Кіріспе

Ағылшын актрисасы (1882–1976)

1930 жылдар

Торндайктің 1930-жылдардың басындағы рөлдері Расиннің «Федре» пьесасының атау ролі, Ибсеннің «Призрақтар» пьесасындағы миссис Альвинг, сондай-ақ Пол Робсон мен Пегги Эшкрофттың «Отелло» мен «Дездемона» рөлдерін ойнаған Савой театрындағы «Отелло» пьесасының әйгілі қойылымындағы Эмилия ролі болды. 1931 жылы ол DBE дәрежесіне ие болды, бұл Дама титулы алған бесінші актриса. Бұрынғы төрт театрлық Дама – Мей Уити (1918), Женевив Уорд (1921), Эллен Терри (1925) және Мадж Кендал (1926). 1933 жылдың қыркүйегінде Вест-Эндте Торндайк Джон ван Друтеннің «Дистафф-Сайд» пьесасында ойнады, оны келесі жылы Бродвейге алып барды. Осы аралықта ол Греттің (Полоний рөлінде ойнады) режиссерлік еткен, Садлер Веллстегі «Олд Вик» труппасы үшін бес сағаттық толық нұсқадағы «Гамлет» пьесасында Гертруда рөлін ойнады. Торндайк пен Кассон провинцияларда да, Вест-Эндте де өнер көрсетуге міндетті актерлердің қатарында болды – сыншы Ханнен Шваффердің айтуынша, «Сибиль – провинциялардың патшайымдай құрметтейтін жалғыз актрисасы», ал ол былай деді: «Ешбір актердің гастрольдемеймін деп айтуға құқығы жоқ, өйткені ол біздің жұмысымыздың бір бөлігі». 1936 жылы бұл жұбай Эврипид, Шоу, Ноэль Ковард және Д.Х. Лоуренс пьесаларын қойып, гастрольдік сапарда болды, ал келесі жылы Майлс Маллесон мен Харви Брукстің «Дорсеттегі алты адам» атты жаңа пьесасын қойып, тағы да гастрольдік сапарға шықты. 1938 жылы Торндайк Нью-Йоркте Дж.Б. Пристлидің «Уақыт және Конвейдер» пьесасында миссис Конвей рөлінде ойнады. Вест-Эндте ол Эмлин Уильямстың ұзаққа созылған «Мөгері жасыл» (1938) пьесасында Мисс Моффат рөлін жасады. «The Times» газетінің мәліметінше, бұл пьеса «оның оқытушылыққа шақыру алған ағылшын бойжеткені ретіндегі шеберлігінің шыңы болды және ол, сондай-ақ автор, өзі оның жұлдызды шәкірті болған уэльстік шахтер жігітінің рөлін ойнады, соғысқа дейін және театр өміріндегі жаңа өзгерістер алдында жігерлендіретін жетістікке жетті».

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, бейбітшілікке берілген Торндайк соғысқа қарсылық білдірді, бірақ соғыс барысында халыққа ойын-сауық қажет екенін түсінді. 1940 жылы ол Шоудың «Майор Барбара» фильмінде генерал Бэйнс рөлінде ойнады, содан кейін Кассонмен бірге «Олд Вик» труппасымен Уэльстің ең шалқар аймақтарына дейін «Макбетті» гастрольдік сапарға шықты. Қонақүйлердің саны аз болғандықтан, актерлер жиі шахтер отбасыларында тұратын, оларды Торндайк «өте қонақжай» деп бағалады. 1941 жылы Лондон бомбалаудан аман қалғаннан кейін, лондондық театрлар қайта жандана бастады, ал «Олд Вик» труппасы Шекспирдің сирек қойылатын «Король Джон» пьесасын қойды, онда Торндайк Констанс рөлін сомдады. Өз театры қирағандықтан, труппа «Жаңа театрда» ойнады. Кейін сол жылы Кассондар Уэльске тағы да гастрольдік сапарға шығып, репертуарына «Кандида» мен «Медея» қойылымдарын қосты. 1945 жылы Германия жеңілгеннен кейін Берлинде нацистердің құпия тізімі табылды, онда Ұлыбританияға шабуыл жасаған жағдайда тұтқындалатын белгілі тұлғалардың аттары тіркелген. Олардың арасында Азаматтық бостандықтар жөніндегі ұлттық кеңестің белгілі мүшесі Торндайк та болды.

