Кіріспе

Палестина мемлекетінің экономикасы – Палестина мемлекетінің экономикалық қызметіне қатысты. Палестина үкіметтер мен халықаралық ұйымдарды қоса алғанда, халықаралық донорлардан айтарлықтай қаржылық көмек алады. Бұл көмек Палестина басшылығын қолдауға және мемлекеттік қызметтерді, сондай-ақ даму жобаларын қаржыландыруға өте қажет. Шетелде жұмыс істейтін палестиналықтар өз отбасыларына Палестинаға ақша жібереді. Бұл аударымдар көптеген үй шаруашылықтары үшін маңызды табыс көзі болып табылады. Саяси факторларға байланысты сауда шектеулі болғанымен, Палестина белгілі бір экспорттық қызметпен айналысады. Палестина өнімдері, мысалы, ауылшаруашылық тауарлары мен дәстүрлі қолөнер бұйымдары аймақтық және халықаралық нарықтарға экспортталады. Барлық қиындықтарға қарамастан, туризм Палестина экономикасында маңызды рөл атқарады. Бейтлехем және Иерусалим сияқты тарихи және мәдени маңызы бар жерлерге туристер көптеп келеді. Ауылшаруашылық маңызды сала болып қала береді, палестиналықтар егін өндіріп, зәйтүн майын шығарып, мал шаруашылығымен айналысады. Палестиналықтардың бір бөлігі білім беру, денсаулық сақтау және технология сияқты қызмет көрсету салаларында жұмыс істейді. Палестинада көптеген халықаралық үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) мен гуманитарлық агенттіктер жұмыс істейді, олар жергілікті экономикаға үлес қосып, жұмыс орындарын құрайды.

Тарих

Палестина аумақтарындағы жан басына шаққандағы ЖІӨ 1968 жылдан 1980 жылға дейін жылына 7% өсті, бірақ 1980-ші жылдары өсу баяулады. 1970-1991 жылдар аралығында өмір сүру ұзақтығы 56-дан 66 жылға дейін өсті, 1000 адамға шаққандағы нәресте өлімі 95-тен 42-ге дейін төмендеді, электр қуаты бар үй шаруашылықтары 30%-дан 85%-ға дейін, таза сумен қамтамасыз етілген үй шаруашылықтары 15%-дан 90%-ға дейін, тоңазытқышпен қамтамасыз етілген үй шаруашылықтары 11%-дан 85%-ға дейін, ал кір жуғыш машинасы бар үй шаруашылықтары 1980 жылы 23%-дан 1991 жылы 61%-ға дейін өсті. Батыс жағалау мен Газа секторындағы экономикалық жағдай, онда экономикалық белсенділік Израиль мен Палестина ұлттық басқаруы арасындағы 1994 жылғы сәуірдегі Париж экономикалық протоколымен реттелді, 1990-шы жылдардың басында нашарлады. Батыс жағалау мен Газа секторындағы жан басына шаққандағы нақты ЖІӨ 1992-1996 жылдар аралығында жиынтық табыстың төмендеуі мен халықтың қарқынды өсуінің салдарынан 36,1%-ға төмендеді. Экономикалық белсенділіктің төмендеуі Израильдегі террористік шабуылдарға жауап ретінде Израильдің жабылу саясатына байланысты болды, бұл бұрынғы еңбек және тауар нарығындағы қарым-қатынастарды бұзды. Ең ауыр салдары – созылмалы жұмыссыздықтың пайда болуы болды. 1980-ші жылдардағы орташа жұмыссыздық деңгейі көбінесе 5%-дан төмен болды, ал 1990-шы жылдардың ортасына қарай ол 20%-дан асты. 1997 жылдан кейін Израильдің толық жабылу шараларын қолдануы азайды және жаңа саясаттар енгізілді. 1999 жылдың қазанында Израиль 1995 жылғы Уақытша келісімге сәйкес Батыс жағалау мен Газа секторы арасында қауіпсіз өтуге рұқсат берді. Экономикалық белсенділіктің осы өзгерістері 1998-1999 жылдары экономиканың орташа деңгейде қалпына келуіне ықпал етті. Израильдің блокадасының нәтижесінде 85% зауыттар жабылды немесе өндірістік қуатының 20%-дан кемін пайдаланды. Израильдік бизнес күн сайын 2 миллион доллар, ал Газа – шамамен 1 миллион доллар шығынға ұшырады деп есептеледі. Дүниежүзілік банк аумақтардың номиналды ЖІӨ-ін 4,007,000 АҚШ доллары, ал Израильді 161,822,000 АҚШ доллары деп бағалады. Жан басына шаққанда бұл көрсеткіштер сәйкесінше жылына 1036 АҚШ доллары және 22 563 АҚШ долларын құрайды.

