Кіріспе

Гилгамеш эпосының кейіпкері – Энкиду (EN.KI.DU10) – ежелгі Месопотамия мифологиясындағы аңыз тұлға, Урук патшасы Гилгамештің соғыс серігі және досы. Олардың ерліктері шумер тіліндегі өлеңдерде және б.з.д. II мыңжылдықта жазылған аккад тіліндегі Гилгамеш эпосында баяндалған. Ол – жабайы адамның әдебиеттегі ең ерте бейнесі, Месопотамиядағы көркемдік бейнелерде және Ежелгі Таяу Шығыс әдебиетінде жиі кездесетін мотив. Энкидудың алғашқы адам ретінде пайда болуы, б.з.д. 1300–1000 жылдарға жатқан Ежелгі Вавилон нұсқасындағы (шумер поэмаларында қызметші жауынгер ретінде бейнеленген) оның рөлімен сабақтас болуы мүмкін. Кейбір болжамдар бойынша, ол Месопотамия өнерінде бейнеленген «бұқа бас адам» болуы мүмкін, оның басы, қолы мен денесі адамның, ал мүйізі, құлағы, құйрығы мен аяқтары бұқаның. Содан кейін адамдармен және адамгершілікпен байланысы оны өркениетке жақындастырады, бұл Урук патшасы Гилгамешпен күреспен аяқталады. Энкиду – жабайы немесе табиғи әлемді бейнелейді. Гилгамешпен тең күшке ие болғанымен, ол мәдениетті, қалалық өмірге бейімделген жауынгер патшаға қарама-қарсы келеді. Энкидудың құлдықта өткен өмірі туралы әңгімелер бес шумер өлеңінде қалдырылған, соңғы өлеңде ол Гилгамештің жақын досы ретінде сипатталған. Эпоста Энкиду – халқын тирандықпен басқарған Гилгамеш патшаға қарсылас ретінде жаратылған, бірақ олар достық қарым-қатынасқа келіп, бірге Хумбаба және Көк бұқасын өлтіреді. Осының салдарынан Энкиду жазаланады және қайтыс болады, ол ерте өлген батырдың символы. Энкидудің терең, қайғылы жоғалуы Гилгамешті өлімнен құтылу үшін, құдайлық өлместікке қол жеткізуге шабыс етеді. Энкиду Гилгамеш туралы әңгімелерден тыс жерде дерлік болмайды. Қазіргі білімге сүйенсек, ол ешқашан құдай ретінде табынылмаған және ежелгі Месопотамияның құдайлар тізіміне енбеген. Ол палео-вавилон дәуіріндегі, жылап жатқан сәбиді тыныштандыруға бағытталған дұғада кездеседі, бұл мәтін сонымен қатар Энкидуның түнде уақыттың өтуін анықтағаны туралы айтады, бұл, әдетте, эпостағы түнде мал бағушы рөлімен байланысты.

Этимология

Энкиду атауы шумер тілінде, және әдетте бұл тілдегі мәтіндерде en.ki.du10 белгілерінің тізбегі арқылы жазылады. ki.du10 (жақсы орын) тіркесі ерте династиялық жеке есімдерде кеңінен кездеседі, ал en.ki.du10.ga (жақсы орынның иесі) атауы Фара тақталарында айтылады. Жетістік жалғауының немесе кез келген грамматикалық элементтің болмауы үшінші мыңжылдықтың соңына дейін жиі кездесетін құбылыс болды. Дегенмен, "Энкидің жаратылысы" деген балама аударма да ұсынылған. Эпоста оның аты алдынан құдайлықты білдіретін dingir 𒀭 белгісі қойылады, яғни бұл кейіпкердің құдайлық мәні бар деп есептелген.

"Агганың елшілері"

Урук Киш патшалығының пайдасына, Шумерге үстемдік еткен патшалықтың, құдық қазуға қатысудан бас тартады. Оның патшасы Агга қаланы қоршауға алады. Енкиду қару-жарақ дайындауға жіберіледі және Гилгамештің бұйрығын күтеді. Шайқас аяқталған соң Гилгамеш Агганы жеңіп, оны жеңілген және қорланған күйінде Кишке қайтаруға мәжбүр етеді.

