Кіріспе

Шығыс православие шіркеуінің автокефальдық юрисдикциясы Болгария православие шіркеуі (Българска православна църква), заңды түрде Болгария патриархаты (Българска патриаршия), Болгарияда орналасқан автокефальдық Шығыс православие юрисдикциясы. Ол Пентархиядан тыс алғашқы ортағасырлық мойындалған патриархат және ең көне славян православие шіркеуі болып табылады, Болгарияда шамамен 6 миллион, ал Еуропаның басқа елдерінде, Азияда, Америкада, Австралияда және Жаңа Зеландияда 1,5-тен 2 миллионға дейін мүшесі бар. 1945 жылы Константинопольдің Экуменикалық патриархаты оны автокефальдық деп мойындады.

Ертедегі христиандық

Болгария православие шіркеуінің бастауы христиан дәуірінің алғашқы ғасырларында Оңтүстік-Шығыс Еуропада гүлденген христиан қауымдары мен шіркеулерінде жатыр. Христиан дінін Фракия жерлеріне апостолдар Пауыл мен Андрей біздің заманымыздың 1-ші ғасырында әкелді, сол кезде алғашқы ұйымдасқан христиан қауымдары құрылды. 4-ші ғасырдың басына қарай христиан діні аймақта басым дінге айналды. Сердика (София), Филипполис (Пловдив), Одесс (Варна), Доросторум (Силистра) және Адрианополь (Эдирне) сияқты қалалар Рим империясында христиан дінінің маңызды орталықтары болды. Еуропадағы алғашқы христиан монастыры – Афанасий монастыры 344 жылы Сердика соборы мен Сердика жарлығынан кейін қазіргі Чирпан қаласының жанындағы Тракияда Афанасий қасиеттісімен құрылды. 4-ші және 5-ші ғасырларда Рим провинцияларына жасалған шабуылдар мен басқыншылықтар болгар жеріндегі христиан шіркеуінің шіркеулік ұйымына елеулі зиян келтірді, бірақ оны жойған жоқ. Кубрат пен Органа Константинопольде бірге крещениеден өтті, ал христиан діні айналасындағы болгар-славян халқына тірі қалған христиан қауымдары арқылы жол аша бастады. 9-шы ғасырдың ортасына қарай болгар славяндарының көпшілігі, әсіресе Шығыс Рим билігінде болған Тракия мен Македонияда тұратындары христиан дініне көшті. Бұл процесс болгар ақсүйектері арасында да белгілі бір табысқа жетті. Дегенмен, болгар шіркеуінің тәуелсіздігі 865 жылы Борис I-нің мемлекеттік деңгейде христиан дінін ресми қабылдауынан ғана құрылды.

Құру

Борис І мәдениеттік прогресс пен христиан Болгариясының егемендігі мен беделі автокефальді шіркеу басшылығымен білімді дін қызметкерлері арқылы қол жеткізілуі мүмкін деп сенді. Осы мақсатта ол бес жыл бойы Константинополь патриархы мен Рим папасы арасында келіссөздер жүргізді, нәтижесінде 870 жылы Константинопольдің төртінші соборы болгарларға автономиялы болгар архиепископтығын берді. Архиепископтықтың орналасқан жері Болгарияның астанасы Плиска болды, ал оның епархиясы бүкіл Болгария мемлекетін қамтыды. Рим мен Константинополь арасындағы тартыс болгар архиепископтығын Константинополь патриархы мен Православие шіркеуінің қарауына беру арқылы шешілді, олар архиепископтыққа алғашқы басшысын, дін қызметкерлерін және теологиялық кітаптарды жіберді. Архиепископтық толық ішкі тәуелсіздікке ие болғанымен, Борис І-нің мақсаттары толыққанды орындалмады. Византия дін қызметкерлері ұсынған грек литургиясы болгарлардың мәдени дамуына да, Болгария империясының нығаюына да көмектеспеді; бұл халықтың өзіндігін және Болгарияның мемлекеттілігін жоғалтуға әкелуі мүмкін еді. Византияның "Imperium sine Patriarcha non staret" теориясына сәйкес, империя мен патриархат арасында тығыз байланыс болуы керек екенін ескере отырып, Борис І 886 жылы жақында қайтыс болған Әулие Кирилл мен Мефодийдің шәкірттерінің келуін мүмкіндік ретінде қарсы алды. Борис І оларға болашақ болгар дін қызметкерлерін Кирилл дайындаған глаголит әліпбиімен және славян литургиясымен оқытуды тапсырды. Литургия Салоника аймағындағы болгар славяндарының тіліне негізделген еді. 893 жылы Борис І грек дін қызметкерлерін елден қуды және грек тілін славян болгар тілімен алмастыруға бұйрық берді.