Экономикалық өсу (1970-2000)

1970 жылдары және одан кейінгі жылдары көптеген палестиналықтар Израильде жұмыс табуға тырысты. Бұл еңбек аясына қатысу палестиналық экономикаға оң әсер еткен табыс пен ақшалай жіберімдерді әкелді. 1990 жылдардың ортасына дейін күніне 150 мыңға дейін адам – палестиналық еңбек күшінің шамамен бестен бірі – Израильге кіретін. Палестиналықтар өзіне-өзі жарғылаушы шабуылдарды бастағаннан кейін, Израильде палестиналықтардан оқшақтану идеясы қалыптасты. Израильде жұмыс күші жетіспеді және олар палестиналықтардың көп бөлігін Таиланд, Румыния және басқа елдерден келген мигранттармен ауыстырды.

Интифада және қалпына келтіру (2000 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

2005 жылы ПНА Қаржы министрлігі 2002 жылдың екінші жартысында басталган Израильдің Батыс жағалаудағы тосқауелін палестиналық экономикалық белсенділіктің төмендеуіне себеп болған факторлардың бірі ретінде көрсетті. Батыс жағалаудағы нақты ЖІӨ өсімі 2000, 2001 және 2002 жылдары айтарлықтай төмендеп, 2003 және 2004 жылдары шамалы өсті. Дүниежүзілік банк 2003 жылдан бергі экономиканың қарапайым өсімін "қолданыстағы зорлық-зомбылықтың азаюына, аз кестеулерге және күшті болғанымен, болжамды жабылуларға, сондай-ақ палестиналық бизнестің Батыс жағалау экономикасының шектеулі жағдайына бейімделуіне" байланыстырды. "Шегініс сценарийі" бойынша Банк 2006 жылы −0,2% және 2007 жылы −0,6% нақты өсімді күтті. Израильдің Газадан бір жақты шегінісінен кейін, Al Mentar/Karni шекаралық өткелінің жабылуына байланысты нан мен қажетті тауарлардың тапшылығы туды. Израильдің басқа өткелдерді ашу туралы ұсынысын ХАМАС басқаратын Палестина билігі қабылдамады. 2006 жылғы қаңтардағы парламент сайлауында ХАМАС үлкен жеңіске жеткеннен кейін, Төрттік (Ресейден басқа) премьер-министр Исмаил Хания (ХАМАС) басқаратын Палестина билігіне барлық қаржы көмегін тоқтатты. Палестина билігі Израильден ай сайын түсетін 50-55 миллион долларлық салық пен кедендік алымдарды алғаннан кейін, ай сайын 60-70 миллион долларлық ақша тапшылығына тап болды. Сайлаудан кейін палестиналық қор нарығы шамамен 20% құлдырады, ал Палестина билігі жергілікті банктерден қарыз алу мүмкіндігін толығымен пайдаланды. Израиль Палестина билігіне 55 миллион долларлық салық түсімін аударуды тоқтатты. Бұл қаражат Палестина билігі бюджетінің үштен бір бөлігін құрады және 160 000 палестиналық мемлекеттік қызметкердің (оның ішінде 60 000 қауіпсіздік және полиция қызметкері) жалақысын төлеуге жұмсалды. АҚШ және Еуропалық Одақ Палестина билігіне тікелей көмекті тоқтатты, ал АҚШ Палестина билігінің банктеріне қаржылық блокада салды, бұл Араб лигасының (мысалы, Сауд Арабиясы және Катар) кейбір қаражаттарын аударуға кедергі келтірді. 2006 жылғы мамыр айында Газа мен Батыс жағалауда жүздеген палестиналықтар жалақыларын төлеуді талап етіп наразылық акциясын өткізді. Хамас пен ФАТХ арасындағы шиеленіс Палестина билігіне жасалған "экономикалық қысымның" салдарынан күшейді. 2009 жылы Израиль әскері қауіпсіздік шараларын азайту аясында Женинге кіреберістегі бақылау бекетін жойды. 2012 жылғы қыркүйекте ЕО белсенділері палестиналық экономиканың оккупация мен қоныс салу салдарынан "Батыс жағалаудың 40% -ына, жер асты суларының 82% -ына және жайылымдық жерлердің үштен екісінен астамына қол жеткізу мүмкіндігінен айырылғанын" мәлімдеді. Рамалланың солтүстігінде Катардың қаржылық көмегімен Раваби деп аталатын алғашқы жоспарланған палестиналық қала салынуда. 2013 жылы Израиль мен Палестина аумақтары арасындағы коммерциялық сауда көлемі жылына 20 миллиард АҚШ долларына бағаланды.

