Кіріспе
Ортағасырлық Армения аймағы Анзитен немесе Анцитен (—) – ортағасырлық Арменияның 300–1000 жылдары болған аймағы, армян тілінде Ханзит, сирия тілінде Ханзит деп аталады. Бүгінде ол Түркияда орналасқан. 384 жылдан бастап ол Рим Армениясының сатрапияларының бірі болды, 536 жылы Армения IV провинциясының бөлігі болды. 10 ғасырда билеушілер Хабел (шамамен 970 ж.) және Сахак (шамамен 995 ж.) болды. Арменияның оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан, солтүстігінде Арсаниас өзенімен, батысында Евфратпен, оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында Армениялық Тавр тауларының беткейлерімен шектеседі. Анзитеннің географиялық өзегі қазіргі Элазигтен ежелгі Арсамосата қаласына дейінгі жазық аймақ болды. Алтынова, яғни "алтын жазық" деп аталатын бұл жер – таулармен қоршалған, құнарлы әрі сулы аймақ. 363 жылы жасалған келісім бойынша Армения патшалығы парсылардың жағына ауысты, ал Анзитен мен Софен Римге адал болып қалды. 363 жылы парсылар Арменияны басып алған Анзитен ханзадасының аты Саламұт болды. Армян дереккөздері Анзитен мен Софеннің римдіктерге қосылуын Армения патшасына қарсы сатқындық деп көрсетеді, бірақ шын мәнінде Анзитен Рим ықпалы астында 50 жылдан астам уақыт болды. Араб Мелитені 934 жылы Византияға берілсе, Анзитен қысқа уақытқа бөлінді. Мелитенге жақын орналасқан оның батыс биіктіктері Византия аумағына сіңіп, Месопотамияның шекаралық тақырыбының бір бөлігін құрады, ол Музурон жотасына дейін созылып кетті. Шығыс Анзитен 937 жылға дейін алынбады, содан кейін Арсамосата 937 жылдан 939 жылға дейін қоршауға алынды. Византиялықтар осы уақытта Харпут қаласындағы бекіністі кеңейткен болуы мүмкін. Осы уақыттан бастап Харпут Анзитендегі негізгі орталыққа айналды. Келесі 10 жылда Византиялықтар шығысқа қарай кеңейе берді, сондықтан 950 жылы шекара Анзитеннің шығысында болды. Алайда Анзитен Арменияның Тавр тауының оңтүстігіндегі аймақтардан шабуылға ұшырайды. 956 жылы Алеппоның Хамданид билеушісі Сайф әл-Даула дәл осындай шабуылды Анзитенге жасады. Бұл оның ең танымал жорықтарының бірі, ал оның "ерекше егжей-тегжейлі" араб прозалық есебі ортағасырлық Анзитен және оның қоныстану үлгілері туралы негізгі дереккөзді ұсынады. Бұл жазба әл-Мутанаббидің жорық туралы екі өлеңінің алдындағы кейбір қолжазбаларда кездеседі және бұл Сайф әл-Даула және/немесе оның әскери қызметкерлері жіберген ресми Хамданид бюллетеніне негізделген немесе тікелей көшірілген болуы мүмкін. Анзитен халқы 6-10 ғасырлар аралығында азайып кеткен көрінеді. Анзитеннің соңғы римдік астанасы Тадым шашырап, қорғанысқа қолайлы жерге қашып кетті. Харпут та солай істеген көрінеді. Бұл үрдіске жалғыз ерекшелік – Хүри, ол ауылдан қалаға айналған көрінеді. Бұл төмендеудің бір себебі халықтың солтүстікке қарай Софенге көшуі болуы мүмкін. Арабтардың басып кіруі кезінде көп адамдар Анзитен жазығындағы "ашық, әрекетсіз елді мекендерден" Софендегі қорғанысы жақсы жерлерге көшіп кеткен болса керек. Арсаниас өзенімен қорғалған оңтүстіктегі "жарықтайтын әкшенелі ел" ретінде Софене тұрғындарын шабуылдан және басып алудан жақсы қорғауға мүмкіндік алды. Анзитенде жергілікті халықтың ауысуы орын алды, өйткені ауданда қалған адамдар жазық жерлердегі ашық және әрекетсіз елді мекендерді қорғаныс ұсынған биік жерлерге тастады. Алайда, жазықтан батыс Анзитеннің таулы жерлеріне ішкі көшіп-қону болғандығы туралы ешқандай дәлел жоқ. Софеннен айырмашылығы, оның аңғарлары кішкентай, бірақ егіншілікке қолайлы топырағы бар, батыс Анзитен таулы аймақтары үлкен қалаларды қолдауға қолайсыз. Бұл арада батысқа қарай Византиялықтардың қатерлі әсері арабтарды Анзитеннің солтүстік және батыс таулы аймақтарын, мысалы, әл-Миншар, әл-Телл және Асванды нығайтуға инвестиция жасауға итермеледі. Олар ашық жазық жерлерге ешқандай базалар құруға тырыспады, тек жазықтың шығыс шетіндегі үлкен Арсамосата қаласын ғана қалдырды. Арабтар бұл кезеңде Ерғани асуын көп қолданбаған сияқты. Алайда, 873 жылы Басилий I-нің аймақтағы жорығы туралы жазбада басқалар арасында Чачон (Ашаги Ху) және Моуриникс (Муреник ауылының маңындағы Дальдик бекінісі) сияқты бекіністі елді мекендер туралы айтылған. Екі сайт та Ерғани асуынан түсіп бара жатқан жерде, бұл басқа кезеңдерге қарағанда аз болса да, оны әлі де стратегиялық әскери мақсат ретінде қарастырғанын көрсетеді. Жалпы, арабтар Анзитенді Малатияны жабдықтаудан басқа стратегиялық мақсатта қолданды, олар оны шығыстағы аймақтармен байланыс орнату үшін қолданды. Византиялықтар аймақты қайта басып алғанда, олар Харпут қаласындағы бекіністерді жаңартудан басқа көп өзгеріс жасамады, ол енді Анзитендегі негізгі бекініске айналды. Олар жай ғана қолданыстағы араб жүйесін қайта пайдаланды, оны олар әдетте ұнатқан партизандық стратегиялар үшін база ретінде пайдалануға бейімдеді. Нәтижесіндегі жүйе өте қорғанысқа