"Тірілердің тауына"

Гилгамеш қол астындағы адамдарының өліміне және адам өмірінің қысқалығына алаңдап, өзін таныстыруға бел буады. Урук патшасы мен Энкиду кедр орманына жорыққа шығады, онда Утудың құдайының батасымен жеті тауды басып өтеді. Энкиду патшаны Хувава есімді құбыжықтың таулы аймақта мекендейтіні туралы ескертеді, ол жеті табиғи емес аурамен қаруланған. Бірақ Гилгамеш қорқа қоймайды, ал оның елу адамы Хувава пайда болғанға дейін ағаштарды кесіп түсіреді. Гилгамеш оған жеті аурасын қалдыру үшін жеті сыйлық ұсынады, бірақ бұл – тұзақ. Ол Хуваваны бірнеше рет соққыға жығады, ол мейірім тілейді. Гилгамеш оның жүрегін жұмсартса да, Энкиду құбыжықтың басын кесіп тастайды. Энлил оларды оның өлімі үшін кінәлайды және жеті аураны далаларға, өзендерге, қамыстық жерлерге, арыстанға, сарайға, орманға және Нунгалға бөліп береді, соның салдарынан адамдар олардан қорқыныш сезінеді және таңғалады.

"Соғыс батыры"

Инанна Ғылғамештің қылығына ашуланып, оған Эанна ғибадатханасында әділдік жасауға тыйым салады, бұл Урук патшалығында алабұдынды тудырады. Соңында Инанна әкесінен, Көк бұқадан Ғылғамешті өлтіруді талап етеді, оны қорқытып-үркітіп. Бұқа Урук қаласына жіберіледі, оның тоймас ашықтығы егістерді және өзендерді жояды. Енкиду бұқаны құйрығынан ұстап, ал Ғылғамеш оның басын қияды. Олар етін кедейлерге бөлісіп, мүйіздерін Эанна ғибадатханасы үшін май сақтауға арналған тостағандарға айналдырады.

"Ұлы жабайы бұқа төсекте жатыр"

Гилгамеш өліп жатыр. Құдайлар оның ерліктерін бағалайды, оған болашақта тозақтың төрешісі болатыны ашылғаннан кейін ол құдайларға сыйлықтар мен құрбандықтар шалады. Содан кейін ол құдайлардың сөздерімен жұбатады; өлімнен кейін ол отбасымен, дін қызметкерлерімен, жауынгерлерімен және ең жақсы досы Энкидумен қайта қосылады. Ақырында ол қайтыс болады.

Гилгамеш эпосы

Аккад эпосы "Гилгамеш" әр түрлі нұсқаларда сақталған, оның ішінде "Барлық патшалардан биік тұру" (шамамен 1800 – 1600 жылдар) және "Теңіздің түбін көрген" (шамамен 1300 – 1100 жылдар) нұсқалары бар. "Теңіздің түбін көрген" нұсқасы Син-лике-унниннидің бұрынғы мәтіндерден жинаған туындысы болып табылады және 1853 жылы Ашшурбанипал кітапханасынан табылған.

Энкидудің құрылуы

Урук патшасы Гилгамеш өз халқын зәбірлейді. Азаматтардың шағымдарына жауап ретінде Аруру құдайы далада Энкидуды жасайды. Денесі толы түк және жабайы болған ол, малдармен бірге көшіп-қонып, жануарлармен бірге жайылып, өзен суын ішеді. Бір күні аңшы Энкидудың жануарларға қойған тұзақтарын бұзып жатқанын көреді. Аңшы әкесіне хабар береді, ол оны Гилгамештен көмек сұрау үшін Урукқа жібереді. Патша Энкидуды азғырып, білім беру үшін қасиетті әйел Шамхатты жібереді. Ол екі апта оныңмен болғаннан кейін адам болып, ақылды болып, сөздерді түсіне бастайды, бірақ жануарлар оны көргенде қашып кетеді. Шамхат Энкидуды зұлым Гилгамешпен күресуге көндіреді. Ал Урук қаласында патшаға екі арман түсіп, олар оның жауының келуін болжайды.

