Кіріспе

Сомма шайқасының бөлігі, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде.

Базентин қырқасы шайқасы (14–17 шілде 1916 ж.) Франциядағы Батыс майданында Сомма шайқасының (1 шілде – 18 қараша) бөлігі болды. 14 шілдеде британдық Төртінші армия (генерал Генри Роулинсон) таңертеңгі шабуыл жасады, Германияның 2-ші армиясына (генерал Фриц фон Белоу) қарсы Браун позициясында (Braune Stellung), Дельвилл Вудтан батысқа қарай Базентин-ле-Петит Вудқа дейін. Француз командирі бұрыннан "әуесқойлар үшін әуесқойлар ұйымдастырған шабуыл" деп есептеген британдықтар сәттілікке жетті. Жоғары Орманды басып алу мүмкіндігін пайдалану әрекеті сәтсіз аяқталды, себебі немістер Лонгвельдің солтүстік жағын және Дельвилл Орманның бөліктерін ұстап тұрып, Жоғары Орманға қанаттан шабуыл жасауға мүмкіндік алды. Жылдам қимылдайтын күш ретінде көзделген британдық ат әскері қираған жер, оқтан жарылған шұңқырлар мен тастап кетілген траншеялар салдарынан үлкен кешігуге ұшырады. Түстен кейін британдық 7-дивизияның жаяу әскері Жоғары Орманға шабуыл жасады, бұл алдыңғы шабуыл орманды қарсылықсыз басып алуға мүмкіндік берген еді. Британдықтар орманның бір бөлігінде және орманның солтүстік-шығыс бөлігінен өтетін Switch Line бойында неміс әскерлерін тапты. Соңында британдық ат әскері орманның шығысына шабуыл жасап, егістікте жасырынып отырған неміс жаяу әскерін талқандады, сегіз сарбаздың қаза болуымен шамамен 100 адамды жойды. Кавалерия шабуылын артиллерия бақылау ұшағы қолдады, оның экипажы егістіктегі немістерді көріп, Льюис мылтықтарымен оларға оқ атты. Британдықтар жетістікті пайдалануға тырысты, бірақ 2-армия қалпына келді, бұл британдықтар мен француздар қыркүйектің ортасында жалпы шабуылдарды қайта бастамас бұрын, тағы бір кезеңге соққы беру арқылы шекараны түзеу шабуылдары мен неміс қарсы шабуылдарына әкелді.

Стратегиялық даму

Маусымның ортасына қарай, 2-ші армияға қарсы Соммаға ағылшын-француз шабуылының болуына сенімділік, Großer Generalstab (Германияның Бас штабы) бастығы генерал Эрих фон Фалькенхайнды, британдық шабуылды тоқтатуға жеткілікті төрт дивизияны және Oberste Heeresleitung (OHL, Жоғарғы Армия Басқаруы) резервінен артиллерияны жіберуге мәжбүр етті. 2-ші армияда қорғанысты тереңдеу құруға жеткілікті уақыт болды және ол ағылшындар мен француздардың шабуылына қарсы шұңқыр соғысы басталғаннан бері кез келген уақыттағыдан жақсы дайындалды. 15 маусымда Фалькенхайн 6-шы армияға (генерал-оберст Руппрехт, Баварияның Мұрагерлік ханзадасы) негізгі Антанта шабуылы 2-ші армияға қарсы болады деп хабарлады, сондай-ақ 6-шы армияға қарсы Ленс маңында шектеулі шабуыл жасалады. 6-шы армияда қорғауға қысқарақ шеп болды, 17 1/2 дивизиясы, көптеген ауыр артиллериясы және OHL резервінен үш дивизиясы жақын маңда орналасқан. Соммадағы 2-ші армия есебінен 6-шы армияның күшін сақтау, британдық шабуылды 2-ші армия талқандағаннан кейін Сомма майданының солтүстігіндегі қарсы шабуылға қажетті күштерді сақтау мақсатын көздеді. 22-23 маусымда Верденде Флюриге жасалған неміс шабуылы сәтті аяқталды, ал 24 маусымда Верден шабуылы, алдағы Антанта шабуылына адам күші мен оқ-дәріні сақтау үшін, шілде айында Форт-Сувильге шабуыл жасауға дайындық жасауды қоспағанда, шектелді. Форт Мез өзенінің шығыс жағалауындағы соңғы маңызды француз бекінісі болды, 1916 жылдың ақпан айында басталған шабуылдың соңғы мақсаты, бастапқыда бірнеше аптаға ғана жоспарланған. Соммадағы ағылшын-француз шабуылының күші, 1 шілдедегі британдықтардың Альберт-Бапум тас жолының солтүстігіне жасаған құнсыз шабуылына қарамастан, немістерді таң қалдырды. Антанта артиллериясының күші көптеген жарақаттарға және қорғаныс жүйесі үшін маңызды 2-ші армияның көп бөлігінің жоғалуына әкелді. Кез келген ағылшын-француз табысына қарсы шабуыл жасау саясаты да қымбатқа түсті, ал алғашқы он күнде немістер 40 187 адамнан, ал Вердендегі алғашқы он күнде 25 989 адамнан зардап шекті. Шығыс майдандағы тыныштықтан кейін, ресейліктер маусым айында Брусилов шабуылын қайта бастады және Фалькенхайнды Шығыс майданын қайта ұйымдастыруға, австро-венгрлерді нығайту үшін неміс дивизияларын жіберуге және тиімсіз шектеулі қарсы шабуылдар жасауға мәжбүр етті. Маусымның соңы мен шілде айының басында ресейліктер тағы да жеңіліске ұшырады және 2 шілдеде Барановичидегі Шығыс майданының неміс бөлігіне шабуыл жасады. 2 шілдеде OHL резервінен және 6-шы армиядан 2-ші армияға жеті дивизия жіберілді, ал тағы жеті дивизия 9 шілдеде жолға шықты. 7 шілдеде Фалькенхайн адам күші жетіспегендіктен 6-шы армияның қарсы шабуыл жасау жоспарын тоқтатты. 12 шілдеде Вердендегі Форт-Сувильге жасалған шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін Фалькенхайн "қатаң қорғаныс" режимін енгізіп, Соммаға көбірек әскерлер мен артиллерияны ауыстыруға бұйрық берді, бұл ағылшын-француз шабуылының алғашқы көрінетін стратегиялық салдары болды. Фалькенхайн француздарға неміс армиясын жеңу мүмкін емес екенін және келіссөздер арқылы бейбітшілікке қол жеткізудің жалғыз жолы екенін көрсету үшін Соммадағы шабуылды жеңу стратегиясын қабылдады. Неміс әскерлерінің жоғары шығындарына байланысты шілде айының ортасына дейін Фалькенхайн 6-шы армиядағы қалған ең жақсы дивизияларды Соммаға жіберді, OHL резервін бір дивизияға дейін қысқартты және Вестхердегі (Батыс армия) дивизиялардың мөлшерін азайта бастады, Соммаға толық дивизияларды ауыстыруға мүмкіндік беру үшін. Антанта Батыс майданында басымдыққа ие болды.

Неміс препараттары

Неміс жауынгерлері 7 шілдеде терең бекіністері аз болған Браун позициясы (екінші позицияны) қорғағанда көптеген қаза тапты. Британдық артиллерияны артиллериялық бақылау ұшақтары басқарды, ал 122-резервтік жаяу әскер полкінің (RIR 122) батальоны 243 адамдық шығынға ұшырады. Британдық артиллерия атысы байланысты үзіп, XIV резервтік корпус (генерал-лейтенант Герман фон Штайн) Контальмайзоннан Позиерге дейінгі алдыңғы шеппен байланыс жоғалтты, ол әлі де бар екенін білмеді. RIR 122 және 183 (IR 183) жаяу әскер полкінің қарсы шабуылы кейінге қалдырылды, ал ақпараттың жетіспеуі келесі күні шабуылды тоқтатуға әкелді. Төрт дивизиядан құралған 185-ші дивизияның командирі 9 шілде күні таңертең Контальмайзоннан Позиерге дейінгі аралықты толтыру үшін Маметс Вудтың оңтүстігінен Овиллерге дейінгі желіге жауапкершілікті алды. I батальон, RIR 122, Контальмайзонда британдық артиллерияның үздіксіз атысынан 618 адам қаза тапқан I батальон, Лер полкін ауыстырды, олардың әскерлері аурулар, жарақаттанғандар мен қаза болғандардың арасында лайда жатқан. Аймақтағы батальондар әрқайсысы 100-ге жуық жаңа сарбазбен күшейтілді, ал RIR 77 2-ші гвардиялық резервтік дивизиядан келді. IV корпус (генерал Фридрих Сист фон Армин) 7-ші дивизиямен (генерал-майор Фридрих фон Бернхарди) және 8-ші дивизиямен (Эрнст II, Саксония герцогы Альтенбург) Соммаға бет алды. 6-13 шілде аралығында 63 ауыр артиллерия батареясы, үш артиллериялық эскадрилья, екі барлау эскадрильясы және Luftstreitkräfte (Императорлық неміс әуе күштері) бомбалау эскадрильясы келді, сондай-ақ Белоу қорғаныстың негізі болған қосымша пулемет бөлімдерін сұрады. 12 шілдеде Фалькенхайн Вердендегі 5-армияға «қатаң қорғаныс» режимін ұстануды бұйырды, Соммаға артиллерияны жіберді және егер ұйымдасқан қарсы шабуыл жасау мүмкін болса, Хардекурттан Тронс Вуд аймағына дейінгі аймақты ұстап тұру үшін Белоуға француз немесе британдық шабуылдарға қарсы тұруға шақырды. Белоу Сомманың оңтүстігіне шабуыл жасағысы келді, онда артиллерия отын шоғырландыруға болады, бірақ бес жаңа дивизия қажет болды, олар болған жоқ, ал келесі күні барлық қарсы шабуылдар жойылды. Соммадан тыс дивизиялардан келген бөлімдердің келуі осындай жағдайды тудырды, соның салдарынан майдан тұрақты корпус аймақтарына бөлінді, корпус штабтары, ауыр артиллерия және жабдықтау қызметтері тұрақты әкімшілік ұйым ретінде қалды. Бригадалар мен дивизиялар топтың басқару тәртібі мен саясатының сабақтастығын сақтай отырып, ауыстырылатын болды. 13 шілдеде 2-ші армия Сомадан Хардекуртқа дейінгі аймақта Gruppe Gossler (VI резервтік корпустың штабы), Gruppe Armin (IV корпус) Хардекурттан Позиерге дейін және Gruppe Stein (XIV резервтік корпус) Позиерден Анкр өзенінен Гоммекурға дейін құрды.

