Кіріспе

Солтүстік Жапониядағы музыкалық дәстүр

Айну музыкасы – Солтүстік Жапониядағы айну халқының музыкалық дәстүрі. Айну халқының өзіндік жазу жүйесі болмағандықтан, олар дәстүрлі түрде өз мәдениетінің фольклорын және заңдарын ауызша, көбінесе музыка арқылы мұра етіп келген. Ауызша айну мәдениетіне түрлі жанрлар кіреді, оның ішінде upopo – күнделікті өмір мен рәсімдер туралы жеңіл балладалар, көбінесе дәстүрлі айну аспаптарымен орындалады, сондай-ақ yukar (еліктеу) – жеңіл соққылы аспаптармен сүйемелденетін ырғақты эпикалық поэзияның бір түрі. Бұл балладалардың мазмұны тарихи тұрғыдан айну халқының күнделікті өмірін, сондай-ақ олардың түрлі дәстүрлерін және әдеттерін түсінудің маңызды көзі болды және бүгінде де айну мәдениетінің өзіндігі мен мұрасының маңызды бөлігі болып табылады, бұл Оки сияқты айну музыкасының ең танымал заманауи орындаушыларының еңбектерінде көрінеді. Айн музыкасының ағылшын тіліндегі ең толық шолуы (жазбалар мен транскрипциялармен) Чиба Нобухикоға тиесілі.

Дәстүрлі айну музыка жанрлары

Айну музыкасы өзінің барлық формаларында рухани әсерге ие, және ол айну халқының мәдени тарихында да, мәдени жаңаруында да маңызды рөл атқарды. Айну әндерінің көбі қасиетті саналады, тіпті музыкалық аспаптардың да рухпен толы екені айтылады. Айнудың дәстүрлі музыкасын екі негізгі топқа бөлуге болады: күнделікті әндер мен жырлар. Айну дәстүріндегі күнделікті әндер түрлі жағдайларда, спонтанды түрде орындалған. Олар көбінесе екі ең көп таралған айну музыка аспабымен сүйемелденетін: тонкори – қыллы цитра, және муккури – әйелдер ойнайтын жақ арфасы.

Упопо

Бұл күнделікті әндер қысқа, көбінесе қарапайым, және ойын немесе жұмыс сияқты бір шаруаға арналған. Кейбір жағдайларда, мысалы, әйелдер арасындағы "Рекухара" (айнулардың тамақтандыру әні) бәйгесінде ән айтудың өзі ойын ретінде қолданылады. Жұмыс әндері ырғақты болып келеді, олардың сөздері мен әуендері олар орындалған жұмыстың өзіне байланысты жасалған. Дегенмен, тіпті мұндай күнделікті әндердің де қарапайым емес, қасиетті мағынасы бар. "Кар-упопо (саке жасау әні) және июта-упопо (дән ұғып үйкеу әні) сияқты әндер еңбек әні емес, олар сиқырға бағытталған, себебі олар зұлым рухтарды қорғау үшін орындалады". Қысқа, күнделікті әндер – дұға етудің де бір жолы. Бұл дұғалық әндер тамақтан алғанға дейін, балық аулаудан кейін, аң аулауда сәттілік тілеу үшін және тағы да көп жағдайларда орындалған (немесе орындалған). Өкінішке орай, күнделікті әндер туралы материал табу өте қиын. Көптеген әндер тіркелмеген.