Соғыстан кейінгі кезең және 1950-ші жылдар

1946 жылы «Олд Вик» труппасы Нью-Йоркте маусым өткізгенде Торндайк Англияда қалып, Кассонмен бірге ойнауды жөн көрді. Олар 1947 жылы Пристлидің «Линда ағашы» пьесасында ойнады. Театрда Торндайк пен Кассон Джон Хоумның «Дуглас» трагедиясының қайта қойылымында қатысты (1950, Эдинбург фестивалі). Кассондар Хантердің келесі пьесасында, «Теңіз жағасындағы бір күн» (1953) спектаклінде қайта бірікті, оны Джон Гилгуд режиссерлік етіп, бірге ойнады. Алдыңғы пьеса сияқты, бұл пьеса да сыншылардан гөрі көрермендерге көбірек ұнады және «Хеймаркетте» 386 қойылым көрсетілді. Спектакль репетицияда тұрғанда Гилгуд гомосексуалдық әрекеттері үшін тұтқындалып, айыппұл төледі және премьера кешіндегі көрермендердің реакциясынан қорқыды. Көптеген әріптестерінен өзгеше, Торндайк гомофобияға төзбеді. (Торндайкқа Гилгудке одан да аз көмектескен немесе жанашырлық танытқан Оливье мен Эдит Эванс болды.) Премьера кешінде Торндайк алаңдаған Гилгудты қолынан ұстап, «Кел, Джон, жаным, олар мені ұрыспайды» деп сүбіртіп, сахнаға алып шықты – көрермендер ықыласпен қарсы алып, қол соқты. 1956 жылы олар Оңтүстік Африка, Кения, Израиль және Түркияға гастрольдік сапармен барды, драмалық оқуларын орындады. Нью-Йоркте олар Грэм Гриннің «Гүлзар» пьесасының әлемдік премьерасында ойнады, ол 1957 жылы Бродвейде 143 қойылым көрсетілді, содан кейін Австралия мен Жаңа Зеландияға қайта оралып, «Борсық бағы» пьесасын қойды. 1950 жылдары Торндайк он бір фильмде ойнады: «Сахналық қорқыныш» (Миссис Гилл рөлінде, 1950), «Жерге кетті» (Миссис Марстон, 1951), «Шамшырақты әйел» (Мисс Босанке, 1951), «Сиқырлы қорап» (Аристократиялық клиент, 1951), «Мелба» (Королева Виктория, 1953), «Әлсіздер мен зұлымдар» (Мейбел, 1953), «Принц және шоу-қыз» (Каралева шеше, 1957), «Тірі және сергек» (Дора, 1958), «Смайли тапанша алады» (Әже, 1958), «Ібіліспен қол алысыңыз» (Леди Фитцхуг, 1959) және «Жеттік дауыл» (Эмма Морган, 1959). Оның теледидардағы жұмыстарының арасында Эванс, Кассон және Кэтлин Харрисонмен бірге «Ай сулары» студиялық қойылымы болды.