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы экономиканың негізгі тірегі болып табылады. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру халықтың күнкөріс қажеттіліктерін қамтамасыз етеді және Палестинаның экспорттық экономикасын дамытады. Еуропалық-Палестина қатынастары жөніндегі кеңестің мәліметтеріне сәйкес, ауыл шаруашылығы секторында халықтың 13,4%-ы ресми түрде, ал 90%-ы бейресми түрде жұмыс істейді. Зәйтүн өнімдерінен түсетін экспорттық кіріс басқа барлық ауыл шаруашылығы дақылдарынан артық. Қақтығыстың түбірі жерге байланысты болғандықтан, Израиль мен Палестина арасындағы даулар Палестина ауыл шаруашылығында айқын көрінеді.

Жоғары технология

2000-шы жылдары Палестина аумақтарында жоғары технологиялық сектор пайда болды, оны Израильге жақын орналасқандығы қолдады. 2013 жылға қарай 4500 палестиналық IT секторында жұмыс істеді, олар бағдарламалық жасақтаманы аутсорсингке (оның ішінде Израиль компанияларының аутсорсинг жұмысына), телекоммуникацияларды дамытуға және жабдықтарды өндіруге маманданды. Палестинаның IT секторы 2008 жылы ЖІӨ-нің 0,8%-дан 2010 жылы 5%-ға дейін өсті. 2009 жылдан бері осы салада шетелдік бизнес 64% өсті. Палестиналық IT компаниялардың басым бөлігі Иерусалимнің солтүстігіндегі Рамалла қаласында орналасқан. 2010 жылдан бастап Израильдің жоғары технологиялық компаниялары палестиналық инженерлерді жұмысқа ала бастады. Қазіргі таңда олардың көпшілігі аутсорсингтік жұмысшылар, бірақ Mellanox, компьютерлік жабдықтар фирмасы, 15–20 палестиналық инженерлерді тұрақты қызметкерлер ретінде жұмысқа алуды жоспарлап отыр. Израиль мен Палестинаның бірлескен экономикалық ынтымақтастығы соңғы жылдары өсіп келеді. 2008 жылдан бастап Cisco Systems палестиналық IT секторын дамыту үшін кешенді экожүйелік тәсілмен, венчурлық капитал, жеке капитал, әлеуетті арттыру және палестиналық компанияларға тікелей аутсорсингті қамтитын бірлескен күш-жігерді бастады. Компания осы мақсатта 15 миллион доллар инвестиция салды және басқа да ірі халықаралық инвесторлар мен демеушілерді, соның ішінде Microsoft, HP және Google-ты тартты. Палестинаның IT секторы 2008 жылы ЖІӨ-нің 0,8%-дан 2010 жылы 5%-ға дейін өсті. 2018 жылдың мамыр айында Дүниежүзілік банк "Батыс жағалау мен Газадағы технологиялық стартаптар экожүйесі" атты Палестина технологиялық секторы туралы маңызды есеп жариялады. Есепке сәйкес, 2017 жылдың басында Палестина аумақтарында 241 белсенді технологиялық стартап болды, бұл барлығы 1247 жұмыс орнын құрды. Батыс жағалаудағы кейбір палестиналық қалалар, әсіресе Бетлехем, Хеброн және Наблус, белгілі бір қолөнер бұйымдарын өндіруде маманданғандығымен танымал, мұндай бұйымдардың сатылуы мен экспортталуы әр қаланың экономикасының маңызды бөлігін құрайды. Тас кесу – палестиналық экономиканың дәстүрлі табыс көзі. Тас өнеркәсібінде бір жұмысшыға шаққандағы орташа жылдық өнім басқа салаларға қарағанда жоғары. Батыс жағалауда 650 тас өндіру орындары бар, олардың 138-і Бейт-Фаджарда орналасқан. Таудан алынған материал түрлі-түрлі қызыл, құм, алтын және ақ түсті кірпіштер мен плиткаларға өңделеді, бұл Иерусалим тасы деп белгілі.