Юкар

Айну эпостық әндері, юрк, ұзақ монологтар түрінде орындалады. Әнші әнді толығымен жадынан айтады және дәстүрлі түрде дос үйінде немесе жиын кезінде от жанында «бейресми» ортада орындайды. Бұл эпостар, әсіресе бұрын айтылған қысқа дұға әндеріне қарағанда, көбірек салтанатты сипатқа ие. Айн эпостарын әйелдер де, ерлер де орындайды, бірақ әйелдердің дауыс өнері ерлерге қарағанда артық деп есептеледі. Эпостық әндер – ырғақты, мелодиялық әндер. Әнші дауысын сөздеріне қарай өзгертеді, ал сөз тіркестері мен сөйлемдер әуенмен ерекшеленеді. Әншілер тыңдаушылардың әр сөзін түсінуге тырысады. Кейде әнші де, тыңдаушы да репни – қарапайым ағаш кесектерді ошаққа немесе еденге соғып, эпостың уақытын сақтап, ритмдік үзіліс жасайды. Кейбір суреттерде осы эпостар жатып орындалғаны көрсетілген, әнші қолын құрсағына соғып уақытты белгілейді, бірақ бұл тәжірибе ұмытылып кеткен. Эпостардың өзі әртүрлі формада болады. Филиппидің үлгісін қолданып, оларды екі түрлі жолмен бөлуге болады, осылайша тақырып және стиль бойынша ажырата аламыз. Филиппи эпостық тақырыптарды екі топқа бөледі: мифтік әңгімелер мен батырлық әңгімелер. Мифтік әңгімелер – шығу тегі және құдайлар туралы әңгімелерді қамтитын эпостар, ал батырлық әңгімелер – Айн халқының мәдени батырлары туралы әңгімелер. Мифтік әңгімелерді адамның немесе құдайдың көзқарасынан айтуға болады. Айн эпостарының ерекше ерекшеліктерінің бірі – құдайдың бірінші тұлғадағы көзқарасы. Батырлық әңгімелерде бірнеше ірі мәдени батырлар немесе мифтік текті қайта-қайта келетін кейіпкерлер болады, мысалы, Котан Кор Камуи немесе Құс Құдайы. Бұл мәдени батырлар көбінесе құдай ретінде таныстырылса да, олар көрінетіннен гөрі адамгершілікке жақын. Олар Навахо және Апачи халқының Қойоттарына ұқсас; ол құдай болғанымен, ол адам мүдделері мен кемшіліктерін көрсетеді. Стильдік тұрғыдан эпостарды тағы екі санатқа бөлуге болады. Кейбір эпостар романдық сипатқа ие және құдайлар мен адамдардың қатысуымен оқиғалар тізбегін көрсетеді, ал екіншілері, Филиппи оларды пародия деп атайды, ерекше жағдайларды – түсіндірілмейтін құбылыстар мен армандарды, анық хронологиялық баяндаусыз ұсынады. Мұндай «пародиялық» эпостар өте сирек кездеседі. Эпостармен қатар, күнделікті әндер де Айн рәсімдерінде жиі орындалады. Мысалы, Айн мәдениетінің ең танымал оқиғасы – «аю жіберу рәсімі» көптеген әндермен бірге өтеді, олардың ішінде «Аю әні» – мифтік эпос ерекше көзге түседі. Бұл эпос жас ұлын құтқару үшін адам аулаушылардан өлтірілген аю құдайының оқиғасын баяндайды. Ән құдайдың көзқарасынан жағдайды көрсетеді – ол өлтірілгенде қыңырсынып, өзінің өлі денесін танымайды – және аюды жіберу рәсімінің қадамдарын көрсетеді. Аюды жіберудің мағынасы – аю құдайы өлімге ұшыраған денесінде тұтқындалған, ал аюды құрметпен, рәсімдік түрде өлтіру арқылы адамдар құдайға жақсылық жасайды және оны үйіне жібереді. Ән Айн халқының қасиетті нысандары ретінде қолданылатын ою-өрнектелген таяқтар – инау, сондай-ақ аюды үйіне қайтару үшін қолданылатын дұғалар мен рәсімдерді сипаттайды. Осылайша, рәсім мен эпос бір-бірімен тығыз байланысты. Рәсімнің іс-әрекеттері эпоста сипатталған, ал эпос оны нығайту үшін рәсімге сүйемелдейді. Эпосты рәсімнен тыс орындауға болғанымен, ол рәсімсіз контекстсіз өмір сүре алмайды, ал рәсім эпостысыз орындалмайды. Бұл эпостар, сондай-ақ күнделікті әндер Айн халқының мәдени мұрасын көрсетеді және олардың әдет-ғұрыптары мен мифтік мағынасын түсінуге көмектеседі, сонымен қатар Айн мәдениетінің жағдайының көрсеткіші болып табылады.

