Кіріспе
Философиялық ұғым
Моральдық философияда құралдық және ішкі құндылық – бұл бір нәрсе мақсатқа жету құралы ма, әлде өздігінен мақсат па деген айырмашылық. Егер заттар белгілі бір мақсатқа жетуге көмектесе алса, онда олар құралдық құндылыққа (немесе сыртқы құндылыққа) ие деп саналады; ал ішкі құндылықтар, керісінше, өздері үшін-ақ қажетті деп түсініледі. Мысалы, балға немесе кір жуу машинасы сияқты құрал немесе аспап құралдық құндылыққа ие, себебі ол шеге қағуға немесе киімді тазалауға көмектеседі. Бақыт пен қуаныш әдетте ішкі құндылыққа ие деп есептеледі, өйткені біреу оларды неге қалайтынына сұрақ қоюдың өзі көп мағына бермейді: олар өздері үшін қажет, олардың құралдық құндылығына қарамастан. «Құралдық» және «ішкі» деген классикалық атауларды социолог Макс Вебер жасаған, ол адамдардың өз әрекеттері мен сенімдеріне берген мағыналарын жылдар бойы зерттеген. Оксфордтың құндылықтар теориясы жөніндегі анықтамалығы ішкі және құралдық құндылықтардың үш қазіргі заманғы анықтамасын ұсынады:
Олар «өздігінен жақсы» және «құрал ретінде жақсы» арасындағы айырмашылықты білдіреді. Түсініктілікті арттыру үшін, осы мақалада «құндылық» сөзі бағаланатын нысанға қарамастан, бағалау критериін білдіреді. «Құндылықтар» көпше түрі бағалаулар жиынтығын білдіреді, бірақ қолданылған критерийді нақтыламастан.
Дж. Фэгг Фостер
Джон Фагг Фостер Джон Дьюидің ішкі құндылықтарды қабылдамауын, оны тиімді қолдану адамдардың қандай мақсатты қабылдаса да, пайдалы мақсаттардың заңдылығын жоққа шығаратынын көрсету арқылы оны іс жүзіге асырды. Бұл құралдар мен мақсаттардың даму тізбегін тануды қажет етеді. Утилитарийлер жеке тілектерді рационалды түрде негіздеуге болмайды деп есептейді; олар бастапқыда құнды субъективті бағалаулар болып табылады және құралдық тұрғыдан бағалана алмайды. Бұл сенім фактілердің ("қазіргі жағдай") мақсатқа жету құралы ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ мақсаттарды бекіте алмайды ("қалай болу керек") деген пікірді қолдайтын философтарға сәйкес келеді. Осы факт-құндылық айырмашылығы философтар айтатын "қажеттілік" мәселесін тудырады: тілектер өзінен-өзі фактілерден тыс, жақсылығы өздігінен анық; ал тиімді құралдар бағалаудан тыс, жақсы немесе жаман мақсаттар үшін қолданылуы мүмкін. Фостер "қажеттілік" мәселесінің жақсы құралдарды жақсы мақсаттардан иррационалды түрде бөлуге қарсы күресу үшін пайдалы алаң екенін айтады. Ол тілектерді қанағаттандырудың ("қалай болу керек") ішкі моральдық компас ретінде қызмет ете алмайтынын, себебі "тілектердің" өзі уақытша жағдайлардың салдары екенін мәлімдейді. "Тілектер" әлеуметтік жағдайлармен қалыптасқандықтан, оларды құралдық тұрғыдан бағалау қажет; олар мінез-құлықтың қалыпты үлгілері құралдық байланысты сақтай алмайтын жағдайларда туындайды.
"Инструментальді құнды" қайта қаралған анықтамасы
Құралдық құндылықтың құралдар мен мақсаттарды тәуелсіз бағалау арқылы ластануына қарсы қорғану үшін Фостер өзінің анықтамасын оларды екеуін де қамтуға өзгертті. Құралдық құндылық – дамымалы және үздіксіз мақсаттарға жету үшін «тиімді» құралдарды іздейтін бағалау өлшемі. Бұл анықтама құралдық табыстың қысқа мерзімді болмауы керектігін, оның соқпаққа түсіп қалмауы тиіс екенін баса көрсетеді. Осы мәселені қазіргі кездегі тұрақтылыққа ұмтылыс танытады – құралдық құндылықтың синонимі. Дьюи мен Фостердің құралдық құндылыққа ішкі баламаның жоқтығы туралы аргументі жоққа шығарылмай, назардан тыс қалды. Ғалымдар әрбір әрекеттің нақты салдарына әсер ететін уақытша жағдайлардан тәуелсіз «не болуы керек» дегенді білу мүмкіндігі мен қажеттілігін қабылдауды жалғастыруда. Жак Элюль мен Анжан Чакраварти релятивистік құралдық құндылыққа шектеу ретінде ішкі құндылықтың шындығын және объективтілігін қорғаған көрнекті жақтастары болды.