Автокефалия және патриархат

Болгарияның Византияны Ахелоос (қазіргі Поморие қаласының жанында) және Катасиртай (Константинополь қаласының жанында) шайқастарындағы екі шешуші жеңісінен кейін, үкімет автономды болгар архиепископтығын автокефальдық деп жариялады және 919 жылы өткен діни және ұлттық кеңесте оны Патриархат дәрежесіне көтерді. Болгария мен Византия империясы арасындағы 20 жылдық соғысты аяқтаған бейбітшілік шарты 927 жылы қол қойылғаннан кейін, Константинополь Патриархаты болгар православ шіркеуінің автокефальдық мәртебесін мойындады және оның патриархаттық құрметін растады. Болгар Патриархаты – серб православие шіркеуінің автокефалиясына (1219) 292 жыл бұрын, ал ресей православие шіркеуінен (1596) 662 жыл бұрын құрылған алғашқы автокефальдық славян православие шіркеуі. Бұл Рим, Константинополь, Александрия, Антиохия және Иерусалимнің пентархиялық патриархаттарынан кейінгі алтыншы патриархат болды. Патриархаттың орталығы Болгарияның жаңа астанасы Преслав қаласы болды. Патриарх, әлдебір, шейіттерімен және христиандық дәстүрлерімен танымал ежелгі христиан орталығы – Драстар (Силистра) қаласында тұрған болуы мүмкін.

Охрид архиепископтығы

972 жылы 5 сәуірде Византия императоры I Иоанн Цимисций Преславты жаулап алып, өртеп жіберді және болгар патшасы II Борис тұтқынға алынды. Патриарх Дамиан батыстағы Средецке (Софияға) қашып құтыла алды. Келесі жылдары болгар патриархтарының резиденциясы келесі болгар патшалық әулеті – Комитопули және Византия империясы арасындағы соғыстың барысына тікелей байланысты болды. Патриарх Герман ортағасырлық болгар қалалары Маглен (Альмопия) және Воден (Эдесса) (екеуі де қазіргі Грекияның солтүстік-батысында) және Преспа (қазіргі Солтүстік Македонияның оңтүстігінде) қатарынан тұрып келді. 990 жыл шамасында келесі патриарх Филипп Охридке (қазіргі Солтүстік Македонияның оңтүстік-батысы) көшіп барды, ол Патриархаттың бекітілген орнына айналды. Болгария 1018 жылы Византияның үстемдігіне өткеннен кейін, император II Василий Болгароктонос (Болгарларды өлтіруші) болгар православие шіркеуінің автокефалия статусын мойындады. Оның үкіметі арнайы жарғылар (патшалық бұйрықтар) арқылы шіркеудің шекараларын, епархияларын, мүлкін және басқа да жеңілдіктерін белгіледі. Ол шіркеуді патриарх атағынан айырып, архиепископтық деңгейіне төмендетті. Алғашқы тағайындалған архиепископ (Дебарлық Иоанн) болгар болғанымен, оның ізбасарлары, сондай-ақ жоғары рухани қызметкерлердің барлығы Византиядан таңдалды. Монахтар мен қарапайым дін қызметкерлері көбінесе болгарлар болды. Архиепископтық өзінің ұлттық ерекшеліктерін сақтап, славян тіліндегі құлшылықты ұстанып, болгар әдебиетінің дамуына үлес қосты. Охрид архиепископтығының автокефалиясы Византия, Болгария, Сербия және Осман империясының билігінде де құрметтелді. Шіркеу 1767 жылы заңсыз таратылғанға дейін өмір сүрді.