Рекухара

Рекухара, сондай-ақ рекуткар (айну тіліндегі "тамақ", "рекут" және "кар" сөздерінен құралған) – Сахалин айнұлары арасында танымал болған ән айту ойыны, ол катажжақ сияқты, инуиттердің ән айту стиліне ұқсас көмей ән техникаларын қолданған. Әдетте, ойынды бір уақытта екі-он адам ойнайтын, әрқашан жұптармен. Әр ойынның басында ойыншылар бір-біріне қарама-қарсы тұрып, қолдарымен бір-бірінің аузының арасында жабық түтік жасайды. Ойыншылардың бірі белгілі бір ырғақты мотивпен бастайды, ол екінші ойыншының аузында резонанс тудырады. Бұл ойыншы екінші ойыншы мотивті өзгертуге дейін осы мотивті сақтап тұруға тиіс. Кім дем тастамай немесе күлмей осы ережелерді сақтай алса, сол жеңіске жетеді. Бұл стильді соңғы орындаушының қызымен болған сұхбатта (ол 1973 жылы қайтыс болды) рекухараның көбінесе иоманте рәсімінде, қоңыр аюды сою кезінде орындалғаны айтылды, себебі бұл ойыннан шыққан дыбыстар аюдың зарлағанына символдық сілтеме жасаған.

Яисама

Яисама – белгілі бір сезімдерді (мысалы, махаббатты білдіру) көрнекілеу немесе топта өзін таныстыру үшін қолданылатын ән айту ойынының бір түрі. Өлеңдері мен әуені осы оқиғада импровизацияланатындықтан, бұл жанрды қазіргі заманғы фристайл рэппен салыстыруға болады.

Ұялы әндер

Айну жұмыр әндерінің атауы аймаққа қарай өзгеше болады: Хидака аймағында «Айоннокка» немесе «Айонруика» терминдері жиі қолданылса, Асахикава мен Токачи айнулары «Ихунке» деген терминді қолданған. Осы әндердің ерекшеліктерінің бірі – ананың сәбиді биіктеткенде тіл ұшын айналдырып, «Охо Лулу Руруруру» сияқты мағынасыз дыбыстарды жасауы.

Құралдар

Айнұлардың ең көп таралған екі музыкалық аспабы – тонкори мен муккури. Айнұ мәдени ұйымдарының және танымал музыканттардың күш-жігерінің арқасында екеуі де қайта жандануға ұшырады. Айнұларға жататын тағы бірнеше аспаптардың болғанына дәлелдер бар, бірақ олар қазір қолданылмайды. Айнұ халқының жақын арадағы түрлі аралдарға таралуы салдарынан, осы аспаптардың кейбіреулері қолданылуы мен құрылысы жағынан айқын ерекшеленеді.

Мұққұри

Мукури – бамбуктан жасалған, яһуди арфасына ұқсас идиофон. Дыбыс бамбук қамысымен байланысқан ішекті тартып ойнау арқылы шығарылады. Аспаптың белгілі бір биіктігі болмаса да, ауыздың көлемін өзгерту арқылы дыбыс түрін өзгертуге болады, ойнау кезінде ауыз резонанс қорапшасының қызметін атқарады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл аспап айну қауымдарында кеңінен қолданылмаған, көбінесе әндерге немесе рәсімдерге көмектесетін құрал емес, балалардың ойыншығы ретінде қарастырылған. Дегенмен, мукуриді арзанға дайындауға болады, сондықтан ол Хоккайдода танымал туристік сувенирге айналды.

Тоңкори

Тоңкори – аспаптың дыбысын бейнелейтін дыбырқолданушы сөз. Бұл тартылатын ішекті аспап, көбінесе ішектен жасалған бес ішегі болады. Пердесіз және ашық тартылатын тоңкоридің дыбықтары ішектерінің санымен шектеледі. Тоңкориді ерлер де, әйелдер де орындайды, көбінесе ол юкарға, билерге немесе рәсімдерге музыкалық сүйемелдеу ретінде қолданылады, бірақ жеке орындаулары да кездеседі.