Туризм және қонақжайлылық

2010 жылы Палестина аумағына 4,6 миллион адам келді, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 2,6 миллионды құрады. Олардың 2,2 миллионы шетелдік туристер, ал 2,7 миллионы – жергілікті туристер болды. Дегенмен, халықаралық сапарлардың саны шатастырады, себебі көптеген туристер бірнеше сағатқа ғана немесе күндізгі саяхаттың бөлігі ретінде келеді. 2012 жылдың соңғы тоқсанында Батыс жағалаудағы қонақүйлерде 150 000-нан астам қонақ болды, олардың 40% еуропалықтар, ал 9% – АҚШ және Канададан келгендер. Жақындағы саяхат нұсқаулықтарында «Батыс жағалауда саяхаттау оңай емес, бірақ бұл күш-жігеріңіздің құнына сай» деп жазылған. Палестина билігі мен Израильдің туризм министрліктері Палестина аумағында туризмді дамыту үшін бірлескен комитет құрып, бірлесіп жұмыс істеуге тырысты. Бірақ шетелдік туристерге кіруді бөлісу бойынша жақындағы ынтымақтастық, оккупациямен байланысты көптеген себептерге байланысты Палестинада сәтті болмады. Израиль Батыс жағалауға туристердің келуін бақылайды. 2013 жылдың тамызында Мысыр мен ХАМАС бақылауындағы Газа секторы арасындағы Рафах өткелінің мерзімі белгісіз жабылуынан кейін, шетелдік туризм Шығыс Иерусалим мен Батыс жағалаумен ғана шектелді. Израильдің әскери блокадасы салдарынан 2005 жылдан бері Газаға туристер ағыны тоқтады. 2013 жылы Палестинаның туризм министрі Рула Маайя, үкіметінің Палестинаға халықаралық сапарларды ынталандыруды көздегенін, бірақ оккупацияның туризм саласын палестиналықтар үшін маңызды табыс көзіне айналуына кедергі келтіретінін мәлімдеді. Израильдің виза саясатынан басқа, шетелдік азаматтарға виза талаптары қойылмайды. Иерусалим мен Батыс жағалауға кіруді Израиль үкіметі, ал Газаға кіруді ХАМАС бақылайды. Палестина аумағына кіру үшін жарамды халықаралық паспорт қажет, бірақ палестиналықтар мен араб азаматтарына Израильге кіруден бас тарту мүмкін. 2009 жылдың қазан айында екі аймақ арасында туризм мен саяхатты дамытуға бағытталған жаңа жоба басталды. Женинде жаңа бизнес-жобалар мен туристік тартымдылықтар іске қосылды. Батыс жағалау мен Газа секторындағы Палестина аумақтарында көптеген халықаралық брендтерге тиесілі қонақүйлер жұмыс істейді. Олардың ішінде InterContinental Jacir Palace, Seven Arches Hotel InterContinental, Marriott Gaza (кейін Al Mashtal) және Millennium Palestine Ramallah Hotel бар. 1995 жылы Marriott International Газада бизнес-орталық пен сәнді қонақүй салуды ұсынды. Кейіннен жоба сол қаладағы басқа қонақүйге ауыстырылды.