Жақсылық
Жак Элл көптеген салаларға ғылыми үлес қосты, бірақ оның американдық беделінің өсуіне оның құралдық құндылықтың автономды билігін сынауы себеп болды – бұл Джон Дьюи мен Дж. Фагг Фостердің адам рационалдығының ядросы деп есептеген критерий. Ол Дьюи мен Фостердің диссертацияларындағы басты бағалауларды айрықша сынға алды: дамитын құралдық технология. Оның 1954 жылы жарық көрген негізгі еңбегі француз тілінде «La technique» деп аталып, Дьюидің 1929 жылы көтерген мәселені қарастырады: дәстүрлі бағалауларды жаңа, заңды бағалауларды жасамай-ақ жоятын дамитын технологияның билігі бар мәдениет. Екеуі де шартты түрде тиімді бағалаулар («қалай бар») өздеріне шартты түрде тиімді («қалай болу керек») деп қарағанда, иррационалды болады дегенге келіседі. Алайда, Дьюи бұзылған құралдық бағалаулар өзін-өзі түзетуге қабілетті деп санайды, ал Элл технологияның өзінен-өзі жойқын бола кеткенін тұжырымдайды. Бұл жамандықтан құтылудың жалғыз жолы – шартты емес қасиетті бағалауларға билікті қайтару. «Техника» кітабының ағылшын тіліндегі нұсқасы 1964 жылы «Технологиялық қоғам» деген атпен жарық көрді және АҚШ-та құралдық құндылықтың жойқын әлеуметтік салдарларына жауапкершілік туралы дауларға жылдам араласты. «Технологиялық қоғамның» аудармашысы Эллдің тезисін былай қорытындылайды: Элл «Технологиялық қоғамды» ашып, құралдық тиімділіктің енді шартты критерий емес екенін мәлімдейді. Ол автономды және абсолютті болды: Ол өзінің үстемдігін 1800 жылдарға дейін, ғасырлар бойы қолөнер техникасының адамгершілікке жат өнеркәсіппен жойылған кезге дейін жатқызады. 19 ғасырда қоғам тиімділік мәселелерін ғана мойындайтын рационалды техниканы дамытуға кіріскенде, тек дәстүрлер ғана емес, адамзаттың ең терең инстинкттері де бұзылған деп саналды. Дұрыс дәлелденген теориялар – «қалай болу керек» – ойлаудың соңы – құралдардан артық; олар байқауға болмайтын және шартты емес аумақтың ішкі қасиеттерінің карталары – «қалай бар» табиғи, бірақ метафизикалық нақты түрлер. Чакраварти үкім критерийлерін негізсіз пікір ретінде қарастырады, бірақ реалистер «жұмыс істейтін» теорияларды бағалау үшін құралдық критерийді қолданатынын мойындайды. Ол мұндай критерийдің қолданылу аясын шектеп, әрбір құралдық үкім индуктивті, эвристикалық, кездейсоқ деп мәлімдейді. Кейінгі тәжірибеде бірегей үкім тек оның жалпыға бірдей жарамдылығы бар екені дәлелденсе ғана расталуы мүмкін, яғни ол табиғи түрлердің «анықтау қасиеттеріне» ие. Бұл тұжырым оның ішкі құндылыққа деген сенімінің негізгі негізі болып табылады. Ол қазіргі реалистерді үш метафизикалық бағалауға немесе шындықты білудің ішкі түрлеріне баулайды. Білікті реалистер табиғи түрлердің 1) мағыналы және 2) картаға түсірілетін ішкі қасиеттерге ие санадан тәуелсіз аумақта бар екенін растайды. Онтологиялық тұрғыдан алғанда, ғылыми реализм санадан тәуелсіз әлемнің немесе шындықтың бар екендігіне сенімді. Реалистік семантика осы шындық туралы теориялық талаптардың [бағалаулар] шындық құндылықтары бар екенін және оларды сөзбе-сөз түсіндіру керектігін білдіреді. Соңында, эпистемологиялық міндеттеме осы теориялық мәлімдемелер бізге әлем туралы білім береді деген идеяға негізделген. Яғни, ақыл-ойдан тәуелсіз шындықтың табиғатын сипаттау ретінде сөзбе-сөз алынған, алдын ала сәтті (жетілді, арнайы емес) теориялар (шамамен) дұрыс. Ол бұл ішкі бағалауларды жартылай реалистік деп атайды, яғни олар қазіргі уақытта санадан тәуелсіз табиғи түрлердің ең дәл