Қақа

Қаққо – юкар немесе шамандық ритуалдарға сүйемелдеу үшін қолданылатын, дабылға ұқсас соққылы аспап. Ол әдетте самырсын немесе қабыс ағашынан жасалған цилиндрлі шеңберге жануар терісі керілген, ал соққысы – талға оралған иттің терісінен жасалған.

Айналалық

Цирэктэктутар (Сахалинде хенюдо, ионка немесе пехуту деп аталады) – Солтүстік Жапонияға тән қамыстың тамырынан жасалған, цилиндр пішіндес жел аспабы. Ол Австралияның аборигендері дамытқан диджериду сияқты стиль және қолданылу жағынан ұқсас болған деп саналады.

Айнұ скрипкасы

Миссионер-антрополог Джон Батчелор айну халқы жасаған, қазір қолданылмайтын бірнеше скрипкалардың бар екенін сипаттайды.

Жеке тұлға және шеттету

Айну музыкасы жылдар бойы айну мәдени ерекшелігін көрсетуде де, қалыптастыруда да маңызды рөл атқарды. Тарихи тұрғыдан алғанда, айну музыкасы айну қоғамының жағдайын бейнелейді. Айну халықтарының фольклорлық эпостары көбінесе айнулардың жағдайын тікелей көрсетеді. Мысалы, айнулар алғаш рет басып алынғанда, 16 ғасырдан кейінгі төмендеу кезеңінде, батырлық эпостардағы мәдениет батырлары "ашумен кетіп қалды" деп айтылған. Айну мәдени ерекшелігінің осы тікелей бейнелеуінен өзге, айну музыкасының өсуі мен азаюы да айну мәдениетін көрсетеді. Айну мәдениетінің өркендеген кезеңінде ондаған мың жолдарға созылған, жаңа және күрделі идеяларға негізделген ең күрделі және әйелді эпостар жаратылды. Алайда, айнулар үшін ең қиын кезеңде, яғни 19 және 20 ғасырлардың басында, халық саны шамамен 15 мыңға дейін азайғанда, айну музыкасы сирек болды; тіпті әйгілі аю жіберу рәсімі 1948 жылы "өмір бойы бір рет болатын" оқиға ретінде сипатталды.

Құлдырау

Айну халқының тарихында үстем көпшіліктің билігі астындағы халық ретінде, айну музыкасына қысым негізінен Жапон үкіметінен келді. Жапон үкіметі 1799 жылы айну тілін, музыкасын және биін (соның ішінде аю рәсімдерін) айнуларды жапон халқымен біркелкілендіру мақсатымен әдейі тыйым салды. Бұған қоса, қысым көрсету арқылы және мектептер сияқты мемлекеттік мекемелерде «бакуфу жергілікті халықты жапондық жолмен жүруге көндірді». Айнұлардың жапон болу үшін барынша тырысуы керек деген көзқарас үкіметте 20 ғасырға дейін сақталды. 1941 жылы жарық көрген теміржол туризмі жөніндегі нұсқаулықта бұл көзқарас қана емес, сонымен қатар айнулардың өз мәдениетін осылайша басып тастағанына қуанышты болғаны туралы ой да көрініс тапқан. «Олар ерекше қарым-қатынасқа ерекше қарсылық білдіреді және барлық жағынан жапондыққа айналды. Олар өздерінің туған жері, әдет-ғұрыптары мен мінез-құлқынан бас тартып, айну тілін ұмытып, күнделікті өмірлерінде түбегейлі өзгерістер жасады». Ол былай деп жалғастырады: «Олар үкіметтен санақ өткізуді өтінді, сонда олар жапондықтар ретінде танылуы мүмкін. Бұл заңға сәйкес, айнулар қарапайым халық ретінде танылды. Нәтижесінде олар жапондыққа ұқсайды, сондықтан олардың айнулық сипаты көп ұзамай жойылады». Бұл үзінділер айнұлардың жапон қоғамының қалған бөлігіне сәйкес келуі керек деген үкіметтің көзқарасын білдірсе де, кітапшаның өзі олардың сәйкес келуі идеясына қарсы келеді. Кітапшада айнулардың ерекшеліктері туралы толық баяндалады, олардың әдет-ғұрыптары мен рәсімдері сипатталады, тіпті нәсілдік айырмашылықтары да айтылады. Бұл қарама-қайшылық Жапон үкіметінің әсіресе 20 ғасырдың басында айнуларға деген қарым-қатынасына тән. Жоғарыда аталған памфлет сияқты басылымдардан басқа, үкімет туристік тартымдылық ретінде қызмет ететін айну әндері мен билерін көрсететін мәдени шоулар ұйымдастырды (бұл, әрине, айну музыкасына тыйым салынғаннан кейін болды). Айну әншілері мен бишілері көбінесе осы мәдени шоуларда өздерінің таланттарын таныта алады, кейде жұмыс табады. Шоуларда қасиетті, салтанатты әндер, әсіресе әйгілі аюды аттандыру әндері орындалды. Әндер күніне үш-төрт рет қайталанып, ондаған туристерге ұсынылатын. Кейбіреулер «айну тұлғасы» деп атаған әйгілі айну қоғам қайраткері Кайано Шигеру өзінің қатысқан шоуларын ұяулықпен еске алады. «Бізді қаншалықты бақытты да, қуанышты да емес, бірақ ақша үшін бүкіл Жапониядан келген қызықтырғыш туристердің алдында ән айтып, би билеп жүргенімізді өзгелерге түсіндіру мен үшін сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес». Шын мәнінде, үкімет айну мәдениетінің кейбір аспектілерін көтермелеп, сонымен бірге оны тұтастай басып тастады. Салтанатты әндер мен билер өмір сүрудің тиімді құралы және қорлық белгісі болды.

