Гностицизмдегі Монад тұжырымы: Грек философиясының бейімделуі

Кіріспе

Грек философиялық ұғымының бейімделуі. Гностицизмдегі Монада – грек философиясындағы Монада ұғымдарының христиандық гностикалық сенімдер жүйесіне бейімделуі.

Шолу

Монад термині грек тіліндегі әйелдік есімдік монас (жалыққан жекеше, μονάς) сөзінен шыққан, мағынасы – "бірлік", онда жалыққан формадағы s әрпінің созылуы d әрпіне дейін жетеді. Кейбір гностикалық жүйелерде Жоғарғы Ие Монад, Бір, Абсолют, Айон Телеос (Кәміл Эон, αἰών τέλεος), Битос (Телеңдік, Βυθός), Проархе (Бастапқыдан бұрын, προαρχή), Хе Архе (Бастапқы, ἡ ἀρχή), Айтылмаған Әке-Ана және/немесе бастапқы Әке деп аталады. Валентин сияқты белгілі ерте христиан гностиктері Монадтың Плероманың жоғары бастауы екенін, "Құдайлықтың толықтығын" құрайтын жарық аймағы екенін үйреткен. Бірлік арқылы әртүрлі құдайлық жандар мен әлемдер пайда болады. Олар Әкеден алшақтаған сайын, олардың құдіреті төмендейді. Бір Құдайдың барлық эманациялары, жиыны отыз (немесе Василидтің айтуынша, 365) Эондар деп аталады. Олардың арасында Иса (Әкеге жақын) және ең төменгі эманация, София (Даналық) бар, оның құлдырауы материалдық әлемнің тууына себеп болады. Теодореттің ерестер туралы кітабында (Haereticarum Fabularum Compendium i.18) араб христиандық Monoimus (шамамен 150–210 жж.) Монад терминін кіші құдайларды немесе элементтерді (Эондарға ұқсас) жаратқан ең жоғарғы Құдайды білдіру үшін қолданған. Христиандық гностицизмнің кейбір нұсқаларында, әсіресе Валентиннен тарағандарында, Демиург деп аталатын кіші құдай (сондай-ақ неоплатонизм, Плотин) Монадтан бөлек материалдық әлемді жаратуда рөл атқарды. Гностицизмнің осы түрлерінде Ескі Ғидаттағы Құдай, ЯХВХ, көбінесе Монад емес, Демиург деп есептелді, немесе кейде әртүрлі мәтіндер әрқайсысын көрсетеді деп түсіндірілді. Иоаннның Апокрифі, шамамен 180 ж. жазылған, мынадай сипаттама береді: Монад – ешнәрсе жоқ жоғарыдағы монархия. Ол – Құдай және барлық нәрсенің Әкесі, көзге көрінбейтін, барлығынан жоғары, өлмейтін, ешбір көз көре алмайтын таза нұр ішінде тұратын. "Ол – көзге көрінбейтін Рух, оны Құдай немесе оған ұқсас деп ойлау дұрыс емес. Өйткені ол Құдайдан да артық, себебі одан жоғары ешкім жоқ, оған ешкім билік ете алмайды. Өйткені ол өзінен төмен нәрседе болмайды, себебі барлығы оның ішінде. Ол өзін-өзі бекітеді. Ол мәңгілік, себебі оған ешнәрсе қажет емес. Ол – толықтығымен кемелділік."

The term monad comes from the Greek feminine noun monas (nominative singular, μονάς), "one unit," where the ending s in the nominative form resolves to the ending d in declension. In some gnostic systems, the Supreme Being is known as the Monad, the One, the Absolute, Aiōn Teleos (the Perfect Aeon, αἰών τέλεος), Bythos (Depth or Profundity, Βυθός), Proarchē (Before the Beginning, προαρχή), Hē Archē (The Beginning, ἡ ἀρχή), the Ineffable Parent, and/or the primal Father. Prominent early Christian gnostics like Valentinus taught that the Monad is the high source of the Pleroma, the region of light constituting "the fullness of the Godhead." Through a process of emanation, various divine entities and realms emerge from the One. Arranged hierarchically, they become progressively degraded due to their remoteness from the Father. The various emanations of the One, totaling thirty in number (or 365, according to Basilides), are called Aeons. Among them exist Jesus (who resides close to the Father) and the lowest emanation, Sophia (wisdom), whose fall results in the creation of the material world. According to Theodoret's book on heresies (Haereticarum Fabularum Compendium i.18), the Arab Christian Monoimus (c. 150–210) used the term Monad to mean the highest god that created lesser gods, or elements (similar to Aeons). In some versions of Christian gnosticism, especially those deriving from Valentinius, a lesser deity known as the Demiurge (see also Neoplatonism, Plotinus) had a role in the creation of the material world separate from the Monad. In these forms of gnosticism, the God of the Old Testament, YHWH, is often considered to have been the Demiurge, not the Monad, or sometimes different passages are interpreted as referring to each. Apocryphon of John, written c. 180, gives the following description:
The Monad is a monarchy with nothing above it. It is he who exists as God and Father of everything, the invisible One who is above everything, who exists as incorruption, which is in the pure light into which no eye can look. "He is the invisible Spirit, of whom it is not right to think of him as a god, or something similar. For he is more than a god, since there is nothing above him, for no one lords it over him. For he does not exist in something inferior to him, since everything exists in him. For it is he who establishes himself. He is eternal, since he does not need anything. For he is total perfection.

Тарихи негіздер

Римдік Гипполиттің айтуынша, бұл көзқарас Пифагорлықтардың ықпалымен қалыптасқан, олар үшін алғашқы жаратылған нәрсе – Монад еді, ол Диаданы тудырды, одан сандар, одан нүкте, одан сызықтар және т.б. пайда болды. Плотин мен Порфирий сияқты Пифагор және Платон философтары Монадты немесе Бірді қалай қарастырғаны үшін (Неоплатонизм мен Гностицизмді қараңыз) кейіннен Гностик жүйелеріне тән болатын "гнозисті" айыптады. Ұзақ уақыт бойы аңызбен 17 жасында қайтыс болған Эпифан есімді жас жігіт Монадалық Гностицизмнің жетекшісі болды деген сенім сақталды. Алайда, ғалымдар бұл аңыз грек сөзі epiphanēs-тің дұрыс түсінілмеуінен туындаған болуы мүмкін деп санайды, бұл мәтінде жеке есім ретінде қате түсінік тудыруы мүмкін, ал грек тілінде бұл "ерекше, көрнекті" деген мағынаны білдіреді, мысалы, көрнекті ұстаз.