теориялық сипаттамалары болып табылады. Ол бұл мұқият білікті мәлімдемелер бұрынғы ішкі шындықтың талаптарын құралдық бағалаудың дамуымен жойылғандықтан қажет деп санайды. Көптеген адамдар үшін ғылым Вебер мен Элл ұстанған табиғаттан тыс құндылықты жойды. Бірақ Чакраварти ішкі бағалауларды барлық ғылымның қажетті элементтері ретінде қорғады – байқауға болмайтын сабақтастыққа деген сенім. Ол жартылай реализм тезисін алға тартады, оған сәйкес жақсы сыналған теориялар табиғи түрлердің жақсы карталары болып табылады, бұл олардың құралдық табысымен расталады; олардың болжамды табысы олар санадан тәуелсіз, шартты емес шындыққа сәйкес келеді дегенді білдіреді. Себептік қасиеттер – жартылай реализмнің негізі. Олардың [ішкі] қатынастары нақты құрылымдарды құрайды, олар тұрақты ғылыми реализмнің негізгі тақырыптары болып табылады. Олар үнемі бірігіп қызықты бірліктер құрайды, ал бұл топтамалар ғылымдар зерттеген және ғылыми теориялар сипаттайтын нәрселер. Ғылыми теориялар [ішкі] себептік қасиеттерді, нақты құрылымдарды және нысандар, оқиғалар және процестер сияқты ерекшеліктерді сипаттайды. Жартылай реализм белгілі бір жағдайларда реалистердің осы сипаттамалардың ең жақсысы бізге тек қана көзбен көруге болатын нәрселер туралы ғана емес, сонымен қатар олардың астында жатқан байқауға болмайтын нәрселер туралы да айтатынына сенуінің орынды екенін сақтайды. Чакраварти бұл жартылай реалистік бағалаулар прагматикалық түрлер туралы ғылыми теорияларды заңдастырады деп санайды. Теориялық түрлердің жиі ауыстырылуы санадан тәуелсіз шындық өзгереді дегенді білдірмейді, тек теориялық карталар ішкі шындыққа жақындап келеді. Табиғи түрлердің бар екендігін ойлауға басты себеп – табиғатты оның өзінің бөлінуіне сәйкес кесудің сәтті индуктивті жалпыламалар мен болжамдар жасауға қабілетті топтарды тудыратыны туралы идея. Осылайша, табиғи санаттарды тану осы тәжірибелерді жеңілдетеді және олардың табысына тамаша түсінік береді. Мұндағы нәрсе – реалистер қасиеттердің мысалдарынан ерекшеліктерді қалай құрастырса да, олар оны осы қасиеттердің [санадан тәуелсіз] бар екендігіне сену негізінде жасайды. Міне, реализмнің негізі. Қасиеттердің мысалдары әртүрлі қаптамаларға (құралдық бағалаулар) бейім, бірақ ғылыми сипаттаманың ерекшелігі ретінде бұл реализмді тиісті [ішкі] қаптамаларға қатысты бұзбайды. Қорыта айтқанда, Чакраварти құралдық бағалаулардың өзгеретін ішкі бағалауларды жақындату ретінде ғана негізделгенін айтады. Ғалымдар ішкі құндылықты түсіндіруді жетілдіруді жалғастыруда, құралдық құндылықтың қолданылуының дамуын жоққа шығарады. Абстракция – бұл модельде немесе сипаттамада [байқауға болмайтын] шындықтағы барлық мүмкін факторлардың тек бір бөлігін, мысалы, нақты нысанның немесе процестің табиғаты немесе мінез-құлқы сияқты әртүрлі факторларды бейнелейтін процесс. Мұндай прагматикалық шектеулер ғылыми зерттеулердің қалай жүргізілетінін және абстракция процесінде қандай және қанша факторлардың [ішкі түрлер] модельдерге және сипаттамаларға енгізілетінін анықтауда рөл атқарады. Алайда, прагматикалық шектеулердің рөлі абстрактілі модельдерді құрайтын факторлардың [санадан тәуелсіз] әлемдегі аналогтары бар деген идеяны жоққа шығармайды. Чакраварти ұсынған реалистік ішкі құндылық қазіргі ғылыми айналымдарда кеңінен қолданылады, ал Макс Вебер мен Жак Элл қолдайтын табиғаттан тыс ішкі құндылық әлемде кең таралған. Құралдық және ішкі құндылықтың шындығына күмәнданушылар аз.