Британдық жоспар

Төртінші армия Trônes Wood, Mametz Wood және Contalmaison-ды басып алмастан бұрын, Роулинсон неміс екінші позициясына шабуыл жасау туралы ескерту бұйрығын шығарды; инженерлер мен пионерлер жолдарды тазартып, қираған бекіністерді толтыра бастады. Қару-жарақ пен оқ-дәрілер алға жылжытылды, ал Корольдік әуе күштері (RFC) неміс екінші және үшінші позицияларын фотоға түсірді. Корпус командирлері мен артиллерия командирлерімен бірге Роулинсон шабуылды таңертең бастау керек деп шешті, онда неміс пулеметшілері алысқа көре алмайтын жарық жеткіліксіз болады. XIII корпус екі дивизиямен Longueval-ден Bazentin le Grand-қа дейін шабуылдайтын болды, ал XV корпус Mametz Wood-тың солтүстік жиегінен, Bazentin le Grand орманынан Bazentin le Petit ауылына және оның зиратына дейін шабуылдайтын болды, онда ешкімнің жері әлдеқайда тар еді. III корпустың 1-ші дивизиясы батысқа қарай флангтық күзет ретінде шабуылдайтын болды. Оң жақтағы XIII корпустың жаяу әскері қараңғыда ешкімнің жерінен өтіп, 1 шілдеден кейін Entente алға жылжығаннан бері алдыңғы шеп болып табылатын Braune Stellung (екінші позиция) маңына жиналуы керек еді. Егер немістер ешкімнің жері арқылы қозғалысты байқаса, шабуыл сәтсіздікке ұшырауы мүмкін, бірақ Роулинсон мен корпус командирлері тәуекелге тұрарлық деп санады. Түнгі шабуылдар бұрыннан сыналып көрген, ал 3/4 шілде түнде 12-ші (шығыс) дивизиясы жасаған шабуыл неміс пулеметшілері жаяу әскерді көргеннен кейін, олар кесілмеген сымдармен тоқтатылғандықтан сәтсіз аяқталды. Хейг британдық жаяу әскердің жеткілікті түрде даярланбағаны және тәртіпсіздігіне, сондай-ақ штаб офицерлерінің түнгі қозғалысты, жиналысты және шабуылды ұйымдастыруға жеткілікті тәжірибесі болмауына күмәнмен қарады. Хейг XV корпусының Mametz Wood-тан бірінші шабуыл жасауын қалады, себебі ондағы ешкімнің жері тар еді. Оң жақтан фланг Марлboro Wood маңындағы биіктікті басып алады, ал сол жақтан III корпус Pearl Alley арқылы Contalmaison Villa-ны басып алып, сол жақ флангты қорғайды. XV корпусы шығысқа қарай бұрылып, XIII корпустың қарсы қорғанысын жоюға тырысады, содан кейін XIII корпусы шабуылдайды. 11 шілдеде Роулинсон корпус және дивизия командирлерімен қайта кездесті, олар бастапқы жоспарды қайта жандандыруды қалады. Хейг келісімге келіп, XV корпусы күш-жігермен бірінші шабуыл жасаса, XIII корпусы Longueval-ден Bazentin-ге дейінгі жотаның оңтүстік беткейлерінде бекіністер қазып, XV корпусының шабуылына көмектесу үшін, мүмкіндігі болса, алға патрульдер жібереді. XV корпусы шығысқа қарай жүгіріп, XIII корпустың қарсы қорғанысын жояды, содан кейін XIII корпусы шабуылдайды. 12 шілдеде Роулинсон Хейгпен қайта байланысып, оның генерал-майоры Арчибальд Монтгомери, соңғы шағым жасау үшін, BEF Бас штабының бастығы Ланселот Киггелмен байланысқа түсті. Хейг XIII корпус тірек нүктелерін салып, флангтарды Mametz және Trônes ормандарындағы гарнизондармен қорғаған жағдайда келісім берді. Mametz Wood-тың көп бөлігі басып алынған, ал Trônes Wood үшін күрес жалғасуда. Хейгті сондай-ақ BEF MGRA (генерал-майор Корольдік артиллериясы) генерал-майоры Ноэль Бирч бомбалаудың сәтті болғанын, екінші позициядағы неміс жер асты бекіністерінің 1 шілдеде басып алынғандардан әлдеқайда шалғы екенін, британдықтардың артиллерияда басымдыққа ие болғанын және таңертеңгі шабуылдың тиімді пайдалану үшін жеткілікті уақытты білдіретінін хабарлады. 9-шы (шотландиялық) дивизиясы (генерал-майор Уильям Фурс) және 3-ші дивизия (генерал-майор Айлмер Халдейн) XIII корпусында Bernafay Wood-тың солтүстік-батыс бұрышынан Marlboro Wood-қа дейінгі сызыққа шабуылдайтын болды және Delville Wood-тан Longueval және Bazentin le Grand-қа дейінгі сызыққа қараңғыда, неміс алдыңғы шебіне жақындау үшін ілгерілеуі керек еді. Marlboro Wood-тан Mametz Wood-тың солтүстік жағына дейін, 7-ші дивизия (генерал-майор Герберт Уоттс) және 21-ші дивизия (генерал-майор Дэвид Кэмпбелл) XV корпусының Bazentin le Grand Wood, Bazentin le Petit Wood, ауыл және зираттың шығысына қарай кең ешкімнің жерімен бетпе-бет келеді. Алға жылжу Маметс орманынан басқа жерде таулы болды, онда жер тегіс еді. 18-ші (шығыс) дивизия (генерал-майор Ивор Макс) 9-шы (шотландиялық) дивизиясы мен француздық 153-ші дивизиясының арасында Trônes Wood-тың шығыс жағында қорғаныс флангін құруға тиіс еді, қажет болған жағдайда 18-ші (шығыс) дивизиясын артиллериямен қолдауға дайын тұрады. Сол жақ флангта 1-ші дивизия Pearl Alley байланыс траншеясында тағы бір қорғаныс флангін құрып, Contalmaison Villa-ны басып алып, Bazentin le Petit Wood-та 21-ші дивизиямен байланысады. (13 шілдеде сағат 22:00-де 1-ші дивизия 1st Black Watch-пен шабуылдап, Mametz Wood-тың солтүстік-батыс бөлігіндегі Lower Wood-ты және Contalmaison Villa-ны 14 шілдеде сағат 03:45-те басып алды. Trônes Wood-тағы 18-ші (шығыс) дивизиясы немістердің назарын шығыс флангқа аударды және француздық XX корпусының Guillemont-тың оңтүстігінде шабуылға қатысатыны болжаған. 7-8 шілдедегі француздық шабуылдардың сәтсіз аяқталуы, генерал Фердинанд Фош (Groupe d'armées du Nord) Файольге британдық шабуылға дейін күтіп отыруға бұйрық берді (Pour le moment tout l'effort français va se concentrer au sud de la rivière) және тек артиллериялық қолдау ғана берілді. Сәттілікке жету үшін таңертеңгі сағат 04:00-ге дейін үш кавалерия дивизиясы дайын тұруы керек еді, 2-ші Үнді кавалерия дивизиясы (генерал-майор Генри Макандрю) Longueval-дің солтүстік-батысындағы High Wood-ты басып алу, 1-ші кавалерия дивизиясы (генерал-майор Сесил Бингем) Guillemont-тың ар жағындағы Leuze Wood-ты және 3-ші кавалерия дивизиясы (генерал-майор Джон Воган) Martinpuich-ты басып алу. 2-ші Үнді кавалерия дивизиясы XIII корпусының басқаруына берілді, ал қалған екі дивизия Rawlinson-ның корпус пен әуе барлауынан түскен хабарларға сәйкес, шабуылдағанда қашан болатынын шешу үшін Төртінші армия штабының басқаруында қалды.

