Кіріспе
Ағаш түрі – Juglans nigra, Шығыс Америка қара жаңғағы – жаңғақ тұқымдасына (Juglandaceae) жататын, Солтүстік Америкаға тән жапырақты ағаш. Ол көбінесе су жағалауларында, Оңтүстік Онтариодан бастап, батысқа қарай Оңтүстік-Шығыс Оңтүстік Дакотаға дейін, оңтүстікке Джорджия, Солтүстік Флорида және оңтүстік-батысқа Орталық Техасқа дейін өседі. Оттава аңғарының жоғарғы бөлігінде кездесетін жабайы жаңғақ ағаштары оқшауланған жергілікті популяция болуы мүмкін, немесе егілген ағаштардан тараған болуы да мүмкін. Қара жаңғақ коммерциялық маңызы бар ағаш, себебі оның ағашы күңгірт қоңыр түсті және оңай өңделеді. Жаңғақ тұқымдары (жаңғақтар) ерекше және қанағаттанарлық дәмділігі үшін өсіріледі. Жаңғақ ағаштары ағаш және тағамдық мақсатта өсіріледі, сондай-ақ ағаш немесе жаңғақтың сапасын жақсарту үшін көптеген сорттары шығарылған. Қара жаңғақ мың жаралы ауруға бейім, бұл кейбір аймақтарда жаңғақ ағаштарының санының азаюына себеп болды. Қара жаңғақ аллелопатиялық қасиеттерімен белгілі, яғни ол тамырлары мен тіндері арқылы басқа организмдерге зиян келтіретін және ағашқа бәсекелестік артықшылық беретін химиялық заттарды бөліп шығарады. Дегенмен, қара жаңғақтың аллелопатиялық химиялық заттары оның белгілі бір аймақтағы қарқынды өсуінің басты себебі екендігіне ғылыми консенсус жоқ.
Juglans nigra, the eastern American black walnut, is a species of deciduous tree in the walnut family, Juglandaceae, native to North America. It grows mostly in riparian zones, from southern Ontario, west to southeast South Dakota, south to Georgia, northern Florida and southwest to central Texas. Wild trees in the upper Ottawa Valley may be an isolated native population or may have derived from planted trees. Black walnut is an important tree commercially, as the wood is a deep brown color and easily worked. Walnut seeds (nuts) are cultivated for their distinctive and desirable taste. Walnut trees are grown both for lumber and food, and many cultivars have been developed for improved quality wood or nuts. Black walnut is susceptible to thousand cankers disease, which provoked a decline of walnut trees in some regions. Black walnut is anecdotally known for being allelopathic, which means that it releases chemicals from its roots and other tissues that may harm other organisms and give the tree a competitive advantage. There is not, however, solid scientific consensus that allelopathic chemicals in black walnut are the primary source of its competitive growth in an area.
Экология
Қара жаңғақ негізінен қызыл және күміс жапырақты шаған, қара жидеге ұқсас пионерлік түр. Осы себепті, қара жаңғақ – АҚШ-тың шығысында жол жиектерінде, егістіктерде және орман шеттерінде жиі кездесетін арамшөп ағаш. Ол тығыз орманды жерлерде де өседі, бірақ көлеңкеге төзімсіз деп саналады; яғни, оның оптималды өсуі мен жаңғақ беруі үшін толық күн сәулесі қажет. Қара жаңғақтың табиғи ареалы АҚШ-тың шығыс бөлігіне дейін созылады. Ол Солтүстік Каролинаның оңтүстігіндегі жағалау жазығында және Миссисипи аңғарында табылмайды, сондай-ақ АҚШ-тың шығысындағы солтүстік аймағында да өспейді, себебі онда жаңғақтың пісуіне жеткілікті мұзсыз мерзім болмайды. Оның батыс шекарасы Шығыс Ұлы жазықтарға дейін жетеді, одан әрі климат жағдайлары оған тым құрғақ болады. Қара жаңғақ АҚШ-тың шығысында, әсіресе Солтүстік-Шығысында кең таралған ағаштардың бірі және басқа ағаш түрлеріне (мысалы, жалпақ қанатты күлдің зиянкесі, каштанның қурауы, жаңғақ ағашының кәнкері, жүнды шырыш, иттің антракнозы, голландтық шаған ауруы және көбелектердің зияндылығы) тараған эпидемиялардың салдарынан оның саны артып келеді. 