Энкиду Гилгамешке қарсы

Енкиду шопандармен бірге тамақтану, ішу және оларды түнде қасқырлар мен арыстандардан қорғау арқылы адам сияқты мінез-құлық танытады. Урукқа келгенде, Энкиду Гилгамештің жаңа үйленген әйелмен жатқызуға баруын тоқтатады. Олар ашуланып, шаршағанша қатыгез күреседі, бірақ соңында бір-бірінің күшін бағалап, дос болуға келіседі. Енкиду бұрынғы жабайы өмірінен айрылғанына қайғырады, ал Гилгамеш оған Хумбабаны өлтіру үшін кедр орманына жорық жасауды ұсынады. Бірақ досы орманды жабайы кезінде білгенін және жорықтың қауіпті екенін түсіндіреді. Соңында Гилгамеш қорқынышсыз жорыққа шығуға шешім қабылдайды, бұл шешім Урук халқымен құпталады, бірақ ақсақалдар мен кеңесшілермен емес. Гилгамештің немқұрайлылығына наразылық білдірген ақсақалдар Энкидуға патшаларын қорғауды тапсырады. Алдымен аттанған серігін құтқарады. Жолды білген досын қорғайды. Енкиду сендерден бұрын жолға шығсын, ол кедр орманына баратын жолды жақсы біледі. Осы эпизодта Нинсун қадірлі құдайы Энкидуды өзіне бала ретінде қабылдап, сондай-ақ патшаны қорғауды оған міндеттейді.

Хумбаба орманы

Гилгамештің анасы Нинсун Энкидуды өз ұлы ретінде қабылдап, Күн құдайы Шамаштан (Урук әулетінің қорғаушысы) қорғаныс тілейді. Гилгамеш пен Энкиду кедр орманына сапар шегеді. Олар өтетін әр тау басында арман ритуалын орындайды; түстер Хумбабаның көрінісі болғанымен (құлайтын таулар, отты тыныс алатын құс), Энкиду оларды жақсы белгілер деп түсіндіреді. Орманға кіре бергенде олар Хумбабаның қорқынышты дауысын естиді, ол оларды үрейге тілдіреді. Хумбаба таудан төмен түсіп, екі батырмен бетпе-бет кездеседі, Энкидуды аңдарға қарсы сатқындық жасады деп айыптаса, Гилгамешке оны тілгілеп, етін құстарға жем ететінін айтады. Гилгамеш қорқып кетеді, бірақ Энкиду оны батылдандырады, сосын шайқас басталады. Бірінші кезде Гилгамеш Хумбабаны соншалықты күшпен соғады ki Ермон тауы екіге бөлініп, аспан қараңғы болып, «өлім жаңбыры» жауа бастайды. Шамаш Хумбабаны 13 желмен байлап, тұтқынға алады. Хумбаба өмірін сұрап, оған құл болып, қасиетті ағаштарды кесуге уәде береді, бірақ Гилгамеш оған аяушылықпен қарайды, ал Энкиду оның өлімі оның атын мәңгілікке сақтайтынын айтады. Содан кейін Хумбаба екі батырды қарғыйды, бірақ олар оны ұрып, басын кесіп тастайды. Олар кедр ағаштарын және Энкиду Энлиль ғибадатханасының қақпасы үшін пайдалануды жоспарлаған алып ағашты кесіп түсіреді. Олар Евфрат өзені бойымен ағаштар мен Хумбабаның басын алып үйлеріне қайтады.