Шабуылға дайындық

11 шілдеде қарсы батареялық атыс және шабуылдық шепке оқ ату арқылы алдын ала бомбалау басталды. Үш корпустың атысы түнде ауылдар мен орманды аймақтарда жалғасты, сондай-ақ олардан майдан шебіне дейінгі жолдарға, әсіресе Уотерлот шаруашылығына, Флерге, Хай Вудқа, Мартинпуишке, Ле Сарсқа және Бапумеге бағытталды. Ауыр артиллериялық оқ-дәрілерінің жетіспеушілігі және сулы, қираған жерде көлік қиындықтары салдарынан екі күн бойы күніне 1=25 [[BL 15 дюймді гаубица]], 1=50 [[BL 9.2 дюймді гаубица]], 1=110 [[BL 8 дюймді гаубица Mk I–V]] және 1=250 [[BL 6 дюймді 26 cwt гаубица]] снарядтарына рацион белгіленді. Далалық артиллерия Монтабан қырқасының оңтүстік жағына жылжытылды және әрбір далалық зеңбірекке 2000 оқ-дәрі тасталды. Ұлыбритания-Франция әуе күштерінің басымдығы неміс әуе бөлімдеріне британдық желілердің артында барлау жүргізуге мүмкіндік бермеді, ал оқ-дәрілерді жеткізу тәулік бойы жалғасты, жаңбырдың әсерін азайтты, бұл вагонмен жүруді 1=5–6 сағатқа дейін ұзартты. 11 маусымның кешкі уақытында Хорн сымды кесуге 14 шілдеге дейін уақыт қажет екенін хабарлады, ал Роулинсон шабуыл күнін сол күнді белгілеп, қосымша бомбалау үшін қосымша оқ-дәрі бөлді. Британдық далалық артиллерия позицияларына неміс снарядтары аз түсті, олардың көпшілігі ашық жерде орналасқан, ал дүкендердің қоймалары түнде Катерпиллар аңғарында қоршау постымен қорғалды, ал күндіз қорғаныссыз қалдырылды. Неміс әуе бақылауының болмауы қоймаларды қауіпсіз етті, ал артиллерияның нашарлығы немістерді артиллериялық атудың көп бөлігін шабуылға дейін және қорғаныс атысына сақтауға мәжбүр етті. Шабуылға кірісетін дивизиялар бастапқы жоспар келісілетінін есепке алып, дайындықтарын жалғастырды, ал Роулинсон 9-шы (Шотландиялық) және 3-ші дивизиялардың түнгі жақындасу жоспарларын қанағаттанарлық деп тапты. Көңілді жағдай жасау үшін жаяу әскерге барлық XIII және XV корпус зеңбіректерінен бес минуттық қысқаша бомбалау жасау ұсынылды, немістердің әдеттегі отыз минуттық бомбалауына қарағанда. Ағаштар мен ғимараттардың салдарынан жарылыс кезінде оқ-дәрілердің ерте жарылуын болдырмау үшін, 18 фунттық далалық зеңбіректерден және 4,5 дюймдік және орташа гаубицалардан тек кешіктірілген жарылыстың жоғары жарылғыш оқ-дәрілері ғана атылуы керек болды.

Trônes ағашы

8 шілдеде Trônes Wood-қа британдық шабуылдар басталды және қарсы шабуылдар мен шабуылдар нәтижесіз жалғасты. 13/14 шілде түн ортасынан кейін 54-ші бригада тағы бір түнгі шабуылға жиналды, барлауға уақыт болмады. Шабуыл оңтүстіктен солтүстікке қарай жасалуы жоспарланған. Таңғы сағат 4:30-да алдыңғы батальон орманның оңтүстік-батысына қарай артиллериялық формацияда ашық жерден өтті. Орталық ордағы редут сағат 6:00-де қоршалып, шабуылға алынды, содан кейін алға жылжу орманың солтүстік шетіне жетті, бірақ ол орманың солтүстік бөлігі деп жаңылысты. Темір жол желісінен оңтүстікке қарай, Trônes Alley-дегі бекініске дейін қорғаныс флангі құрылды. Екінші батальон сағат 8:00-де орманға кірді, оңтүстік-шығыс бұрышында көптеген бөлімдердің тобын тапты, ал солтүстікке жасалған іздеулер бірінші батальоннан көптеген белгілерді таба алмады. Бір рота бекініске шабуыл жасады, ал Maltz Horn траншеясындағы әскерлер тағы бір шабуыл жасады. Бағытты компас және жиі тоқтаулар арқылы сақтады, ал әскерлер алға жылжығанда бұталарға атып тұрды. Орталық траншеяның оңтүстік жағы оралды және британдықтар сағат 9:30-да орманың нағыз солтүстік шетіне жетті. Неміс әскерлері солтүстікке қарай жылжып, Гильмонға шегінуге тырысты және қорғаныс флангінен шабуылдық қарудан көптеген шығынға ұшырады. Орманның шығыс шетінен тыс қабырға ойықтарының желісін жалғау арқылы бекіту басталды.