1970-1980 жылдардағы көбелектердің зиянынан күбіш емендерін кең ауқымда кесу оның таралуына қолайлы жағдай жасады. Қара жаңғақтың жылдам өсуі, аллелопатиялық химиялық заттар мен кеміргіштер арқылы таралатын тұқымдары сияқты белсенді бәсекелестік стратегиясы да осыған себеп болды. Жаңғақ көптеген кеміргіштердің тағамы болып табылады және шығыс түлкісінің рационының 10% дейін құрайды. Жаңғақты құстар да жейді. Ақ құйрықты бұғылар жапырақтарымен қоректенеді, J. nigra және J. cinerea көбінесе бір-бірімен қатар өседі, бірақ табиғи жағдайда будандаспайды. Оның негізгі тума аймағы АҚШ-тың орталық-батысы және шығыс-орталық бөлігі болғанымен, қара жаңғақ 1629 жылы Еуропаға әкелінді және Гавайиде де өсіріледі. Қара жаңғақты отырғызғанда тозаңдану талаптарын ескеру қажет. Juglandaceae тұқымдасының көптеген түрлері сияқты, Juglans nigra ағаштары көбінесе моноэцийлі болады, яғни, алдымен тозаңды, содан кейін аналық гүлдерді немесе керісінше, аналық гүлдерді, содан кейін тозаңды өндіреді. Ерте тозаң шығаратын сорттарды аналық гүлдерді өндіретін басқа сорттармен бірге отырғызу керек, сонда барлық сорттар тозаңданудан пайда көреді. Кранц, Томас және Нил №1 жақсы тозаңдану триосын құрайды. Солтүстік климат үшін Sparrow, S127 және Mintle сияқты топтарға ұқсас жиынтықтарды құруға болады. Кейде қара жаңғақ кен орындарын қайта жаңарту мақсатында отырғызылады. Ол Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшаның еңбегі» сыйлығына ие болды.
Тамақ ретінде
Қара жаңғақ Америка Құрама Штаттарында жеуге жарамды және коммерциялық мақсатта қабықшаланған. Жылдық жабайы егістің шамамен 65%-ы АҚШ-тың Миссури штатынан келеді, ал ең ірі өңдеу орны Миссури штатының Стоктон қаласындағы Hammons Products компаниясына тиесілі. NPR арнасының KCUR филиалы жариялаған мақаласында: "Ральф Хаммонс 1946 жылы Теннессиден сатып алынған жаңғақ қабығын қағу машинасымен компанияны құрды" делінген. 1961 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келе жатқан Стоктонның қара жаңғақ фестивалі "қауымды 3 күндік мерекеге біріктіріп, карнавал, трактор тартысы, жаңғақ аулау және 2 сағаттық шеру сияқты түрлі іс-шараларды ұсынады", - деп хабарлады Alexa Hodges VOX мақаласында. Жаңғақтың ішкі бөлігі тағамдық ингредиент ретінде қуатты, ерекше және табиғи дәм мен хруст береді. Көбінесе мұзқаймақ, нан және кондитерлік өнімдерде қолданылады. Тұтынушылар қара жаңғақты күзгі мерекелерде дайындалатын торт, печенье, фудж және пирог сияқты дәстүрлі тағамдарға қосады. Жаңғақтың қоректік құндылығы салат, балық, шошқа еті, тауық, көкөніс және макаронды тағамдар сияқты басқа тағамдарда да пайдалануға мүмкіндік береді. Көктемде ағаштан шырын алынса, оны ішуге болады немесе қант сиропына немесе қантқа айналдыруға болады, бұл қант жаңғағының шырынынан ерекшеленбейді.