The English edition of La technique was published in 1964, titled The Technological Society, and quickly entered ongoing disputes in the United States over the responsibility of instrumental value for destructive social consequences. The translator of Technological Society summarizes Ellul's thesis:
Ellul opens The Technological Society by asserting that instrumental efficiency is no longer a conditional criterion. It has become autonomous and absolute: He dates its domination to the 1800s, when centuries old handicraft techniques were massively eliminated by inhuman industry.<blockquote>When, in the 19th century, society began to elaborate an exclusively rational technique which acknowledged only considerations of efficiency, it was felt that not only the traditions but the deepest instincts of humankind had been violated. Well confirmed theories—"what ought to be" as the end of reasoning—are more than tools; they are maps of intrinsic properties of an unobservable and unconditional territory—"what is" as natural but metaphysical real kinds. Chakravartty treats criteria of judgment as ungrounded opinion, but admits that realists apply the instrumental criterion to judge theories that "work." He restricts such criterion's scope, claiming that every instrumental judgment is inductive, heuristic, accidental. Later experience might confirm a singular judgment only if it proves to have universal validity, meaning it possesses "detection properties" of natural kinds. This inference is his fundamental ground for believing in intrinsic value. He commits modern realists to three metaphysical valuations or intrinsic kinds of knowledge of truth. Competent realists affirm that natural kinds exist in a mind independent territory possessing 1) meaningful and 2) mappable intrinsic properties. Ontologically, scientific realism is committed to the existence of a mind independent world or reality. A realist semantics implies that the theoretical claims [valuations] about this reality have truth values, and should be construed literally. Finally, the epistemological commitment is to the idea that these theoretical claims give us knowledge of the world. That is, predictively successful (mature, non ad hoc) theories, taken literally as describing the nature of a mind independent reality are (approximately) true. He labels these intrinsic valuations as semi realist, meaning they are currently the most accurate theoretical descriptions of mind independent natural kinds. He finds these carefully qualified statements necessary to replace earlier realist claims of intrinsic reality discredited by advancing instrumental valuations. Science has destroyed for many people the supernatural intrinsic value embraced by Weber and Ellul. But Chakravartty defended intrinsic valuations as necessary elements of all science—belief in unobservable continuities. He advances the thesis of semi realism, according to which well tested theories are good maps of natural kinds, as confirmed by their instrumental success; their predictive success means they conform to mind independent, unconditional reality. Causal properties are the fulcrum of semirealism. Their [intrinsic] relations compose the concrete structures that are the primary subject matters of a tenable scientific realism. They regularly cohere to form interesting units, and these groupings make up the particulars investigated by the sciences and described by scientific theories. Scientific theories describe [intrinsic] causal properties, concrete structures, and particulars such as objects, events, and processes. Semirealism maintains that under certain conditions it is reasonable for realists to believe that the best of these descriptions tell us not merely about things that can be experienced with the unaided senses, but also about some of the unobservable things underlying them. Chakravartty argues that these semirealist valuations legitimize scientific theorizing about pragmatic kinds. The fact that theoretical kinds are frequently replaced does not mean that mind independent reality is changing, but simply that theoretical maps are approximating intrinsic reality. The primary motivation for thinking that there are such things as natural kinds is the idea that carving nature according to its own divisions yields groups of objects that are capable of supporting successful inductive generalizations and prediction. So the story goes, one's recognition of natural categories facilitates these practices, and thus furnishes an excellent explanation for their success. The moral here is that however realists choose to construct particulars out of instances of properties, they do so on the basis of a belief in the [mind independent] existence of those properties. That is the bedrock of realism. Property instances lend themselves to different forms of packaging [instrumental valuations], but as a feature of scientific description, this does not compromise realism with respect to the relevant [intrinsic] packages. In sum, Chakravartty argues that contingent instrumental valuations are warranted only as they approximate unchanging intrinsic valuations. Scholars continue to perfect their explanations of intrinsic value, as they deny the developmental continuity of applications of instrumental value. Abstraction is a process in which only some of the potentially many relevant factors present in [unobservable] reality are represented in a model or description with some aspect of the world, such as the nature or behavior of a specific object or process. Pragmatic constraints such as these play a role in shaping how scientific investigations are conducted, and together which and how many potentially relevant factors [intrinsic kinds] are incorporated into models and descriptions during the process of abstraction. The role of pragmatic constraints, however, does not undermine the idea that putative representations of factors composing abstract models can be thought to have counterparts in the [mind independent] world. Realist intrinsic value as proposed by Chakravartty, is widely endorsed in modern scientific circles, while the supernatural intrinsic value endorsed by Max Weber and Jacques Ellul maintains its popularity throughout the world. Doubters about the reality of instrumental and intrinsic value are few.