Түнгі жиналыс

Алты бригада, 22 000 жаяу әскер мен қолдаушы күштер түнде, байқаусызда, немістерге қарағанда жақын жерге жиналуға мәжбүр болды. 13 шілдеде британдықтар немістердің 62-бригаданың (бригадир генерал Джордж Гейтер) далалық телефондарын тыңдап тұрғанын анықтады; амал ретінде операциялар кейінге қалдырылды деген хабар берілді. 9-шы (Шотландия) дивизиясының аумағында 26-шы бригада (бригадир генерал А. Б. Ричи) және 27-бригада (бригадир генерал С. В. Скрейс Диккенс) шабуылға басшылық жасады, ал 1-ші Оңтүстік Африка бригадасы (бригадир генерал Х. Т. Лукин) резервте болды. 26-бригада Катерпиллар аңғарының солтүстік беткейінде жиналуы керек еді, сол жақ флангі Монтабан-Лонгвель жолында, оң жағында пулемет постыларымен қамтылған. Екі шабуыл жасағын неміс сызығынан, Лонгвельдің оңтүстігіндегі жотаның жотасында, Льюис пулеметтері бар төрт взвод қоршауға алмақ болды. 13-14 шілде түнінде шабуыл жасайтын әскер 6 дюймдік гаубицалар арқылы оларда жасалған оқ-дәрілердің саптарына қарай алға жылжи бастады. Қараушы взводтар әр батальоннан үш офицер мен 24 маркермен қатар, батальонның сол жақ флангі болған Бернафей Вуд-Лонгвель және Монтабан-Лонгвель жолдарына қарай жүрді. Әр батальон екі ротадан тұратын бағаналар, әр рота - взводтар бағанасы болып, бір қатарда, аралықта сегіз жаяу әскер қатарына бөлінуі керек еді. Маркерлер үшке бөлініп тоқтады, содан кейін екеуі 90°-ға қарай жылжыды, екі лентаны біріне-бірі қойып, взводтың толқынының алдыңғы жағын белгіледі. Батальондар компаниялар бойынша алға жылды, бір қатарда, Бернафэй Вудтан оңтүстікке қарай Монтабанға қарай сағат 12:25-те және сол жақ белгілерге дейінгі жолдармен жүрді; взводтар келіп, лента бойымен оңға бұрылды. 26-шы миномет батареясының бір бөлімі мен 26-шы автоматтық ротаның бөлімдері әр батальонды ертіп жүрді және 26-шы бригаданың құрастыруы таңғы сағат 3:00-ге дейін аяқталды. Екі автоматтық бөлімдер Монтабан аллеясында қолдау батальонымен қалды, ал қалған қарулар мен минометтер Монтабанның оңтүстігінде резервтік батальонмен күтті. Катерпиллар аңғарында әдеттегідей аз неміс артиллерия атысы болды және бригада жеті құрбандығынан айырылды. 27-бригаданың пайдалануы үшін жолдар болмағандықтан 76-бригаданың жоспары қабылданды. Бір взводты жапқыш күш сағат 11:00-де алға шықты және инженерлік таспа ұзын сызық ретінде қолданылды, ол Корольдік инженерлер тобының компасына қойылды, оның соңы неміс алдыңғы сызығынан аз болды, бұл 45 минутқа созылды. Таспалар тік бұрышта орналастырылып, тексеріліп, содан кейін маркерлер алға жылжиды. Бригада Монтабанның батыс жағын бағанамен өтіп, Катерпиллар аңғарындағы лентаның соңынан жақын жерде қалыптасты. Екі шабуылдаушы батальон бірінші болып, роталар қатарласып, бір қатардағы взводтар тізбегімен, артында майдан инженерлері ротасы мен пионерлер ротасы бар қолдаушы батальон. Сағат 1:45-те бірінші батальон, содан кейін екінші батальон сағат 2:10-де қозғалды, содан кейін екеуі де ашық бағанада екі топқа бөлініп, сегіз жаяу әскер желісін құрды, траншеялық минометтермен, пулеметтермен және артқа қарай партияларды алып жүрді, сапқа қою кезінде бес адам қаза тапты. XV корпуста 3-дивизия бірнеше түн бойы ағылшындық майдан шебінен тыс, неміс майдан шебіне және одан параллель, суға батқан жол бойында аванпост желісін орнатқан. Дивизия ешкімнің жерін билеп, күшті патрульдік бақылау жүргізді, бірақ немістердің ұзын шөпте және көру қиын болатын сымға жұмыс істеуіне кедергі келтіре алмады. 11/12 және 12/13 шілде түндері үш байланыс траншеясы Caterpillar аңғарына қазылды; Германия желісінен бір ретке келтірілген траншея жөнделіп, 13/14 шілде түнінде сағат 22:30-да орнатылған пикет артында тереңдетілді. 8-бригада (бригадир генерал Э. Г. Уильямс) және 9-бригадия (бригадир генерал Х. С. Поттер) ұжымдар қатарына орналасты, сонымен қатар ұзақ таспаны қолданды. Алдыңғы батальондар түнгі сағат 12:25-те суға батып кеткен жолға көтерілді және таңғы сағат 1:45-те жолдан тыс бірінші толқын, пулеметтер, минометтер, инженерлер мен пионерлер қолдау мен резервте болды, тек бір адам ғана қаза тапты; бұдан бұрын үш неміс дезертирлері шабуыл болмайтынын мәлімдеген еді. 7-дивизия тек бес күндік демалыстан кейін қайтарылды, көп сандаған алмастырушыларды қабылдау үшін уақыт болмады. 13 шілде күні түстен кейін 20-бригаданың батальоны (бригадир генерал Сирил Деверелл) жергілікті бастама бойынша алға жылжиды және Хаммерхедті ерте басып алды. Алдынғы бекеттер сағат 22.30-да алға жылды. Екі шабуыл жасағы тік траншеялармен, сымдармен және тасталып қалған траншеялармен толы жер арқылы, екі жаяу әскер ротасының жетекшілігімен алға жылды, содан кейін резервке қайтарылды. Шабуылға шығу сызығы төмен ағаштармен белгіленген және бұтасы бар жартас болды, неміс желісінен және The Snout деп аталатын шығыңқы бөлікке жақын, ауыр траншеялық минометтермен бомбаланған және бос көрінетін. Stokes минометтері алға жылды, бірақ пулеметтер ең соңғы мақсатқа тікелей өте алатын болғанға дейін күтуге тиіс болды. Бригада сағат 2:00-ге дейін дайын болды, телефондар әлі жұмыс істеді және аз ғана шығынға ұшырады. 22-бригада (бригадир генерал Дж. МакК. Стил) Мамец орманында жиналды, оң жақ батальоны қосымша ротамен және Stokes минометімен, орманның оң жағымен жоғары көтерілді. Сол жақ батальон мен қолдау батальоны жеңіл теміржолдың төсегін пайдаланды және 110-шы пулемет ротасы сол жақ флангты қорғау үшін шықты. Сағат 2:35-ке дейін төрт қатарға жиналу аяқталды, бірақ оң жақ батальоны тек бір қатарды, ал сол жақ батальоны үш қатарды Мамец орманында жасыра алды, себебі құлаған ағаштар мен қиындықтар көп болды. Алты бригада неміс желісінен аз ғана қашықтықта, аз шығынмен жиналды, жапқыш топтар ұсақ қарудан атылмады, жарық шашулар мен патрульдер жоқ болды. Әскерлер алға жылжи бастады, 8-бригада сағат 2:00-де минутына бір метр жылдамдықпен, сағат 3:15-ке дейін жақындады. 9-бригада ғимараттан бірнеше метр қашықтықта болғанда, күшті бомбалау басталды; қалған бригадалар бомбалау күтіп, мүмкіндігінше алға жылды.

Әскери резерв

13/14 шілде түнінде Альберт-Бапаум жолының екі жағында X корпустың (генерал-лейтенант Хьюберт Гоф) резервтік армия дивизиялары Овиллерге шабуылдарын жалғастырды. 3-ші Вурчестершир, 7-бригада, 25-дивизия солтүстік-шығыстан жақындауға тырысу үшін жолдың арғы жағындағы траншеяға көтерілді. Оңтүстік-шығыстан 10-шы Чешир (7-бригада) кері қайтарылды, бірақ сол жақтағы 8-ші шекаралық (75-бригада) кішкентай алға жылжуға қол жеткізді, ал 1-ші Дорсет (14-бригада 32-дивизия) батыс жағында алға жылжуға қол жеткізді. Солтүстік-батыста дивизияның 96-шы және 97-ші бригадаларының батальондары қол гранаталарымен шабуыл жасап, аз мөлшерде жерді басып алды және 49-шы (Батыс атпен жүзу) дивизиясы Лейпциг тұсығында шабуыл жасады. Түнгі сағат 3:00-де, Төртінші армия шабуыл жасамас бұрын, 4-ші дивизия мен 48-ші (Оңтүстік Мидленд) дивизиясы, Анкреден солтүстікке қарай VIII корпуста (генерал-лейтенант Эйлмер Хантер Уэстон) түтін көшесін жасап, 4-ші дивизияның алғы шебінен артық бомбалау жүргізді, 2:25–3:30 аралығында диверсия ретінде және шабуылды елестетуге қол жеткізді. Күндізгі ұстанымдардан Базентин-ле-Петит ормандығының сол жағынан екінші позиция окоптарымен Позиерге қарай алға жылжу үш жақтан шабуыл жасау мүмкіндігін ұсынды. 10-шы Чешир Овиллерге күндізгі шабуыл жасауға тырысты, бірақ автомат атысымен кері қайтарылды және 1/7-ші Royal Warwick (48-ші (Оңтүстік Мидленд) дивизиясы), 3-ші Вурчестердің табысын пайдалануға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. "Чешир" кешкі сағат 11:00-де қайта шабуыл жасап, нысананы басып алды, бірақ жоғалғандар көп болғандықтан, кері шегінуге мәжбүр болды. 15 шілде күні таңғы сағат 2:00-де 25-дивизия Овиллерге қайта шабуыл жасады, бұл жолы солтүстік-шығыстан, шығыстан және оңтүстіктен, ал 32-дивизия оңтүстік-батыстан шабуыл жасады, бірақ гарнизон шабуылды тойтарды. Неміс шабуылдары Лейпциг тұсығына қарсы жеңіліске ұшырады және түнде 32-ші дивизия 48-ші (Оңтүстік Мидленд) дивизиясының 144-ші бригадасымен ауыстырылды. 16 шілде күні таңғы сағат 1:00-де 143-ші бригада (25-дивизияның басқаруымен) солтүстік-шығыстан шабуыл жасады, 25-дивизияның 74-ші бригадасы мен 144-ші бригада шығыс және оңтүстіктен шабуыл жасады. Кешке қарай ауылдағы соңғы немістер басылып алынды және II батальонның 128 адамы, RIR 15 және Гвардиялық фузилер полкінен тұтқынға алынды. 145-ші бригада, 48-ші (Оңтүстік Мидленд) дивизиясы жаңадан басып алынған окопты 17 шілдеде қабылдады.