Жаңғақты қолмен өңдеу
Қара жаңғақтың жемісінен ядроны алу қиын. Жұқасырақ, бірақ тығыз қабық биік тік қырлармен қалың қабықшаға берік байланысқан. Жаңғақты қатты бетке, мысалы, көлік жолына аяқ астынан домалату – жиі қолданылатын тәсіл; кәсіби қабықша сызушылар металл торға қарсы айналатын автомобиль дөңгелегін пайдаланады. Кейбіреулер қалың фанера тақтасын алып, оның ішінде жаңғақ көлемінде (бір-екі дюйм диаметрлі) тесік жасап, оны балғамен ұрып жарып шығарады. Жаңғақ тесіктен өтеді, ал қабықшасы артта қалады. Америкалық пионерлер жаңғақтарды күнде кептіріп, содан кейін қабықшаларын сызып алып, ядроларын кептіріп, оларды аздап ащысыз ететін. Juglans nigra ядросының дәмі бағалы болғанымен, оны дайындаудың қиындығы ағылшын жаңғағының кеңірек танылуына және қолжетімділігіне себеп болуы мүмкін.
Тамақ
Қара жаңғақ түйіршігінде 5% су, 59% май, 24% ақуыз және 10% көмірсулар бар. 100 граммдық 619 калориялық эталондық мөлшерде түйіршіктер көп мөлшерде (күнделікті қажеттіліктің 20% немесе одан да көп) бірнеше қоректік заттарды қамтамасыз етеді, оның ішінде диеталық минералдар – марганец (186% DV) және фосфор (73% DV), сондай-ақ B6 витамині (45% DV) және пантотен қышқылы (33% DV). Қара жаңғақ түйіршігі Е витаминінің орташа мөлшердегі көзі болып табылады (14% DV). Қара жаңғақтың май құрамын талдау көрсеткендей, ең көп таралған май қышқылы – линол қышқылы (33,8%), одан кейін олеин қышқылы (15,3%), альфа-линолен қышқылы (2,7%), пальмитин қышқылы (1,9%) және стеарин қышқылы (1,5%). Американың алғашқы қоныс аударушылары шаштарын бояу үшін қоңыр қара түсті бояуды пайдаланған. Питерсеннің "Шығыс ағаштары" кітабында қара жаңғақ сары-қоңыр емес, сары-қоңыр бояу береді делінген. Бұл жағдайдың себебін оңай түсіндіруге болады, себебі ішкі қабықтан алынған сұйық (бояу) уақыт өте келе қарайып, сыртқы қабық ашық жасылдан қараға дейін қараңғыланады. Друпаның сыртқы, жұмсақ бөлігінен алынған экстракттар әлі де қолөнер бұйымдарын бояу үшін табиғи бояу ретінде қолданылады. Жаңғақтағы таниндер бояу процесіне көмектеседі және қара сия немесе ағашқа бояу ретінде қолданылуы мүмкін.
Өнеркәсіптік
Жаңғақ қабықтары көбінесе құм атуда немесе орташа қаттылықтағы ұсақ бөлшектің қажет болатын басқа жағдайларда абразив ретінде қолданылады. Қатты қара жаңғақ қабығы сонымен қатар абразивті тазалауда, түтін түтікшелеріндегі сүзгілерде, реактивті қозғалтқыштарды тазалауда, косметикада, мұнай құдықтарын бұрғылауда және суды тазалауда қолданылады, бұл оны еменнен жеңіл етеді.