Кейінгі жылдары, 19601976

Торндайктің 1960-шы жылдардың алғашқы сахналық рөлі – Ковардтың «Күтерінде күту» пьесасындағы Лотта Бэйнбридж рөлі болды; ол және Мари Лёр актерлер мен актрисаларға арналған зейнеткерлер үйінің екі тұрғынының басты рөлін ойнады, ежелгі аждаһаны жалғастырып, соңында шешті. Ол былай деді: «Мен бұл пьесаны жақсы көретінмін. Бұл мен ойнаған ең әдемі заманауи пьеса», – деді, бірақ бұл қойылым үлкен табысқа жетпеді және 188 қойылымнан кейін жабылды. 1961 жылы Торндайк өзінің мансабындағы ең ұзақ рөлді – Хью Росс Уильямсонның «Авилалық Тереза» пьесасындағы сол аттас киелі әйел рөлін ойнады. Ол оны «Сент-Жоаннан бері маған ұсынылған ең қызықты рөл» деп ойлады, бірақ Уильямсонның сценарийі, тіпті Кассонның кең ауқымды түзетулерінен кейін де, көңіл көтермеді. Сыншылар Торндайктің өнерін жоғары бағалады, бірақ сыншылар да, көрермендер де алты аптадан кейін жабылған пьесаны ұнатпады. Тәнтірік Дж. К. Тревин «біздің замандағы кез келген пьесаның ең керемет толық қойылымы» деп жазды. Ол Торндайктің медбикесін «жағымсыз мейірімділіктің кереметі» деп атады. Бұл қойылым фестивальдің басты оқиғасы ретінде танылып, келесі жылы қайта қойылды. Екі қойылымның арасында Торндайк алғаш рет мюзиклде ойнады – Тэккерейдің «Ванти-Фейр» ромасы бойынша қойылған «Мисс Кроули» рөлінде. Бұл қойылым жағымсыз сынға ұшырады. The Guardian газетінде Торндайк өзінің жасында «осы ұзаққа созылған ақымақтыққа араласпау керектігін білуі керек еді» деп жазылған, бірақ The Times газетінде оның «әр жолды комикалық билікпен безейтін» «жарықтай театрлық кейіпкері» жұбаныш тапты. Оливье 1963 жылдың соңында Чичестерден Ұлттық театрдың негізін қалаушы директоры болып кетті. Ол өзінің алғашқы маусымында «Ванья ағасын» қосты, Чичестер актерлерінің көптегені өз рөлдерін қайталады, бірақ Кассон, осы уақытқа дейін сексеннің соңында, бас тартты, Торндайк та солай істеді. 1964 жылдың қаңтар айында Герцогиня театрында Уильям Дуглас Хоумның «Қысық жұрты» пьесасында Листердің жесір графинясы рөлінде ойнады. Бұл автордың ағасының премьер-министрлікке үміткер болу үшін жұртынан бас тартуы туралы комикалық көркемдеу болды. Торндайкқа жасалған пікірлер тағы да пьесаға қарағанда жақсы болды. Бернард Левин «Ол өзінің тістерін жылдар бойы алған ең етті рөлге терең сіңірді» деп жазды және «оның ойнауына әкелетін дәм мен құштарлықты» мадақтады. Ол сыншылардың пьесаны жоққа шығаруы дұрыс емес деп ойлады – «олар қазір тек авангард пен классиканы қалайды» – және келісімшарттық міндеттемелері оны он сегіз айлық жұмыс істеген алты айдан кейін актерлік құрамнан кетуге мәжбүрлегеніне өкінді. Артур Маршаллдың «Достық мезгілі» (1964) және Уильям Корлетттің «Қайта оралу билеті» (1965) фильмдерінде бірінен соң бірі сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Торндайк Кассонмен бірге Вест-Эндтегі соңғы қойылымына қосылды – «Арсеник және ескі лак» классикалық қара комедиясының қайта қойылымы. Афина Сейлер оның теңдес, жақсы ниетті және кісі өлтіруші есі дұрыс емес қарындасы рөлінде ойнаған Торндайк өзін жақсы сезінді, сыншылар ынталы болды, ал пьеса 1966 жылдың ақпан айынан қараша айына дейін өтті. Сол кезден бастап Торндайк Лондон сахнасында қайта пайда болмады. 1967 жылдың қаңтар айында Гилфордтағы Ивонна Арно театрында «Виадукта» Клэр Рагонд рөлін ойнады, ал 1968 жылдың ақпанында сол театрда «Менің атым Джеки» қойылымында миссис Базиль рөлінде ойнады. Сол жылы ол Эмлин Уильямстың «Түн түсіп кетуі керек» триллеріндегі миссис Брэмсон рөлінде гастрольдік сапарда болды. Телевизия оның сүйікті құралы емес еді, ол оны шектеуші деп тапты, бірақ ол 1965 жылы Э. М. Форстердің «Индияға жол» ромасы бойынша BBC адаптациясында миссис Мур рөлінде табысқа жетті. Форстер оның өнерін құттықтады, бірақ ол былай деп жауап берді: «Мен миссис Мурды жақсы көретінмін, бірақ оны көрсету үшін теледидар маған ұнамайды! Ол бұдан да үлкен». Кассон 1969 жылдың мамыр айында қайтыс болды, содан кейін Торндайктің жалғыз сахналық рөлі сол жылдың қазан айында оның құрметіне аталған театрдың ашылу салтанатында, Торндайк театрында, Лезерхедте, Джон Грэмнің «Бұл жерде қарт әйел болған» пьесасындағы әйел рөлінде болды. 1970 жылы Ұлыбритания орденінің мүшесі болып тағайындалды. Соңғы рет 1976 жылдың ақпанында Ұлттық театрдың Олд Вик театрында өткен кешінде дөңгелек арбада отырып, өз әріптестерінің алғысын қабылдады. Брайан Харрисон 1975 жылдың желтоқсанында Суфражистік сұхбаттар жобасының бір бөлігі ретінде Торндайкпен ауызша тарих сұхбатын жазды. Онда ол театрдың прогрессивті табиғаты, актриса ретіндегі еркіндігі және әйелдер...

Беделі

Торндайк өзін "ескіше социалист, англикан және бейбітшіл – Маркс мырза бұл қоспаға қарсы болар еді" деп сипаттады. Корин Редгрейв еске алды: "Оның нұрлы рухы оның істегеннің барлығынан көрінді. Ол гуманистік христиандық социалистік сенімдерінен ешқашан мойын бұрмады". Оның естелік қызметінде сөз сөйлеген Гиелгуд Торндайкті "Элен Терриден кейін ең сүйікті актриса" деп атады. Торндайк актриса ретіндегі қабілеттері туралы пікірлер әртүрлі. Шеридан Морли Гиелгудтың сөзін кеңейтіп, ол ең сүйікті актриса ғана емес, "сонымен қатар ең жақсы актриса деп айтуға болады" деп жазды. Халлам Теннисон "ол тым әдемілеп сөйлейтін: ол Ирвинг-Терри дәуірінің соңғы іздері болды, онда маңызды нәрсе – әдемі және анық сөйлеу және залдың барлық бөлігінде естілу болатын" деді. Пол Скофилд оны "ұлы күшті сезіндіретін керемет актриса деп ойлады. Ол үлкен мақсаттарға ұмтылып, классикалық тақырыптарды лайықты бейнелеу үшін бар күшін жұмсады".