14 шілде

Таңғы сағат 3:20-да шабуылдаушы дивизиялардың артында аспан жарықтанды және германдық позицияларға автоматтардың атысымен бірге зәулім бомбалау түсті. Сағат 3:25-те британдық жаяу әскердің алдыңғы қатарлары тұрып, тұманнан өтіп, алға жылжи бастады, немiс әскерлерiн тануға жететіндей жарық болды. Немiс жаяу әскерi бомбалаудың қарқындылығы мен жылдамдығына және жоғары жарылғыш снарядтардың қарқынды шабуылынан кейiн британдық жаяу әскердiң жылдам жақындауына таң қалды. Лонгвельдегі Баварияның 16-шы жаяу әскер полкінің II батальоны ескертілді және төрт топты жіберді; бiрi жоғалып кетті, бiрi британдық топқа ұшырады, ал екеуi ештеңе хабарламастан қайтып келді. Бiрiншi толқын атылмай-ақ немiс сымдарын басып өтті және алдыңғы шептен өтті, ал келесі толқындардың кейбiреулерi жер астына жасырынып, шыққан немiстермен қақтығысты. Немiс қарсы шабуылы басталды және жаяу әскердiң арт жағындағы Катерпиллар аңғарына түстi. Оң жақтан 26-шы және 27-шы бригадалар екі қатар тікенді сымды кесіп өтті, кей жерлерде қолмен, ал 10-шы Аргилл сол жақтан бұзып, немiс қорғаушыларын орап алғанға дейiн ұсталды. Төрт батальон да екі траншея қатарын басып өтті, Лонгвельдің оңтүстік шетіндегі қысқа тоқтап тұрудан басқа, онда немiстер де флангтан орап алды. Жаяу әскерлер алға жылжи берді, ал қолдау батальондары нығайтуға келді. Немiстер Лонгвельде қарсылық көрсеттi, бiрақ сағат 10:00-ге дейiн 9-шы шотландтық атқыштар өз мақсаттарына жеттi, тек солтүстік шетiнен және ауылдың оңтүстік-шығысындағы бекiнiлi тұрақтан басқа, ол 5-ке дейiн шабуылға дейiн қарсылық көрсеттi. Сағат 9:00-де 9-шы (шотланд) дивизия штабы ауылдың басып алынғаны туралы қате хабар алды, бiрақ сол кезде ауылдың басып алынған бөлігі нығайтылды; немiстер қарсы шабуыл жасай алмастан бұрын су көзi табылды. 3-ші дивизия майданында 8-ші бригада бiрiншi қатарда көп кесiлмеген сымдарды, ал екіншiсi қол тигiзбегенiн тапты. Сол жақтан бiр рота бұзып, немiс траншеясын бомбалады, ал ұсталған әскерлер сымды кесіп өтуге немесе траншеяға шабуыл жасады. Сол жақтағы 9-шы бригада майданында сым алға қарай еңiспен орналасқан және жақсы кесiлген. Британдықтар немiс траншеясына шабуыл жасады, онда I батальонның күзетшiсi, Баварияның 16-шы полкі, таңғы сағат 2-де британдықтарды байқап, батальонды ескерттi. Әскерлер Базентин-ле-Грандтан пулемет атысымен қырқаны басып өттi, траншеяларды басып алды және ауылға қарсы минометтердi орналастырды; 1-ші Нортумберленд Фузилерлерi ауылды басып алды. 7-ші дивизия аумағында 20-шы бригада бомбалау тоқтаған кезде немiс траншеяларын басып алды, сым мен траншеялар қираған, ал Сноуттағы немiстер өлген. Әскерлер екінші қатарға жылжыды және шабуыл басталғанда, оны басып алды. Немiс әскерлерi Жоғары Орманға қарай шегiнiп бара жатқанда, шағын қарулармен атып түсiрiлдi. 20-шы бригада Базентин-ле-Гранд орманнан бомбалау тоқтағанға дейiн күттi, сағат 4:25-те, ол тез басып алынды және одан әрi қорғаныс шебi орнатылды. Нығайту 22-ші бригаданың өтуiмен басталды және 2-Royal Warwick-пен шабуылды жалғастырды, ол сағат 6:30-да Базентин-ле-Петидiң оңтүстік шетiндегi 2-Royal Irish-тiң iлгерiлеуiн қамтамасыз еттi. Сағат 7:30-да ирландтар сол жақтағы 6-Leicester-дiң көмегiмен ауылды басып алды, Баварияның 16-шы жаяу әскер полкі штабы мен 200-ден астам әскерлерiн тұтқынға алды. Бiр сағаттан кейiн немiс қарсы шабуылы ауылдың солтүстік бөлігін қайтарып алды, тек шығыстағы зираттан басқа. Ирландтар мен 2-ші Гордон жоғары таулы жаяу әскерлерi ауылды қайта басып алды; әскерлер қазып, одан әрi қарсы шабуылдарды жеңдi. 21-ші дивизияның 110-шы бригадасының алғашқы батальондары немiс траншеяларына тез кiрдi, тек сол жақтағы бiр нүктеден басқа, онда немiс пулеметшiлерi екі жақтан қоршағанға дейiн жиырма минут бойы ұстап тұрды. Екiншi қатар сағат 4-ке дейiн басып алынды және сол жақтағы 1-ші дивизиямен байланыс орнатылды. Жаяу әскер Базентин-ле-Петиттiң орманға кiрдi, тек солтүстік-батыс бұрышында немiс тобы күні бойы ұсталды. Шығысқа қарай қорғаныс флангі құрылды, 7-ші дивизияға қарсы немiстер батысқа шегiнбеуi үшiн. Сағат 6:00 шамасында бiр батальон Базентин-ле-Петитке кiрiп, 2-Royal Irish-пен байланысып, ауылды тапсырды, содан кейiн ауылдың солтүстік шетiнен орманның солтүстік-шығысына дейiн қазыды. Корольдік ирландтықтарды немiс қарсы шабуылы керi итерiп жiбергенде, 100-шы бригада әскерлерi уақытша орманға шегiндi. 7-ші дивизияның далалық артиллериясы алға жылжи бастады және инженерлер Caterpillar аңғарындағы жолдарды жөндеу жұмыстарын бастады. Төртiншi армия Гинши-Позиер қырқасына қарай жылжиды және 1442 тұтқынды алды, оның iшiнде екі полк штабы бар. Көптеген немiс денелерi көріндi, бiрақ нашар оқ ату немiс әскерлерiнiң қашуына мүмкдiк бердi, британдық әскерлерде алысқа оқ ату үшiн жеткiлiктi дайындық болмады. Лонгвель мен Делвилл орман аймағында бомбалау астында шайқас жалғасты, 9-шы (шотланд) дивизиясының 26-шы және 27-шы бригадалары көп шығынға ұшырады. Лонгвельді басып алғаны туралы қарама-қайшы хабарлар XIII корпусы штабына жеттi және сағат 4:30-да ауылдың оңтүстік шетi ғана басып алынғаны белгiлi болды, содан кейiн 1-ші Оңтүстiк Африкалық полк резервтен шақырылды. Лонгвель мен Делвилл орман аймағындағы шабуыл орман мен ауылды толығымен басып алуға жеткiлiктi күшке ие болмады, онда II батальон, BIR 16 күні бойы 7-ші дивизияның II батальоны, IR 26 және RIR 99 батальонымен нығайтылды. Қорғаушылардың салыстырмалы табысы британдықтарды батысқа қарай батыл шабуылға шығуға бөгет қойды. 7-ші және 3-ші дивизияның бөлiгiнiң алдында немiстер сағат 10:00-ге дейiн жоғалып кеткенi анықталды және кейбiр британдық офицерлер ешқандай қарсылықсыз Жоғары Орманға дейiн жеттi. Уоттс резервтен 91-ші бригаданы орманды басып алу үшiн жiберуге ұсынды, бiрақ кавалерия күтiп, Хальданға резервтік бригадасын қарсы шабуылдарды қабылдауға дайын ұстауға бұйрық бердi. Сағат 8:50-де Хорн 7-ші дивизияға Жоғары Орманды басып алғаннан кейiн 2-ші Үндi кавалерия дивизиясын ауыстыруға бұйрық бердi және 21-ші дивизияға Базентин-ле-Петиттiң солтүстігiне қарай жылжиды, ол III корпусының шабуылына көмектеседi. 21-ші және 1-ші дивизиялар сағат 14:30-да шабуылға шығу керек, ал 34-ші дивизия Позиерге қарай бағытталды. Кавалерия сағат 7:40-та Моральнкурдан алға жылжыды, бiрақ жол қиын болды, жер сулы, траншеялар мен оқ ұяларымен толы болды. Секундерабад кавалерия бригадасы Монтобанға түске дейiн жеттi және сағат 12:15-те Раулинсон 7-ші дивизияға Жоғары Орманды басып алуға бұйрық бердi. Хорн Лонгвельдегi жағдайға байланысты бұйрықты керi қайтарды және XIII корпусы кавалерияны, барлау тобынан басқа, ұстап қалды. 21-ші және 1-ші дивизиялардың шабуылы да Базентин-ле-Петиттiң солтүстік-батыс бұрышындағы немiс тобының және немiс артиллериясының күшеюiне байланысты сәтсiз аяқталды. Сағат 15:00-де немiс қарсы шабуылы 62-ші бригаданың әскерлерiн 1200 адамға дейiн азайтты және 21-ші дивизияның қалған бөлігін шабуылға шығуға мүмкдiк бермедi.

