсаттарда қолданар еді, мысалы, Исламды нығайту және семинарияны дамыту, Исламды насихаттау, қажет болған жағдайларда мешіттер салу, кітапханалар мен мектептердің істері, қарттарға көмек көрсету және барлық игілік істерді олардың басымдылығы мен діни маңыздылығына сәйкес жүзеге асыру. Хумс шиит аймақтарындағы дін қызметкерлері үшін маңызды табыс көзі және қаржылық тәуелсіздікті қамтамасыз етті. Бұл практика шиит мұсылмандары арасында жалғасып келеді. "Китаб әл-Кафи" кітабында Имам Мұса әл-Қадимнің Медина қаласындағы ең бай адамдардың бірі болғанына қарамастан, адамдарды тазарту үшін олардан бір дирхам қабылдағаны айтылады. Ол мұны Алланың Өз құлдарына мүлкінен қарыз беруге шақыруымен салыстырады, бірақ бұл Алланың мұқтаждығынан емес, керісінше, Өз құлдарының қамқоршысы ретіндегі құқығынан туындайды.

Африка

Хумс – 8-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың басына дейін африкалық қоғамдарға шабуыл жасаған мұсылман қолбасшыларының қалыптасқан әдеті еді. Бірақ хумс түсінік ретінде қарастырылды және олжаның жартысы (50%) Ислам мемлекетіне берілді. Мысалы, 1919 жылы Батыс Африканың мұсылман билеушісі Хамман Яджи өзінің күнделігіне мынадай жазба енгізді:

Сонымен қатар, 8-ден 10-ғасырға дейін Солтүстік Африкадағы берберлер мүшріктер саналды, оларға шабуыл жасалып, тартып алынған байлық пен құлдар хумс есебінен алынды.

Еуропа

8 ғасырдан бастап Оңтүстік Еуропа Марокко мен Осман сұлтандығының шабуылдары мен әскери науқандарының нысанасына айналды. Кордобаны мұсылман әскерлері бағындырғаннан кейін, соғыстан кейін христиандар мен яһудилерден алынған барлық жылжымалы олжаның 20% халифалық қазынаға аударылды, ал қалғаны басқыншы әскердің қолбасшылары мен мұсылман сарбаздары арасында бөлістірілді. Мұса Нүсейірдің сөзіне сүйенсек, әскер қолбасшылары мұсылман емес халықтар бос қалдырған жерлердің 20% халифаға бөлді. Испаниядан тыс, Сицилия, Грекия және Еуропаның Кавказ аймағындағы мұсылман жаулауларынан Ганима мен Фай іздестірілді. Халифалық қазынаға барлық алынған жылжымалы мүліктен 20% төленді.

Үндістан

Х ғасырдан 18 ғасырға дейін мұсылман әскерлері Үндістанның мұсылман емес мемлекеттеріне шабуыл жасады. Осы мұсылман әскерлерінің бір бөлігі солтүстік-батыстан келді, олар түркі-моңғолдар, парсылар және ауғандардан құралған. Ал кейде бұл Дели сұлтандығының қолбасшылары болды. Кәпірлерден (хиндулар, джайндар, буддистер) алынған соғыс олжасы мен тоналған жылжымалы мүліктер хумстың (харадж) құрамына кірді. 20% салық сұлтандық қазынасына аударылды, ал 80% командирлерге, атты әскерге және жаяу әскерге бөлінді. Атты әскерге жаяу әскерге қарағанда екі-үш есе көп олжа берілді. Хиндулардың қазыналары мен храмдарынан жиналған соғыс олжасы соғысқа түрткі болды, ал хумс (ғанима салығы) Үндістан сұлтандарының байлығының көзі болды. Олжаның бір бөлігі Варангалдан алынған, оның ішінде адамзат тарихындағы ең ірі алмастардың бірі – Кох-и-Нур болды.