Кіріспе
Тарифтік бербер тілі, сондай-ақ риффтік немесе жергілікті жерде тамазигт (ⵜⴰⵔⵉⴼⵉⵜ) деп те аталады, Марокконың солтүстігіндегі Риф аймағында сөйленетін зенати бербер тілі. Оған негізінен Аль-Хосейма, Надор және Дриуч провинцияларында тұратын шамамен 1 271 000 рифтік сөйлейді. Тарифтік тіліне араб тілі күшті ықпал еткен, ал алынған шетел сөздері Тарифтік сөздік қорының 51,7% құрайды (56,1% есімдер және 44,1% етістіктер).
Tarifit Berber, also known as Riffian or locally as Tamazight ( , تريفيت) is a Zenati Berber language spoken in the Rif region in northern Morocco. It is spoken natively by some 1,271,000 Rifians primarily in the Rif provinces of Al Hoceima, Nador and Driouch. Tarifit is strongly influenced by the Arabic language, and borrowed foreign loanwords represent 51.7% of the total Tarifit vocabulary (56.1% of nouns and 44.1% of verbs).
Атауы
Риф аймағында осы тілдің жергілікті атауы – "Tmaziɣt" (көптеген диалекттерде "Tmazixt" деп айтылады). Сөйлеушілер оны "Tarifiyt" деп атап, нақтылай беруі мүмкін (орталық диалекттерде "Tarifect" деп айтылады).
Жіктеу
Риф тілі – зенат бербер тілінің бір түрі, әр руға тән сан алуан диалектілерден құралған. Оның көп бөлігі Солтүстік Марокконың ірі таулы аймағы – Риф аймағында, ал қалған аз бөлігі көрші Алжирдің батыс бөлігінде қолданылады.
Марокко
Риф бербер тілінде диалектілік айырмашылықтар өте көп; бұл диалект атласы (Лафкиуи, 1997) арқылы оңай көрініс береді, алайда рифтіктер басқа бербер тілдерінен ерекшеленетін, өзіне тән фонетикалық жаңалықтары бар бір тілді құрайды. Олардың көп бөлігі Солтүстік Мароккода таралған, оның ішінде Аль-Хосейма, Темсаман, Надор, Икбадене (Iznasen-ді қоса) және Таза облысындағы оңтүстікке қарайғы нұсқалары бар. Рифтік тілден басқа, Солтүстік Мароккода тағы екі туысқан, бірақ кішкентай бербер тілінде сөйлейді: Санхаджа де Сраир және Гомара тілдері. Олар рифтік тілмен алыс байланыста және бір-бірін түсінуге келмейді.
Алжир
Рифф диалектілері Алжирдің батыс бөлігінде, әсіресе Тлемсеннің Бени Сноус тайпасы арасында, сондай-ақ Бетиоуда қолданылды немесе қолданылып келді. 19 ғасырдан бері Риффиандар түрлі отаршылдық аудандарға қоныс аудара бастады.
Диалектілері
Рифф тілінің қандай түрлері саналатыны туралы бірлік жоқ, пікір келіспеушілігі негізінен Изнасеннің ең шығыс диалектілері және Сенхажа де Сраир мен Кетаманың ең батыс диалектілерінде байқалады. Диалектілерге Батыс Риф (Ал Хосейма), Орталық Риф (Надор) және Шығыс Риф (Беркан) жатады. Изнасен (Iznacen, Beni Snassen) Коссманның (1999) жұмысында диалект ретінде қарастырылса, Бленч (2006) оны Мзаб-Варгла тілдеріне жақын, дерлік туыс тілдің бірі деп жіктейді.
Поствокальдық р
Дауыссыздың артынан келетін, дауыссыз қосымшаға дейінгі дауыссыз түсіріледі, мысалы, taddart > taddaat 'үй / ошақ'. Сондықтан "ауыр еңбек/қыналыс" деген тамра сөзінде "а" сақталады, себебі ол дауыстыдан бұрын келеді. Бұл дыбыс өзгерістері Icebdanen және Iznasen шығыс Риф диалектілерінде, сондай-ақ Ayt Waayaɣeř-ден батысқа қарайғы диалектілерде болмайды.