Биік ағаш

Байқаушылар көптеген неміс әскерлерінің Позьерден шегініп бара жатқанын көрді, ал британдық артиллерияға патрульдерді тексеру үшін сағат 18:00-де атысты тоқтату бұйрығы берілді. Ауылдың оңтүстігіндегі топтар кері қайтарылды. 21-ші дивизия Базентин-ле-Пети тоғайының солтүстік-батыс бұрышына шабуылды жалғастырды, бірақ пост кешкі сағат 7:00-де түскен кезде немістер автоматтық мылтық ұясына шегінді. Түстен кейін Лонгвельдегі сәттілік туралы жалған хабарламалар келді және 7-ші дивизияға сағат 17:15-те Хай-Вудқа баруға бұйрық берілді. Бұйрықтарды берудегі кешігу 91-ші бригаданың алғашқы екі батальонының 18:45-ке дейін ұшып шығу нүктесіне жетуіне себеп болды. 20-шы Декан атты әскері және 7-ші драгун гвардиясы оң жақтан дайын тұрды, бірақ 33-ші дивизия (генерал-майор Герман Лэндон) резервтен сол жаққа келген жоқ. 3-ші эскадрилья экипажы жаяу әскер мен атты әскердің алға жылжуын көрді, ал ұшқыш III батальон, IR 26 әскерлеріне, егістік даласында тұрған күйінде шабуыл жасады, оларды 91,44 метр биіктіктен атқылап түсірді. Байқаушы атты әскерге сурет салды, ал кейін жерден атылған оқтардан зардап шегіп кетті. Дәл 100 неміс өлтірілді немесе тұтқынға алынды, сегіз атты әскері қаза тапты, шамамен 100-і жараланды және 130 жылқы өлтірілді немесе жараланды. 3-ші гвардия дивизиясының күшейтеруі британдық пулемет оғына түсіп, Базентин-ле-Петиге қарай жылжыды, ал Лонгвельдегі пулеметшілер атты әскердің пулеметтерімен үнсіздікке мәжбүр болды. Неміс ауыр артиллериясы алысқа кетіп, далалық артиллерия мұндай жылдам қозғалатын нысананы нысанаға ала алмады. Немістер II батальон мен III батальон арасындағы IR 26 атты әскеріне екі пулеметпен оқ жаудырды және Базентин-ле-Грандтың үстіндегі 10-шы ротаның артына өтті. Екі жаяу әскер батальоны Германияның пулемет оғына байланысты сол жақта қысқа ғана кешігумен Хай-Вудқа өтті, бірақ батальондар тоғайға кірді және онша көп неміс әскерін таппады. Жапырақтардың тығыздығы олардың ілгерілеуін баяулатты, ал тоғайдың солтүстік жағы, жаңа Switch Line қорғауымен және батыс жағын басып алу мүмкін болмады. Әскерлер орталық және шығыс жиегінен бекініп, бірнеше қарсы шабуылдарға қарамастан, инженерлердің көмегімен нығайтылды. 2-ші үнділік атты әскер дивизиясының қалған бөлігі кері қайтарылды, ал 1-ші және 3-ші атты әскер дивизиялары Буир-сюр-л'Анкре мен Даурдағы бивактарын тастап кетпеді. 33-ші дивизия 7-ші дивизияға қолдау көрсету туралы бұйрық алмады, тек 15 шілдеде 21-ші дивизия арқылы шабуыл жасау туралы бұйрық алды. Осы жағдайды 100-ші бригада командирі біліп, екі батальонды Хай-Вуд пен Базентин-ле-Пети арасындағы бос орынды жабуға жіберді. Түн түскен кезде майдан тыныға бастады, бірақ Лонгвельде оңтүстік африкалықтар неміс пулеметтерінің атысына қарсы шабуылдауды жалғастырды.

15 шілде

Неміс екінші позициясына енген оң жақтан Дельвилл Вуд және Лонгвельдің солтүстік жағы неміс әскерлеріне Флерстен шабуыл жасау үшін жабық жол берді, ал Уотерлот фермасының оңтүстігіндегі британдық желіден жасалған шабуылдар неміс пулемет отына ұшырады. Фермаға таңда бір рота шабуыл жасады, кейін Оңтүстік Африкалық 4-ші полкінің екі ротасымен нығайтылды, ол ферманы басып алды, бірақ 17 шілдеге дейін неміс артиллериясының оты бекініп қалуға мүмкіндік бермеді. Фурс 27-ші бригада мен 1-ші Оңтүстік Африкалық полкіне Лонгвельге тағы бір шабуыл жасауды бұйырды. Бір батальон таңғы сағат 8:00-де Солтүстік көшесімен шабуылдады, ал тағы бір топ батыс жағындағы жеміс бақтары арқылы өтуге тырысты, бірақ неміс күштері қарсы шабуыл жасап, жоғалған жерді қайта басып алды; кешкі сағат 7:30-да тағы бір шабуыл сәтсіз аяқталды. Оңтүстік Африка бригадасына Дельвилл Вудты басып алуға бұйрық берілді және таң атпай резервтен көтерілді, бірақ сол кезде бригаданың жартысы бөлінді. Бригада таңғы сағат 6:15-те орманның оңтүстік-батыс бұрышынан батальондық фронт бойынша шабуыл жасады, 2-ші батальон алда, 3-ші батальон қолдау көрсетті және 4-ші батальон резервте болды. Шабуылға күшті қарсылық болған жоқ, ал таңғы сағат 7:00-ге қарай оңтүстік африкалықтар Принс-стриттің оңтүстігіндегі орманды басып алды, құлаған және түбірден жұлынған ағаштардың қиратылысына қарамастан. Таннер орманның солтүстік периметрін қорғау үшін екі рота жіберді, ал кейін 3-ші батальон шығысқа және солтүстік-шығысқа қарай жылды. Түнгі сағат 2:40-қа қарай орман басып алынды, бірақ Лонгвельге жақын солтүстік-батыс бұрышында неміс бекінісі қалды. Оңтүстік африкалықтар орман шетінде топтасып қазып, пулеметтермен қолдау көрсетілген нығайтылған бекіністер құрды, 26-шы бригадамен байланыс тек Лонгвельге жақын орманның оңтүстік-батыс жиегінде ғана сақталды. Әскерлерде қазып алуға қажетті құралдар болды, бірақ тамырлар мен ағаштардың қалдықтары неміс әскері қарсы шабуыл жасамас бұрын терең емес қабырғаларды ғана қазуға мүмкіндік берді. 24-ші резервтік дивизияның батальоны сағат 11:30-да оңтүстік-шығыстан қарсы шабуыл жасады, бес минут бұрын ескертілді және орманға жақындады, бірақ олар қазылуға мәжбүр болды. Гинчи-Флерс жолынан шабуылданған екінші батальон да 528 адамынан айырылып, кері қайтарылды. Түстен кейін 8-ші дивизияның батальоны орманның солтүстік-шығыс жағына шабуыл жасады, барлық офицерлерін жоғалтып, кері қайтарылды. Сағат 15:00-де 10-шы Бавария дивизиясының Бавария резервтік жаяу әскері 6-полкі (BRIR 6) шығыстан шабуыл жасады, ал бір бөлігі кіші қарудың атысымен кері қайтарылды. Таннер сағат 16:40-та Люкинге неміс күштері орманның солтүстігіне жинала жатқанын хабарлады және күш-жабдықты сұрады, өйткені оңтүстік африкалықтар 2-ші (Наталь және Еркін Мемлекет) батальонынан бір ротаны жоғалтқан еді. Таннер Лонгвельден 4-ші (Шотландия) батальонының ротасын алды, ал Лукин 3-ші (Трансваал және Родезия) батальонын нығайту үшін екінші ротаны жіберді. Лукин Таннер мен батальон командирлерін шаршағандарына қарамастан қазба жасауға шақырды, өйткені түнде немесе ертеңгі таңда қатты артиллерия атысы күтілді. Түн құлай бастағанда немістердің жарылғыш заттар мен газды атқылау күшейді, ал 8-ші және 12-ші резервтік дивизиялардың үш батальонының қарсы шабуылы түн ортасында басталды. "Барлық құнмен" орманды қайтарып алуға бұйрық берілген немістер артиллерия мен пулемет отына жабылып қалмас бұрын, Гитлер аймағына жақындады. 15 шілде күні таңғы сағат 9:00-де 7-ші дивизияның 91-ші бригадасы Хай Вудқа шабуыл жасады, бірақ оны Switch Line-дағы пулемет оты тоқтатты, ол орман арқылы өтті. Неміс артиллериясының бомбалауынан кейін неміс 7-ші дивизиясының II батальоны, IR 165 және неміс 8-ші дивизиясының III батальоны, IR 72, 183-ші дивизияны жеңілдеткен, сағат 14:30-да қарсы шабуыл жасап, 91-ші бригада резервінен шығарылғанға дейін орманның бір бөлігін қайтарып алды. Сағат 16:45-те британдықтар бомбалаудан кейін неміс жаяу әскеріне көптеген зардап шекті, бірақ аман қалғандарды басып алмады. Жоғары Орман британдық жердегі бақылаушыларға көрінбеді және сағат 17:00-де 3-эскадрильяның барлау ұшағы британдық әскерлер орманның батысында және Базентин-ле-Петт жолының оңтүстігінде екенін хабарлады. Орманның батыс жағында байрақтар көрінді, бірақ шығыс жағы немістерге толы болды, ал Switch Trench неміс жаяу әскерімен толтырылды. Жоғары Орманды ұстау мүмкін емес деп есептелді және сағат 11:25-те 91-ші бригада кері қайтарылды және орман дивизияның артиллериясымен бомбаланды. 33-ші дивизияның 1/9-шы жоғарғы жеңіл жаяу әскері де Switch Line-ға шабуыл жасаған кезде сағат 9:00-де орманға шабуыл жасады, үш взвод орманның батыс жағымен жылды. Жоғары Орманның II және III батальондары, IR 93-тің пулемет оты шабуылдаушыларды қанаттан шапты және шабуыл кері қайтарылды. Корольдік мылтықшылар корпусының 16-шы батальоны және 2-ші Вустер нығайту ретінде жіберілді, бірақ сағат 16:00-ге дейін бастапқы желіге оралды. Екі неміс жаяу әскері ротасы кешкі сағаттарда Switch Line-нан оңтүстіске қарай жылды, бірақ британдық артиллерияның күшті атысы мен британдық барлау және артиллерия бақылау ұшақтарының болуына байланысты тағы бір қарсы шабуыл мүмкін болмады. 7-ші дивизияның сол жағында 33-ші дивизия Мартинпуич маңындағы Switch Line-ға шабуыл жасады, ал III корпус Позьерге шабуыл жасады, бірақ ынтымақтастық мүмкін болмады. Switch Line-ға сағат 9:00-де екі батальон шабуыл жасады, ал тағы бір шабуыл Жоғары Орманның батыс жағына жасалды. Неміс пулеметшілері батальондарды қанаттан шапты және 100-ші бригаданың қалған екі батальонымен нығайтылғанға қарамастан, шабуыл сәтсіз аяқталды және аман қалғандар сағат 16:00-ге дейін бастапқы желіге оралды. 98-ші бригада сол жағынан Базентин-ле-Петт ауылынан фронт бойынша шабуыл жасады, пулемет оты мен артиллерия бомбалауына тап болды, шабуыл қымбат сәтсіздікке ұшырады және сағат 16:00-ден 17:00-ге дейін тоқтатылды. 1-ші дивизия Базентин-ле-Петт орманның батыс жиегіндегі 21-ші дивизиядан жауапкершілікті қабылдады және сағат 9:00-де 2-ші бригаданың батальоны екінші позицияның орларын бойлай солтүстік-батысқа қарай шабуыл жасады, фронттың 1/3 бөлігін және екінші желінің 1/3 бөлігін басып алды. Сағат 17:00-де 3-ші бригаданың батальоны шабуылды жаңартты және қараңғыда 34-ші дивизиямен байланыс жасады, постылар желісімен.