Мұнай және газ

Палестина аумағында мұнай мен газ қорының болуы қаушаты дауға себеп болып отыр, және кейбір жақтастар бұл қазба отын ресурстары Израильдің аймаққа жасаған шабуылдарына ықпал етуі мүмкін екенін айтады. 2019 жылғы БҰҰ есебінде Палестинаның жағалауында және оккупацияланған жер астында 3 миллиардтан астам баррель мұнай бар деген баға берілген.

Батыс жағалау

2007 жылы Батыс жағалаудағы экономика біртіндеп жақсарды. Экономикалық өсім шамамен 4–5%-ға жетті, ал жұмыссыздық шамамен 3%-ға төмендеді. Израиль деректеріне сәйкес, Батыс жағалаудағы жалақы 2008 жылы 20%-дан астамға өсті, ал сауда шамамен 35%-ға ұлғайды. Бейт-Лехемдегі туризм бұрынғы деңгейінен екі есеге артты, ал Иерихондағы туризм 50%-ға өсті. Өмір сүру ұзақтығы 73,4 құрап, аумақтарды әлемдік рейтингте 77-орынға қойды, бұл Иорданиядағы 72,5, Түркиядағы 71,8 және Израильдегі 80,7 көрсеткіштерімен салыстырылады. 2008 жылы автомобиль сатылымы 2007 жылғы көрсеткіштен екі есеге артты. Халықаралық валюта қорының Батыс жағалау жөніндегі есебі 2009 жылға 7% өсімді болжады. Бетлехем шағын кәсіпкерлік орталығы 2008 жылдың басында ашылды. Германияның қаржылық қолдауымен құрылған орталық компьютерлік сауаттылықты және маркетингтік дағдыларды дамытуға көмектесті. 2009 жылдың тамызында Біріккен Ұлттар Ұйымымен сауда және даму жөніндегі конференциямен бірлесіп, Палестина кеден қызметінің аумаққа кіретін және шығатын тауарларды қадағалауы үшін заманауи веб-жүйе іске қосылды. 2009 жылы экономикалық "жарылыс" басталды, өсім 8%-ға жетті, бұл Израиль мен Батыс елдерінен жоғары көрсеткіш. Алайда, сол жылы инфляция шамамен 9,9%-ды құрағандықтан, нақты экономикалық өсім, сатып алу қабілеті төмендеуіне байланысты, теріс болып шықты. 2008 жылы 1 миллионға жеткен Бейт-Лехемге келетін туристер саны 2009 жылы шамамен 1,5 миллионға дейін өсті. Жаңа автомобиль импорты 44%-ға ұлғайды. Женин мен Наблуста жаңа сауда орталықтары ашылды. Палестина инвестициялық конференциясының нәтижесі бойынша палестиналық құрылысшылар алғашқы заманауи палестиналық қала – Равабиді салуды жоспарлап отыр. 2010 жылы Рамалла қала ішіндегі қауіпсіздіктің жақсаруы, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің табысты болуы және үлкен тұтынушылар базасының болуы арқасында экономикалық белсенділіктің орталығы деп сипатталды. 2011 жылы Палестинаның жоспарлау министрі ЖІӨ өсімінің 9%-ға жететіні күтілуде, ал 2012 жылы 10%-ға, 2013 жылы 12%-ға дейін өседі деп мәлімдеді.