Зиянкестер
Қаптамадағы құрттар (Rhagoletis completa және Rhagoletis suavis личинкалары) жиі кездеседі, бірақ әуесқойлар үшін аса қауіпті проблема емес, көбінесе ыңғайсыздық тудырады. Олар зақымдалған қаптаманы жұққандарын байқағанда алып тастауы мүмкін. Құрттар толығымен қабықтың ішінде дамиды, сондықтан жаңғақтың дәнінің сапасына әсер етпейді. Дегенмен, құрттардың таралуы негізсіз, себебі олар қабықты алуды қиындатады және көрінісіне жағымсыз. Кәсіби жаңғақ өсірушілер үшін құрттардың зияны ауыр болуы мүмкін, сондықтан олар өнімге зиян келтірмеу үшін химиялық өңдеулер қолданады. Химиялық емес шаралар да бар, мысалы, жұққан жаңғақтарды алып тастау және жою. Жаңғақ косауы (Conotrachelus retentus) ересек күйінде белгілі бір ұзындыққа жетеді. Ересегі тұмсығы арқылы өсімдік шырынын сорып алады. Жұмыртқалары көктем және жаз айларында жемістерге салынады. Личинкалардың жаңғақ қабығын тесіп өтуінен көптеген жаңғақтар жоғалады. Қара жаңғақ еуропалық қант ауруына (Neonectria galligena) шалдығады. Жұқпа жылдам таралмайды, бірақ зақымдалған ағаштар әдетте өледі. Жапырақтарды сорып жейтін маңызды жәндіктерге апидтер мен шырың сорғыштар (Monellia spp. және Monelliopsis spp.) жатады, олар жапырақтардан шырын сорып алып, жапырақ бетінде қара түске айналып, фотосинтезге кедергі келтіретін "бал шөбі" деп аталатын жабысқақ зат қалдырады; сондай-ақ жаңғақ тістілі (Corythucha juglandis) де жаңғақ жапырақтарының төменгі жағынан шырын сорып алғанда зиян келтіреді. Бұл ауру жақында Теннесси штатында анықталды және АҚШ-тың шығысындағы түрлерге қатты зиян келтіруі мүмкін. Жаңғақ бұтақшасы косауы (Pityophthorus juglandis) арқылы тарайтын Geosmithia morbida деген саңырауқұлақ, кішкентай косауылар жасаған ойықтардың маңындағы ағашқа таралады. Бұл саңырауқұлақ қара жаңғақтағы қоректік заттардың қозғалысын тежейтін, оның тажы мен бұтақтарының құрғап өлуіне және соңында өлімге әкелетін ісіктерге себеп болады.
Аллелопатия
Қара жаңғақ аллелопатиялық деп саналса да, яғни ол бәсекелестікке зиян келтіретін химиялық заттарды қоршаған ортаға бөліп шығарады, соңғы он жылдағы зерттеулер [қай он жылда?] осы ұзақ жылдар бойы сақталған сенім ғылыми тұрғыдан қатаң тексеруге төтеп бере ала ма деген сұрақ тудырады. Қара жаңғақтың аллелопатиясы туралы қайта-қайта айтылған көптеген жарияланымдар ғылыми сараптамадан өтпеген, өте шектеулі және көне ғылыми әдебиеттерге сілтеме жасайды. Ол ауаға немесе топырақ құрамына ұшырағанда биологиялық белсенді жугалонға тотығады, ол кейбір өсімдіктердің тыныс алуын тежейді. Жугалон суда нашар ериді, топырақта көп жылжымайды және көбінесе ағаштің тікелей астындағы топырақта жинақталады. Ағаш алынып тасталғаннан кейін де, бұрынғы тамыр орнындағы топырақ бірнеше жыл бойы жугалонды сақтайды, себебі тамырлар шіріген сайын одан да көп жугалон бөлінеді.
Жылқылармен өзара іс-қимыл
Жылқылар төсекке салынатын қара жаңғақ ағашына тию арқылы ламинитке шалдығуы мүмкін.
Ең үлкен ағаштар
АҚШ ұлттық чемпионы қара жаңғақ Орегон штатының Сауви аралындағы тұрғын үй жерінде орналасқан. Оның кеуде биіктігіндегі диаметрі 8 фут (2 метр), биіктігі 112 фут (34 метр), ал қанатының жаюы 144 фут (44 метр) құрайды. Еуропадағы ең биік қара жаңғақ Бельгияның Брюссель қаласындағы Синт-Питерс-Волуве қаласында орналасқан Волуве паркінде өседі. Оның айналымы , биіктігі дәл (лазермен өлшенген) және 1850 жыл шамасында (± 10 жыл) отырғызылған. Еуропадағы ең ірі қара жаңғақ Словакияның Середь қаласындағы Касл паркінде орналасқан. Оның айналымы , биіктігі және шамамен 300 жылдық жасы бар.