16 шілде

Фурс приказал скоординированные атаки на северо-запад Делвилл Вуда и северную часть Лонгвеля после минометного обстрела. В 10:00 батальон 27-й бригады атаковал к западу от Норт-стрит, а 1-й Южноафриканский полк – с западного конца Принс-стрит (проходящей через середину леса), но оба подразделения были отбиты пулеметным огнем. Обстрел возобновился, но тупик продолжался. 9-я (шотландская) дивизия решила отложить атаки до тех пор, пока тяжелая артиллерия не сможет повторно обстрелять деревню в 4:00 утра 17 июля, но штаб Четвертой армии потребовал захватить деревню к рассвету. Артиллерийский обстрел был перенесен на 12:30 ночи, когда пехота могла бы отойти на безопасное расстояние, но немецкий артиллерийский огонь продолжался, перерезал все телефонные линии, и в 23:00 немецкая пехота перешла в контратаку. Армин приказал приложить аналогичные максимальные усилия, и в бой были брошены два полка 8-й дивизии и полк 12-й резервной дивизии без времени на подготовку или разведку. Нападавшие атаковали с востока, северо-востока и севера. Немцы приблизились к лесу, прежде чем стрелковое оружие и артиллерия остановили наступление, вызвав большие потери. Британская атака началась в 2:00 утра 17 июня. В Хай Вуде 91-я бригада испытала некоторую путаницу в густых зарослях, но отсутствие связи с тылом заставило штаб XV корпуса оценить положение бригады как угрожаемое и в 23:25 приказало бригаде отойти на ночь, при этом артиллерия продолжала обстреливать лес; к 8:00 утра бригада собралась за Базентин-ле-Гран, сумев эвакуировать почти всех раненых. II батальон IR 165 немецкой 7-й дивизии и III батальон IR 72 8-й дивизии преследовали отступающих и вновь заняли лес, понеся большие потери от британского обстрела. На фронте 33-й дивизии, расположенном дальше к западу, попытки организовать новую атаку 18 июля проходили на фоне непрерывного обстрела газовыми и слезоточивыми снарядами. 21-я дивизия была сменена 33-й дивизией в Базентин-ле-Пети 15 июля, а 7-я дивизия приняла на себя участок фронта от 3-й дивизии к востоку от Базентин-ле-Гранд Вуда. В 2:00 утра батальон 1-й дивизии попытался забросать гранатами вторую позицию, но обнаружил глубокую грязь, которая замедлила продвижение, и у мортир Стокса закончились боеприпасы из-за трудностей с доставкой дополнительных гранат по размокшей земле. 3-й бригаде было приказано начать лобовую атаку в полночь, после того как артиллерия дивизии потратила день на перерезание проволочных заграждений, а батареи, стрелявшие с правого фланга в долине Кэтерпиллер, оказались особенно эффективными. В 23:50 началась десятиминутная штормовая бомбардировка, и после ее прекращения два батальона атаковали с северо-востока, держась близко к наступающему артиллерийскому огню, а другой батальон забросал гранатами с правого фланга. Немецкая пехота отступила, оставив после себя много убитых и раненых, и британцы продвинулись за пределы цели до рассвета. Посты были установлены вдоль немецких коммуникационных траншей, идущих на северо-восток, и был создан оборонительный фланг в аллее Блэк Уотч.

17 шілде

Британдық артиллерия бір сағат бойы Дельвилл орманын бомбалады, соңғы екі минуты қатты шабуыл болды, ал жаяу әскер таңғы сағат 2:00-де шабуылға көшті, 27-ші бригада Солтүстік көшесінің екі жағынан да ілгері жылды, ал Оңтүстік Африкалықтар Принс көшесінен солтүстікке және Страндтан батысқа қарай шабуыл жасады. Бомбалау неміс пулеметтерін жоюға жеткіліксіз болды және Стокс минометтерін қолданғанға қарамастан, шабуыл түскі уақытта тоқтатылды, бұл екі тарапқа да ауыр шығын әкелді. Түнде неміс артиллериясы ауылды және орманды жарылғыш және газ снарядтарымен бомбалады, сондай-ақ Монтабанға және Катерпиллар аңғарындағы артиллерияға да бомбалау жүргізілді. Конгрев келесі шабуылды 18 шілдеде таң атпай батыстан 3-ші дивизия жүргізетінін шешті, мақсаттарды кез келген бағамен басып алу үшін. 76-шы бригада (бригадир генерал Р. Дж. Кентиш) шабуылды жүргізуге міндетті болды. Неміс 8-ші дивизиясы да Дельвилл орманына шабуыл жасауға дайындалды және ең алдыңғы қатардағы әскерлер сағат 11:45-те басталған бомбалау кезінде кері шегінді. Бұл бомбалауға шамамен 70 орта және ауыр гаубица, сондай-ақ Группен Госслер мен Арминнің артиллериясы, 8-ші дивизияның 116 далалық гаубицасы және 12-ші резервтік дивизияның бір бөлігі қатысты.

12-17 шілде

+Ауа райы11–18 шілде Күн Жаңбыр мм °F 11 шілде 0.068° –52° бұлтты 12 шілде 0.168° –? бұлтты 13 шілде 0.170° –54° бұлтты 14 шілде 0.070° –? бұлтты 15 шілде 0.072° –47° күн 16 шілде 4.073° –55° бұлтты 17 шілде 0.070° –59° тұман
12 шілдеде I батальон, резервтік жаяу әскер полкі 91 (RIR) Базентин ормағынан 2-ші және 4-ші роталарымен шабуыл жасады. Ұзаққа соқпай артиллериялық оқшашудан кейін шабуыл Маметс орманына жарты жолда британдық жеңіл қаруларының атысымен тоқтатылды, екі рота көп шығынға ұшырады. Тірі қалғандар III батальон әскерлеріне, Баварияның 16-шы жаяу әскер полкіне (BIR 16), 184-ші жаяу әскер полкіне (IR 184), екі мергендер тобына және RIR 77-нің 8-ші ротасына қосылды, олар Базентин ормағынан Лонгвельге дейін қорғаныс шебін ұстады. Көптеген қазбалар артиллериялық оқтармен қиратылған, бар болғаны алты қазба және сым торлары болмады. Жақын маңда III батальон, IR 165, Фузилер гвардиясының жаңадан келген ротасы және IR 190-ның II батальонының бір бөлігі орналасқан. RIR 91 және BIR 16 әскерлерінің бір бөлігі шабуылға дайындық белгілерін байқады, BIR 16 барлаушыларын жіберді, бірақ 14 шілдеге қарай III батальонда 236 адам қалды.
Британдық шабуыл Группа Арминге қарсы, 10-шы Бавария дивизиясы Гвильмонттан Дельвиль орманына, Лонгвельге және Базентин-ле-Грандқа дейін, 7-ші дивизия Базентиннен Позиерге дейін, ал 8-ші дивизия Бапомның оңтүстігінде резервте болды. Британдық шабуыл бірнеше жерде сәтті аяқталды, сол жерден әскерлер неміс қорғаушыларын айналып өту үшін бүйірлерімен жылжыды, бұл тактика 1 шілдеде қолданылмаған. BIR 16 шамамен 2300 адамын жоғалтты және BIR 16, I батальон, RIR 91 және II батальон, BIR 16 жаяу әскер полкінің штабы тұтқындалды. Армин сол күні таңертең Лонгвельден Анкреге дейін басқаруды өз қолына алып, әскерлеріне позицияларын ұстауға бұйрық берді. 7-ші дивизия 183-ші дивизияны алмастырып, оның бір бөлігі Лонгвельге және екінші эшелон артыраққа, 185-ші, 17-ші резервтік, 26-шы резервтік және 3-ші гвардиялық дивизиялардың және Ландвер бригадасының Ersatz батальоны 55 (7-ші Ландвер дивизиясы) қосымша он төрт батальонмен бірге жіберілді. Дельвиль орманында 24-ші резервтік дивизияның RIR 107-нің II батальоны сағат 11:30-нан кейін шабуыл жасады, бес минуттық ескертуден кейін, артиллерия мен пулемет атысынан аман қалғандар тоқтауға және қазба жасауға мәжбүр болды, орманға жақындады. III батальонның RIR 107 Гинчи мен Флерс арасындағы жолдан шабуыл жасады, ол да тоқтатылды, шабуылдаушылар 528 адамнан зардап шекті. 13:30-да 8-ші дивизияның I батальоны, IR 72 орманның солтүстік-шығыс бөлігіне шабуыл жасады, кері қайтарылды және барлық офицерлерін жоғалтты. Түнде орман төңірегінде үш батальонмен жасалған тағы бір шабуыл да сәтсіз аяқталды, IR 153 әр шабуылдың британдық от күшімен жеңілгенін, қымбатқа түскенін хабарлады. 18 шілдеде шабуылға дайындық үшін орманды жүйелі түрде оқшаулау басталды.