Шығыс Иерусалим

Шығыс Иерусалим бір кездері Батыс жағалаудың сауда және тауар орталығы болған. Алайда, Израильдің қауіпсіздік бақылау-өткізу пункттерінің енгізілуінен және он жылдан астам бұрын басталған ажырату кедергісінен кейін, ол клиенттік базасынан оқшауланды, нәтижесінде ауыр экономикалық құлдырауға ұшырады. Палестина-Америка сауда палатасының өкілі Ханна Синиораның сөзінше, шешуші нүкте 1993 жыл болды. Оның айтуынша, сол жылдан бастап Шығыс Иерусалим Батыс жағалаудың қалған бөлігінен оқшаулану арқылы жабық қалаға айналып, 1993 және 2001 жылдар аралығында бизнестің 50 пайызын жоғалтты. Израильдегі Азаматтық құқықтар қауымдастығының 2012 жылғы есебі мен Forward газеті жүргізген сұхбаттарына сәйкес, Шығыс Иерусалимдегі экономиканың құлдырауы бұрын-соңды болмаған кедейлік деңгейіне әкелді, палестиналықтардың 80 пайызы кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүреді. Мұның басты себебі – Батыс жағалаудың қалған бөлігінен саяси және физикалық кедергілер арқылы бөлінуі саналады. ACRI есебінде бұл мәселе "қосып алудың, ескерусіздіктің, құқықтардың бұзылуының және ажырату кедергісін аяқтаудың жиынтық әсеріне" байланысты деп көрсетілген. 2010 жылы Израильдің жабылу саясатын жеңілдетуі экономикалық көрсеткіштердің жақсаруына әкелді, бірақ Газадан тұрақты экспортқа тыйым салынды. Газаға Керем-Шалом өткелі арқылы және Газа белдеуі мен Египет арасындағы туннельдер арқылы тауарлардың кедергісіз қозғалысы кең ауқымды дамуға мүмкіндік берді. Қазіргі кезде Керем-Шалом арқылы Газаға күніне шамамен 250 жүк көлігі кіреді. Бұл көрсеткіш Газаға Египеттен туннельдер арқылы тауар жеткізілуіне жасалатын араласу деңгейіне байланысты өзгереді. Құрылыс саласындағы белсенділік құрылыс жұмыскерлерінің жетіспеушілігіне әкелді. Бұл тапшылықты толықтыру үшін жастар Түркияға мамандық үйренуге жіберілуде.

Ақшалай валюта

Экономикалық қатынастар туралы хаттамаға сәйкес, палестиналықтарға тәуелсіз палестиналық валюта енгізуге рұқсат етілмейді. Оның орнына, Израильдің жаңа шекелі Палестина аумақтарының басты валютасы болып табылады. Батыс жағалауда иорданиялық динар да қолданылады. Шекел көбінесе операциялар үшін, әсіресе бөлшек саудада пайдаланылады, ал динар жинақтар мен ұзақ мерзімді тауарларға жасалатын мәмілелерде жиі қолданылады. АҚШ доллары кейде жинақ ақшасына және шетелдік тауарлар сатып алуға қолданылады. Газа секторында шекел де басты валюта болып табылады, бірақ Газа секторын ФА, Израиль және Египет блокадаға алу себепті оның жетіспеушілігі байқалады. Палестина валюталық органы өз валютасын шығармайтындықтан, тәуелсіз және тиімді ақша-кредит саясатын жүргізе алмайды. Сонымен қатар, бірнеше валютаның қолданылуы шығындарды арттырады және ауытқитын айырбас бағамдарынан туындайтын қиындықтарды жасайды. Израиль жинаған қаражат ФА-ның өзіндік кірісінің үштен екі бөлігін құрайды, ол 2012 жылдың желтоқсан айында 100 миллион долларға бағаланған. 2006 жылғы палестиналық заң шығарушы сайлаудан және ФА-да ХАМАС үкіметі құрылғаннан бері Израиль ФА-ға тиіс салықтарды үнемі ұстап отыр.

Жұмыспен қамту

Еуропалық-Палестина қатынастар кеңесінің мәліметтері бойынша, ауыл шаруашылығы секторы халықтың 13,4%-ын ресми түрде жұмысқа қабылдаса, 90%-ы бейресми түрде жұмыс істейді.