Осман билігі

1393 жылы Тарново Осман империясының үстемдігіне түсті, оның басшылары Патриарх Евтимийді жер аударып жіберді, ал автокефальді шіркеу ұйымы келесі жылы тағы да жойылды және Экуменикалық Патриархатқа қосылды. 1394 жылы Экуменикалық Патриархаттың Киелі Синоды Молдавия митрополиті Еремияға «Құдайдың көмегімен қасиетті Тырново шіркеуіне барып, прелатқа лайықты барлық істерді еркін және ешқандай шектеусіз атқаруға рұқсат беруге» уәкілеттік берді. 1416 жылға қарай Тырново Патриархатының аумағы толығымен Экуменикалық Патриархатқа бағынды. Болгарияның тағы бір діни орталығы – Охрид архиепископтығы 1767 жылға дейін сақталды. Болгария Православие шіркеуінің көптеген басшылары жазаланғаннан кейін, ол Константинополь Патриархына толығымен бағынды. Осман империясындағы миллет жүйесі Константинополь Патриархы мен епархиялық митрополиттерге маңызды азаматтық және сот функцияларын берді. Осман үстемдігінің басында болгар шіркеуінің жоғары лауазымдарындағы дін қызметкерлерінің орнын грек дін қызметкерлері басқандықтан, болгар халқы екі жақты қысымға ұшырады: саяси – Осман империясынан, мәдени – грек дін қызметкерлерінен. 18 ғасырдың екінші жартысында грек ұлтшылдығының күшеюімен дінбасылар болгар буржуазиясының қалыптасу кезеңінде грек тілін және грек санасын таңуға тырысты. Олар Константинополь Патриархатын басқа халықтарды ассимиляциялау үшін пайдаланды. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында дінбасылар грек тілінде оқытылатын көптеген мектептер ашты, болгар тіліндегі құлшылықты дерлік тоқтатып қойды. Бұл әрекеттер болгарлардың жеке ұлт ретінде және өзіндік ұлттық мәдениеті бар халық ретінде сақталуына қауіп төндірді. Осман империясының ғасырлар бойғы үстемдігі кезінде православие монастырлары болгар тілінің және болгар ұлттық санасының сақталуында маңызды рөл атқарды. Атон тауындағы Зограф және Хиландар монастырлары, сондай-ақ Болгариядағы Рила, Троян, Этрополь, Дряново, Черепиш және Драгалевци монастырлары ерекше маңызға ие болды. Монахтар монастырларда ұлттық ерекшеліктерін сақтап, славян тіліндегі құлшылық және болгар әдебиеті дәстүрлерін жалғастыра алды. Олар монастырлық мектептерді ашып, басқа да білім беру шараларын жүзеге асырды, осы арқылы болгар мәдениетінің отын жандырып отырды.