Әуе операциялары

14 шілдедегі шабуылға дейін RFC неміс жол және теміржол қызметін қадағалап отырды, ал 6 шілдеде 3-эскадрилья ұшқышы Велудың шығысынан өтетін әскер пойызын бомбалады. Сол таңда, Камбрей мен Маркоингте тағы да пойыздар көрінді (кейіннен Фландриядан келген 123-ші дивизияның келгені анықталды). Ле-Като және Ландесиді барлау кезінде Камбрей және Сен-Квентинге қарай жүйелі операциялар жүргізілгені анықталды. Келесі күні Камбрей мен Папумнан Ройселге дейінгі теміржол желілері әскерлердің Сомманың оңтүстігіне асығысқандарын көрсетті, ал 8 шілдеде теміржол қозғалысы тоқтады. 9 шілдеде Лиль мен Дуай арасында пойыздардың жүріп жатқаны байқалды, бұл солтүстіктен күше түсуі мүмкін екенін білдірді. 11 шілдеде Турнайға бара жатқан жолдағы көліктер колоннасын 20-шы эскадрильяның түнгі барлау ұшағы көрді, олардың 123-ші дивизияға оқ-дәрі жеткізіп жатқаны болжалды. Ұшақтар мен шарлардың бақылауы Телюс пен Ленс арасындағы неміс бөлімшелерінің Соммаға қарай жылжығанын көрсетті (12 шілдеде жаңбырға қарамастан). RFC бомбалау шабуылдары неміс күштерін қабылдайтын теміржол станцияларына бағытталды, және 9 шілдеде алты Моран барлаушысы 21-ші эскадрильяның алты ұшағына Камбрей станциясын бомбалауға сүйемелдеді, үш рет тигізді. Бапум станциясын 27-ші эскадрилья бомбалады, екі британдық ұшақ атып түсірілді. 1 шілдеден бастап Альбер-Бапум жолының оңтүстігіндегі неміс артиллериясы кері шегінді, артиллериялық бақылауға деген қажеттілікті арттырды, жаңа неміс бекіністерін анықтау және тіркеу үшін жүйелі түрде, қарсы батареялық ату үшін. 9 шілде күні түстен кейін 21-ші эскадрилья Ле-Сарстағы неміс жабдықтау қоймаларын және Ле-Транслойдағы штаб-пәтерін бомбалады, ал 11 шілдеде Хавринкурт орманға 20 бомбалаушы және 17 истребитель шабуыл жасады. 13 шілдеде RFC Дуай-Камбрей және Валенсиен-Камбрей желілеріндегі пойыздарға шабуыл жасады және Обиньи-о-Бак маңында пойызды рельстен шығарып жіберді. 14 шілдеде шабуылға ұшырауы тиіс майдан және одан арғы үшінші позиция төмен биіктіктен суретке түсіріліп, зерттелді, неміс әскерлерінің шағын қарудан атуына қарамастан. Сол күні бұлт 243,84 метрге дейін төмендеді және жердегі тұман көруді шектеді. 9-шы эскадрильяның бақылаушысы 3-ші дивизияның екі траншеялық қатарды басып өтіп, Базентин-ле-Грандқа жеткенін және 9-шы (шотланд) дивизиясының Уотерлот фермасына шабуылға дайындалып жатқанын хабарлады. Басқа бақылаушылар тұман арқылы жеткілікті жаяу әскер мен жарықшаштарды көріп, кавалерияны шақыруға мүмкіндік алды, және таңғы сағат 10:30-да бақылаушы сымсыз хабарлама жіберіп, британдықтартың өтіп кеткенін және кавалерия неміс әскерлерін қууға шыққанын хабарлады. Түскі сағат 1:00-де Оңтүстік Африка әскерлері Лонгвельге қарай жүгіріп бара жатқаны көрінді, ал 2:00-де солтүстік жағында, 4:00-ге дейін ауылдың қалған бөлігі басып алынды; артиллерия бақылаушысы 7-ші дивизияның Базентин-ле-Петиттен тыс екенін көрді және дивизияға Жоғары орманға шабуыл жасауға бұйрық берілді, оң жағында Секундерабад кавалериясы. Кавалерия кешкі сағат 6:00-де әуедегі бақылаудан білгендей, аз қарсылық күтуге болатынын білді. 3-ші эскадрилья экипажы егістіктер мен қатпарларда жасырынған неміс топтарын көріп, олардың назарын аудару және кавалерияны ескерту үшін төмен ұшып өтті. Бақылаушы немістерге Льюис мылтығынан атып, кавалерия келгенше, содан кейін немістердің орналасуын сызып, оны Соварларға (әскерлерге) тастады. 7-ші дивизияның жарықшаштары 3-ші эскадрильяның бақылаушысымен кешкі сағат 20:40-та Жоғары орманда көрілді. Келесі күні 9-шы эскадрилья немістердің Лонгвельге қарсы шабуылдарын бақылап, қарсы батареялық атуды бағыттады, аймақты суретке түсірді және оқиғалар туралы хабарлады. 22-ші эскадрильяның истребительдері неміс ұшақтарын таппай, олардың орнына жердегі нысаналарға шабуыл жасады. Неміс жауынгерлерінің Лонгвельге қарай жылжуы Жоғары ормандағы әскерлерді қауіпке ұшыратты, кешкі сағат 5:00-де 3-ші эскадрилья барлау жасады және экипаждың есебі британ әскерлеріне орманнан шығуға бұйрық берді.

Шығындар

Төртінші армия 9 194 қаза тапты, оның ішінде 9 (Шотландия) дивизиясында 1 159, 3 дивизияда 2 322, 7 дивизияда 2 819 және 21 дивизияда 2 894 адам. BIR 16 шілде айында 2 300 қаза тапты, бұл айда Соммадағы барлық 2 559 шығынның ішінде. Шілде айында британдықтар Соммада 158 786, француздар 49 859 (барлығы 208 645) қаза тапты, ал неміс 2-ші армиясы 103 000 қаза тапты, бұл одақтастардың жалпы шығынының 49,4 пайызын құрады.

Кейінгі операциялар

Базентин қырқасындағы шайқастан кейін британдықтар екі жағынан да шабуылдап, Дельвиль орманындағы шығыңқы бөлікті түзетуге тырысты. Олар Жоғарғы Орманға жетіп, сол (солтүстік) жағындағы Позиерді келесі жалпы шабуыл үшін тиімді бастапқы позиция ретінде толық бақылауға алуды көздеді. Немістер Дельвиль орманындағы шығыңқы бөлікті жоюға тырысты, өйткені бұл жерді ұстап тұру неміс позицияларын жасырып, британдық позицияларын бақылауға мүмкіндік берді. Шілде және тамыз айларының қалған бөлігінде екі тарап та үш аймаққа ие болу үшін күресті, бірақ оқ-дәрі тапшылығы, жоғары шығындар және көру қабілетін нашарлатып, қимыл-қозғалысты қиындатқан жаңбырлы ауа райы салдарынан операциялардың қарқынын сақтап тұру қиын болды. Екі тарап та тар шеңберде шабуылдау мен қорғануға көшті, бірақ кейбір кең майданда шабуылдар жасалды. Қыркүйекке дейін көптеген шабуылдар қорғаныс отының күшімен және қолайсыз ауа райымен жеңіліске ұшырады, осының салдарынан шайқас алаңы көбінесе лайлы батпаққа айналды.