Израильдіктер

Палестина экономикасындағы жоғары жұмыссыздық шамамен 100 000 палестиналықты Израильде жұмыс істеуге итермеледі. 2014 жылдың наурыз айына дейін Израильде жұмыс істеуге 45 000 рұқсат берілді, ал Батыс жағалаудағы елді мекендерде жұмыс істеуге 25 000 рұқсат берілді. Шамамен 35 000 палестиналық заңсыз жолмен және рұқсатсыз жұмыс істейді. Жақында рұқсаттар квотасы арттырылды және рұқсат алуға қатысты ең төменгі жас 26-дан 24-ке дейін төмендетілді. Палестиналықтар жұмыс істейтін салалар: құрылыс, өндіріс, сауда және ауыл шаруашылығы. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, Израиль мен елді мекендердегі орташа күндік жалақы Батыс жағалаудағы жеке сектордағы жалақыдан 2,2 есе жоғары, ал Газа секторындағы жалақыдан 4 еседен астам. 2022 жылға қарай Палестинаның айлық ең төменгі жалақысы 1450 шекелді құрады, бұл Израильдің ең төменгі жалақысының (5300 шекел) шамамен төрттен бірін құрайды. Батыс жағалауда Израильдің еңбек заңдары әскери жарлықтар арқылы ішінара қолданылады, ал Израильдің Жоғарғы Сотының 2007 жылғы шешімі Израиль елді мекендерінің ішінде атқарылған жұмысқа қатысты заңды қолдануға мүмкіндік береді. Дегенмен, кейбір жағдайларда израильдік жұмыс берушілер жалақы төлеуден бас тартып, жұмыс уақытын жасырып, еңбек заңдарын, мысалы, ең төменгі жалақыны немесе әлеуметтік қамсыздандыруды сақтамай, өздерінің заңдық міндеттемелерін орындамаған. 2014 жылы Палестина билігінің ресми газеті «Аль-Хаят әл-Жадида» жариялаған мақаласында израильдіктердің палестиналық жұмысшыларға қатысты ұстанымын мақтады. Көлік, медициналық қызметтер және зейнетақы сияқты қосымша мүмкіндіктерге ие болған палестиналықтар, мүмкіндік туғанда палестиналық жұмыс берушілерін тастап, израильдіктер үшін жұмыс істеуге құштар. Израильдік жұмысшылар одағы қауіпсіздік ережелерін қатаң сақтайды және дәрігерлер медициналық тексерулер жүргізеді. Палестина билігі еңбек заңдарын қабылдады, бірақ ең төменгі жалақы, жылдық еңкору, ауру демалысы немесе еңбек ақысының үстеме төлемақысы сияқты ережелерді орындамайды.