Жаңғыру

Соңғы жылдары айну музыкасы айну мәдениетінің қайта жандануына белсенді қатыса бастады. Айнулар 1960 және 1970 жылдары мәдени топ ретінде өздерінің ұлттық ерекшеліктерін қайта жаңғыртуға кірісті, бір-бірімен кездесіп, ұйымдасқан топтар құрды, тіпті айнулардың туын жасады. Бұл қайта жаңғыртудың көп бөлігі бейбіт жиналыстар мен Кайано Шигерудың ұлттық айну мұражайын құрудағы еңбегі сияқты пайдалы ұйымдар арқылы жүзеге асты. Бірақ кейбір топтар, мысалы, «Айну бостандығы» сияқтылары, өздерінің мәселесіне назар аудару үшін 1972 жылғы 23 қазандағы жарылыс сияқты террористік тактиканы қолданды. Дегенмен, айну мәдени сәйкестігі үшін күрес көбінесе өнер, әңгіме айту және музыка сияқты мәдени құралдармен, сондай-ақ дауыс беру арқылы бірігіп, бейбіт наразылықтар сияқты саяси тактикалармен жүргізілді. 1970 және 1980 жылдары фестивальдер мен салтанатты шараларды қайта жандандыру басталды, бұл мәдени бірлікке серпіліс болды. Айну рәсімдері көп жылдан кейін тұрақты түрде өткізілгенде, айну халқы мәдениет арқылы бір-бірін тануға, жақындасуға және байланыс орнатуға мүмкіндік алды. Осылайша қауым құрылғаннан өзге, айну әнінің тарихымен тығыз байланысты болғандықтан, айнулар осы рәсімдер арқылы өздерінің фольклорлық тарихын қайта жаңғырта алды. Айну мәдениетінің, әсіресе музыканың қайта жандануы айну халқының бірігуіне ғана емес, сонымен қатар жапон сахнасында айну музыкасының жұлдызының пайда болуына әкелді. Жапониядағы айну шабытты поп музыкасының ең көрнекті өкілі – Оки Кано. Ол айну рәсімдеріне негізделген әндер орындайды, айнудың дәстүрлі аспаптарын, тілін және тақырыптарын пайдаланады, бірақ сонымен қатар гитара мен бас сияқты батыстық элементтерді де қосады, дыбысы британдық ска музыкасына ұқсас. Оки Кано Жапонияда белгілі және көптеген жапондықтар үшін айну музыкасының символы болып табылады, тіпті оның музыкасы батыстық ықпалда болса да.