Болгария экзархаты

1762 жылы оңтүстік-батыс Болгарияның Банско қаласынан шыққан монах Паисий Хилендарский (1722–1773) қысқа тарихи еңбек жазды. Бұл – қазіргі болгар тілінде жазылған алғашқы еңбек және ұлттық оянуға шақырған тұңғыш шақыру болды. «Славян болгарларының тарихы» еңбегінде Паисий өзінің отандастарын грек тілі мен мәдениетіне бағынудан бас тартуға үндіді. Паисийдің үлгісін басқа да белсенділер, оның ішінде Врацалық Святой Софроний (Софроний Врачанский) (1739–1813), Габроволық иеромонах Спиридон, иеромонах Иоаким Карховский (1820 ж. қайтыс болды), иеромонах Кирил Пейчинович (1845 ж. қайтыс болды) да қабылдады. Грек дін қызметкерлерінің үстемдігіне наразылық 1820 жылдары бірнеше болгар епархияларында күшейе бастады. 1850 жылға дейін болгарлар бірқатар епископтық аймақтарда грек дін қызметкерлеріне қарсы мақсатты күрес бастады, оларды болгарлармен алмастыруды талап етті. Сол кезде болгар дін қызметкерлерінің көпшілігі Осман империясында болгарлардың құқықтары үшін одан әрі күрес, егер олар Константинополь патриархатынан белгілі бір дәрежеде автономия алуға қол жеткізбесе, сәтті болмайтынын түсінді. Османдықтар ұлтты дінмен байланыстырды, ал болгарлар Шығыс православиелік болғандықтан, оларды Рум милетінің, яғни гректердің бір бөлігі деп санады. Болгар мектептері мен діни қызметтерін алу үшін болгарлар тәуелсіз шіркеу ұйымын құруы керек болды. Неофит Бозвели мен Иларион Макариопольский басшылығымен болгарлар мен гректер арасындағы күрес 1860 жылдары күшейді. Онжылдықтың соңына қарай болгар епископтары грек дін қызметкерлерінің көпшілігін қуды, осылайша бүкіл солтүстік Болгария, сондай-ақ Фракия мен Македонияның солтүстік бөліктері Патриархаттан бөлініп шықты. Осман үкіметі 1870 жылғы 28 ақпанда Сұлтанның жарлығымен Болгария Патриархатын «Болгария Экзархаты» деген атаумен қайта құрды. Бастапқы Экзархат қазіргі солтүстік Болгарияға (Моэзия), Адрианополь вилайетісіз Фракияға, сондай-ақ солтүстік-шығыс Македонияға дейін созылды. 1874 жылы Скопье мен Охрид епископтарының христиан халқы Экзархатқа қосылуды мақұлдағаннан кейін (Скопьеде 91%, Охридте 97%), Болгария Экзархаты Вардар мен Пирин Македониясының барлық аумағын бақылауға алды. Болгария Экзархаты оңтүстік Македонияда және Адрианополь вилайетінде викарийлер арқылы жартылай өкілдік етілді. Осылайша, Экзархаттың шекарасына Осман империясындағы барлық болгар округтері кірді. Константинополь патриархаты бұл өзгеріске қарсы шығып, Болгария Экзархатын схизматикалық деп жариялады және оның жақтастарын еретиктер деп айыптады. Экзархаттың мәртебесі мен басшылық принциптері канондарға сәйкес болғанымен, Патриархат «Православиені этникалық ұлтшылдыққа беру» негізінен ерестің көрінісі екенін мәлімдеді. Бірінші болгар Экзархы Антим I болды, ол 1872 жылғы ақпанда Экзархаттың Киелі Синоды тарапынан сайланды. Ол 1877 жылғы 24 сәуірде орыс-түрік соғысы басталғаннан кейін Осман үкіметімен дереу босатылып, Анкараға жер аударылды. Оның ізбасары Иосиф I Болгария княздығы, Шығыс Румелия, Македония және Адрианополь вилайеті аймақтарында шіркеулер мен мектептер желісін дамытуға және кеңейтуге қол жеткізді. 1895 жылы Тарнов конституциясы Болгария православие шіркеуін ресми түрде ұлттың ұлттық діні ретінде бекітті. Балқан соғыстарының қарсаңында Македония мен Адрианополь вилайетінде Болгария Экзархаты жеті епархиясымен, тағы сегізінде төрағалық етушілермен және 38 викариатпен; 1218 приходпен және 1212 діни қызметкермен; 64 монастырьмен және 202 шіркеумен; сондай-ақ 1373 мектеппен, 2266 мұғаліммен және 78854 оқушымен қамтылған. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бейбіт келісімдерге сәйкес Болгария Экзархаты Македония мен Эгей Тракиясындағы епархияларынан айырылды. Экзарх Иосиф I 1913 жылы кеңсесін Стамбулдан Софияға көшірді. Иосиф I 1915 жылы қайтыс болғаннан кейін Болгария православие шіркеуі үш онжылдық бойы тұрақты басшысын сайлай алмады.