Zenati дыбыс ауыстырғыштары
Сонымен қатар, кейбір сөздерде бастапқы "a" префиксі түсіріледі, мысалы, *afus* 'қол' сөзі *fus* болып, ал *afiɣaṛ* 'жылан' сөзі *fiɣạạ* болып өзгереді. Бұл өзгеріс, зенат бербер тілдеріне тән ерекшелік, риф диалектін атлас тамазы және шильха сияқты көршілес диалекттерден одан да алыстатады.
Жазу жүйесі
Басқа бербер тілдері сияқты, риффи тілі де жылдар бойы әртүрлі жазу жүйелерімен жазылып келген. Жақын орналасқан ташельхит (Шильха) тілінен өзгеше, риффи берберінің жиырмасыншы ғасырға дейінгі жазба әдебиеті өте аз. Риф берберінің алғашқы жазба мысалдары отарлық кезеңге дейін пайда бола бастайды. Р. Басет (1897) және С. Биарнай (1917) сияқты мәтіндер латын әліпбиінде жазылған, бірақ олардың жазылуы жетілмеген. Соңғы кезде (2003 жылдан бері) Тифинаг Марокконың барлық жерінде ресми тіл ретінде қабылданды. Араб әліпбиі енді риффи бербері тілінде қолданылмайды. Бербердің латын әліпбиі интернетте және Марокко мен шетелдегі көптеген басылымдарда ең көп қолданылатын жазу жүйесі болып табылады.
Қарыз сөздер
Тариф өзінің сөздік қорының үлкен бөлігін араб, испан және француз тілдерінен қарыз алған. Тариф тілінің сөздік қорының шамамен 51,7%-ы (56,1% есімдер және 44,1% етістіктер) қарыз сөздерден тұрады деп есептеледі. Барлық қарыз етістіктер рифтік жіктелуді (жұпталуды) сақтайды, ал кейбір қарыз есімдер бербер тіліне бейімделген. Көптеген қарыз сөздер дыбыстық өзгерістерге ұшырағандықтан танылмайды, мысалы, ǧiřet 'түн' (арабша: al layla), hřec 'ауру' (арабша: halaka).
Классикалық/марокколық араб тілінен алынған сөздердің мысалдары
дденя: "дүние" (түпнұсқасы. al dunyā الدنيا)
тайеццаат: "арал" (түп. jazīra جزيرة)
ребхаа: "мұхит" (түпнұсқа. al baḥr البحر)
лвалидин: "ата-аналар" (түпнұсқасы. al wālidayn الوالدين)
хсеб: "санау" (түпнұсқасы. ḥasaba حسب)
tayezzaat: 'island' (orig. jazīra جزيرة)
řebḥaa: 'ocean' (orig. al baḥr البحر)
lwalidin: 'parents' (orig. al wālidayn الوالدين)
ḥseb: 'to count' (orig. ḥasaba حسب)
Испан тілінен алынған сөздердің мысалдары
familiya: отбасы
tpabut: қаз
ṣpiṭạạ: аурухана
pṛubaa: сынау
arrimaa: жерге түсіру
tpabut: 'duck' (orig. pavo)
ṣpiṭạạ: 'hospital' (orig. hospital)
pṛubaa: 'to try' (orig. probar)
arrimaa: 'to land' (orig. arrimar)
Француз тілінен алынған сөздердің мысалдары
маамита: "қазан" (түпнұсқа. marmite)
фурчита: "шатыр" (түпнұсқа. fourchette)
сусис: "шалқан" (түпнұсқасы. saucisse)
фумада: "қаймақ" (түпнұсқасы. pommade)
жжарда: "бақша" (түпнұсқа. jardin)
furciṭa: 'fork' (orig. fourchette)
ṣuṣis: 'sausage' (orig. saucisse)
fumaḍa: 'cream' (orig. pommade)
jjarḍa: 'garden' (orig. jardin)
Латын тілінен алынған сөздердің мысалдары
faacu: "бүркіт" (түпнұсқа. "Falco")
aqninni: "қоян" (түпнұсқасы. "Cuniculus")
fiřu: "жіп" (түпнұсқа. "Filum")
aɣaṛṛabu: "кеме" (түп. "Carabus")
asnus: "есек төлі" (түпнұсқасы: "Asinus")
aqninni: 'rabbit' (orig. cuniculus)
fiřu: 'thread' (orig. filum)
aɣaṛṛabu: 'boat' (orig. carabus)
asnus: 'donkey foal' (orig. asinus)