Шетелдік көмек

2008 жылы Батыс жағалау мен Газа экономикасы шетелдік көмекке зор тәуелді болды, оның көлемі 1,8 миллиард долларға жетті. ЖІӨ-нің шамамен 30%-ы, яғни жылына бір палестиналыққа 487 АҚШ доллары көмек ретінде түсті. Шетелдік көмек палестиналықтардың жартысына жуығына қажетті қызметтерді қамтамасыз етті және Палестина билігіне жұмыс істеуге және шамамен 140 000 қызметкеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді. 2010 жылы араб мемлекеттері Палестина билігіне қаржылық көмек көрсетуді тоқтатты. Палестинаның Қаржы министрлігінің мәліметінше, 2010 жылдың тамызына дейін ПА 583,5 миллион доллар бюджеттік көмек алды, оның тек 22 пайызы араб мемлекеттерінен келді. Қалған бөлігі Еуропалық Одақ және АҚШ сияқты халықаралық донорлардан түсті. ПОҰ Атқару комитетінің мүшесі Салах Рафат араб елдерін қаржылық міндеттемелерін орындауға шақырды. 2011 жылдың сәуірінде Салам Файяд Брюссельдегі батыс донорларымен кездесіп, 5 миллиард доллар көмек сұрады. Жоспар Батыс жағалау экономикасын айтарлықтай дамытуға мүмкіндік беретіні айтылды, бірақ қандай жобалар көзделіп отырғаны, кім ақшаны инвестициялайтыны және жоспардың жұмыс істеуі үшін Израильдің Батыс жағалаудағы шектеулерінде қандай өзгерістер қажет болуы мүмкін екендігі туралы ешқандай нақты мәлімет берілмеді. Бұл ұсыныс АҚШ, Ресей, Еуропалық Одақ және Біріккен Ұлттар Ұйымынан құралған Таяу Шығыстағы бейбітшілік процесіне қатысатын «Төрттік» тобымен келісілді. Бұл топқа бұрынғы Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэр өкіл ретінде қатысты. Палестина билігі өзінің саяси ұмтылыстарын экономикалық көмекке саудаламаса, жоспар келіссөздерге толықтыру ретінде қарастырылатынына көз жеткізілді, олардың орнына емес. Алайда, ұсыныс іске асырылмады. CounterPunch басылымында жарияланған Джонатан Кук мақаласында израильдік экономист Шир Хевер (2016) Палестинаға берілетін шетелдік гуманитарлық көмектің кемінде 78%-ы Израильдің қазынасына түсетінін бағалаған. Ол шетелдік донор елдер осылайша Израильдің оккупациясын қаржыландырып жатыр деген тұжырым жасады. Ал, палестиналықтар Израильден азық-түлік, тауарлар мен қызметтер түрінде сомасы тең ақша алады, бұл палестиналықтардың тұрмыс деңгейін жақсартуға жұмсалады.

Сауда

"Тыныштық зәйтүндері" – зәйтүн майын сату бойынша Израиль мен Палестинаның бірлескен кәсіпорны. Осы жоба арқылы израильдіктер мен палестиналықтар бірлескен оқу-жаттығулар мен жоспарлау жұмыстарын жүргізді. Май "Тыныштық зәйтүндері" тауарлық белгісімен сатылады. Екі аймақ шекараны біріктіретін бірлескен өнеркәсіптік аймақ құруды жоспарлап отыр. Палестиналықтар жергілікті қолөнер бұйымдарын өндіріп, оларды Ғилбоа арқылы әлемнің басқа аймақтарына сатуды көздеп отыр. Тағы бір мүмкін болатын жоба – израильдіктер мен палестиналықтардың бір-біріне араб және еврей тілдерін, сондай-ақ мәдени мұраларының ерекшеліктерін үйрететін бірлескен тіл орталығы. 2011 жылы Израиль мен Палестина басқаратын аумақтар арасындағы екіжақты сауда көлемі 4,3 миллиард долларды құрады, Израильдің Палестинаға экспорттық тауарындары 3,5 миллиард долларға, ал Палестинаның Израильге экспорттық тауарындары 816 миллион долларға жетті. Палестина билігінің дәстүрлі өнеркәсіптер қауымдастығының төрағасы Надер Тамимидің сөзіне қарағанда, палестиналық және израильдік бизнесмендер арасында үнемі байланыс бар. 2012 жылы Негевтегі Бен-Гурион университетінің Бизнес және менеджмент факультеті ұйымдастырған конференцияда Израиль мен Палестина сауда сарапшылары шекаралық бизнес байланыстарын дамыту жолдарымен айналысты. Дүниежүзілік банктың 2019 жылғы есебіне сәйкес, Израильмен болған клирингтік дағдарыс Палестина экономикасына мемлекеттік қаржы жағынан ауыр соққы берді. Дүниежүзілік банктың Батыс жағалау мен Газа секторы бойынша уақытша директоры Анна Бьерде: "2018 жылы нақты өсімді көрсетпеген экономика қазір клирингтік түсімдерді аудару мәселесіне байланысты қатаң фискалдық қиындыққа тап болды" деді. Есепте былай делінген: "Қосымша көмектің азаюына қарсы, соңғы дағдарыс Израильдің 2019 жылы Палестина шейіттері мен тұтқындардың отбасыларына төленетін қаражатты өтеу мақсатында Палестина билігінің клирингтік түсімдерінен 138 миллион АҚШ долларын бір жақты түрде шегергенінен туындады".