Болгария патриархатының екінші қалпына келтіруі

Болгария патриархатының қалпына келтірілуі және Болгария шіркеуінің басшысын сайлау үшін жағдайлар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін туды. 1945 жылы ағысқандық тоқтатылып, Константинополь патриархы Болгария шіркеуінің автокефалиясын мойындады. 1950 жылы Киелі Синод Патриархатты қайта орнатуға жол ашатын жаңа Ереже қабылдады, ал 1953 жылы Пловдив митрополиті Кирилл Болгария Патриархы болып сайланды. Патриарх Кирилл 1971 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның орнына Ловеч митрополиті Максим сайланды, ол 2012 жылы қайтыс болғанға дейін шіркеуді басқарды. 2012 жылдың 10 қарашасында Варна және Великий Преслав митрополиті Кирилл жаңа Патриарх сайлауын ұйымдастыру үшін төрт ай мерзімге уақытша басшы болып тағайындалды. 2013 жылдың 24 ақпанында жаңа Патриархты сайлау үшін шақырылған шіркеу кеңесінде Русе митрополиті Неофит Болгария Православие шіркеуінің Патриархы болып, 90 дауысқа қарсы 47 дауыспен Ловеч митрополиті Габриэльден басымдық тапты. Коммунизм кезеңінде (1944–1989 жж.) Болгария билеушілері шіркеуді жоюдың орнына бақылауға ұмтылды. Бірақ соғыстан кейінгі алғашқы жылдар шіркеу басшылары үшін қиын болды. 1944 жылдан бастап шіркеу неке, ажырасу, туу және қайтыс туралы куәліктер беру және бұрынғы қасиетті ритуалдар мен мемлекеттік шаралар бойынша құқығынан айырылды. Коммунистер катехизис пен шіркеу тарихын мектеп бағдарламасынан алып тастады, діни насихат жүргізіп, кейбір дін қызметкерлерін қуғынға түсірді. 1947–1949 жылдар шіркеуді қорқыту науқанының ең қызып тұрған кезеңі болды. Епископ Борис өлтірілді, Рила монастырының басқарушысы Егумен Калистрат түрмеге қамалды, ал басқа да дін қызметкерлері мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталды немесе өлтірілді. Коммунистер биліктің саясатын қолдамаған дін қызметкерлерінің барлығын алмастырды. 1948 жылы коммунизмге қарсы деп танылған кітаптың авторларының бірі болған Экзарх Стефан елден қуылды. Сол кезден бастап Кеңес Одағының тарауы мен 1989 жылы коммунистік биліктің құлауына дейін Болгария Православие шіркеуі мен Болгария Коммунистік партиясы және Мемлекеттік қауіпсіздік өте тығыз байланыста болды, бір-бірін қолдады. Болгария Православие шіркеуінің Киелі Синодының 11 (15-тен) мүшесі коммунистік Мемлекеттік қауіпсіздікте жұмыс істеді. Партия 1953 жылдың мамыр айында экзархатты патриархат дәрежесіне көтеруді қолдады. 1970 жылғы еске алу шарасы экзархаттың (Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана юрисдикциялық шекарасын сақтаған) қазіргі Болгариядан басқа Македония мен Фракияны да қамтығанын еске салды. Басқа православие шіркеулерімен бірге Болгария Православие шіркеуі бастапқыда 1967 жылы Македония Православие шіркеуінің бір жақты автокефалия жариялауын мойындамады. Алайда, 2022 жылдың мамыр айында Экуменикалық Патриархат пен Сербия Православие шіркеуі Македония шіркеуімен қарым-қатынасты қалпына келтіргеннен кейін, Болгария шіркеуі де 22 маусымда соған қосылды.