Иштардың азғыруы

Гилгамештің сұлулығына тәнті болған Иштар, байлық пен атақ-даңқ үшін оған әйел болуға ұсыныс жасайды; Гилгамеш бұл ұсыныстарға көнбейді, оның бұрынғы жандардың басына келген апаттарды, Таммуз сияқтыларын еске алады. Ашуланып, жылап-сықтап, Иштар әкесі Ануға барады, көктен келген бұқаны Гилгамештен кек алуға бұйырады, әйтпесе ол соншалықты қатты айқайлайды ki, өлгендер тірілерді жеп қояды. Ану қорқып, бұқаны Иштарға береді, ал ол бұқаның қырылуынан қалаға келген жеті жылдық ашаршылыққа дайындалуға міндеттенеді. Иштар (немесе жалған айтады) Урукқа бұқаны жібереді, ол көптеген адамдардың өліміне себеп болады. Енкиду бұқаны мүйізінен ұстап, ал Гилгамеш оның мойнын пышақтап өлтіреді. Иштардың айқайын естіген Енкиду оның басына бұқаның аяғын лақтырып, құдайды қорлайды. Қала түнімен үлкен тойға дайындық жасайды.

Энкидудің өлімі

Енкиду түс көреді, онда құдайлар батырлардың өлуі керек деп шешім қабылдайды, себебі олар Хумбаба мен Көк бұқасын өлтірген. Самаш бұл шешімге қарсы шығады, бірақ бұл ештеңе өзгерте алмайды, және Енкиду өлімге кесіледі. Бұл Енкидуді орман ағашынан жасаған есігіне және Шамхатқа, оның жабайы өмірін өзгертіп жібергені үшін қарғыс айтуға итермелейді. Алайда, кейін ол өкініп, оған бата береді. Ол Гилгамешпен жер асты әлемінің патшайымы Эрешкигальдың алдында болған түсі туралы сөйлейді. Содан кейін, он екі күн бойы төсекке жатып ауырып, Гилгамештен өзін ұмытпауын өтінеді. Соңында ол қайтыс болады. Гилгамеш тауларды және бүкіл Урукты досы үшін жоқтауға шақырады. Ол олардың бірге өткізген оқиғаларын еске түсіреді, Енкидуға ескерткіш мүсін жасайды және қабірге сыйлықтар береді, соның арқасында Енкиду өлгендер әлемінде жақсы өмір сүреді. Енкиду өзенге жерленеді, шумер поэмасындағы Гилгамеш сияқты.

Энкидуның жер асты әлеміне түсуі

Энкиду жер асты әлеміне саяхат жасайтын тағы бір канондық емес тақташа бар, бірақ көптеген ғалымдар бұл тақташаны түпнұсқа эпосқа шумерлік «Гилгамеш, Энкиду және жер асты әлемі» поэмасынан шабыттанған қосымша немесе жалғасы деп есептейді.

Энкидудың жабайы өмірі

[[Файл:Аккадия цилиндрлі мөріндегі Энкиду. jpg|thumb|Энкидудың бұқа адам ретінде арыстанмен күресінің ықтимал бейнесі, Акад империясының мөрі, шамамен 2200 ж.б. дейін. Алайда, Моррис Джастроу Энкидудың ерте өмірі Энкиду туралы сипаттамамен салыстыратын этиологиялық мәтіндердегі дәстүрге негізделгенін ұсынды. Джастроу мен Клейдің пікірінше, Энкиду туралы әңгіме бастапқыда "адамның өмірі мен тағдыры, әйелмен қарым-қатынас арқылы адамдық қадір-қасиетті сезінуі" туралы жеке ертегі болған.

Қазіргі кездегі қайта ашу

Гилгамеш эпосының алғашқы аудармасын 1870 жылдардың басында Британ мұражайының ғалымы Джордж Смит жасады. Ол 1880 жылы "Жаратылыс кітабындағы халдейлік түсіндірме" деген атпен XI тақтадан Су тасқыны туралы әңгімені жариялады. Сол жерде Энкидудың есімі бастапқыда Эабани деп қате түсіндірілді.