бағытталған болды, барлық қамалдар "жазықтың алыс жағындағы күшті бақылау орындарында орналасқан, олардың негізгі функциясы батыстағы таулы панажай аймағын қорғау және стратегиялық жолдарды, негізгі өзен арқылы өту орындарын және Арсамосатаға батыстан жақындауды бақылау болған сияқты". Олар жазықты қорғау үшін жоспарланбаған. Олар сонымен қатар Хазар көлі аңғары мен оны Анзитен жазығынан бөлетін тауларды нығайтпады. Византиялықтар Анзитенді батыстағы Мелитенені және Софен кантонын қорғайтын "терең сыртқы қорғаныс аймағы" ретінде қарастырған сияқты, ол "Месопотамия провинциясының экономикалық және әлеуметтік орталығы" болды. Кейінірек Анзитен Харпуттың Артукид әмірлігінің ядросын құрады, ол шығысқа қарай да кеңейді. Бұл әмірлік 1090 жылдан кейін бірден Чүбүк атты тәуелсіз түрік әмірімен құрылды, ол Селжүк мемлекеттік қайраткері Ибн Жахирдің билігінде болды. 1113 жылы Чүбүктін ұлы Мехмет әмірлікке Артукид Балақтан жеңіліп қалды, ол кейін Маяфарикиннің Артукиді Шамс ад-Дауладан басылып алынды. Келесі жылы Харпут үшінші Артукид Дауд Хисан Кайфадан тартып алды. 1176 жылы осы тармақтың кіші ұлы Харпутты басып алып, ол 1234 жылы Селжүк Қайқубад I-нің соңғы басып алуына дейін тәуелсіз әмірлік болып қайта жаңғырды. Харпут әмірлігі бастапқыда Анзитеннің батыс бөлігін, Миншарды қамтымады, бірақ Балақ Малатияның көрші Селжүк әмірі Туғрул Арсланның анасына үйленгенде, ол Миншарды қалыңдық ретінде алып, саяси тұрғыдан Анзитенді біріктірді.
Antzitene or Anzitene (, ) was a region of the medieval Armenia c. 300–1000, known in Armenian as Hanzith and in Syriac as Hanzit. Today it lies in Turkey. From 384, it formed one of the satrapies of Roman Armenia, before becoming part of the new province of Armenia IV in 536. In the 10th century the rulers were Habel (c. 970) and Sahak (c. 995). Located at the southwestern corner of Armenia, it was bordered by the Arsanias river on the north, the Euphrates on the west, and the slopes of the Armenian Taurus on the south and southeast. The geographic core of Anzitene was the plains region stretching from modern day Elazığ to the ancient city of Arsamosata. Now called Altınova, or "golden plain", this is a fertile and well watered region surrounded by mountains. With the treaty of 363, the kingdom of Armenia changed sides to the Persians, while Anzitene and Sophene remained under Roman allegiance. The prince of Anzitene in 363 when the Persians took over Armenia was named Sałamut. The Armenian sources portray Anzitene and Sophene siding with the Romans as treason against the Armenian king, but in reality Anzitene had already been under Roman influence for over 50 years. After Arab Melitene surrendered to the Byzantines in 934, Anzitene became briefly divided. Its western highlands abutting Melitene were absorbed into Byzantine territory, forming part of the frontier theme of Mesopotamia, which straddled the Mouzouron range. Eastern Anzitene wasn't taken until 937, and then Arsamosata was besieged from 937 to 939. The Byzantines probably expanded the fortifications at Harput around this time. From this point on, Harput became the main center in Anzitene. Over the next 10 years, the Byzantines continued to expand further east so that by 950, the frontier was well to the east of Anzitene. However, Anzitene vulnerable to attack from across the Armenian Taurus to the south. In 956, the Hamdanid ruler of Aleppo, Sayf al Dawla, led that exact type of attack into Anzitene. This is one of his most famous campaigns, and the "remarkably detailed" Arabic prose account of it provides a major source about medieval Anzitene and its settlement patterns. This account is found in some manuscripts preceding al Mutanabbi's two poems about the campaign and probably is based on, or directly copied from, an official Hamdanid bulletin sent out by Sayf al Dawla and/or his military staff who may have recorded the campaign. The population of Anzitene appears to have declined between the 6th and 10th centuries. Tadım, the late Roman capital of Anzitene, had shrank and retreated to a more defensible location. Harput also appears to have done the same. The only exception to this trend was Hūrī, which seems to have grown from a village into a town. Part of the reason for this decline may have been because of a movement of population northwards into Sophene. What likely happened is that during the Arab invasions, many people left the "open, exposed settlements" on the Anzitene plain for better protected places in Sophene. As a "fissured limestone country" protected on the south by the Arsanias river, Sophene was better positioned to shield residents from raids and invasions. A local population shift also took place within Anzitene, as the people who remained in the district left the open and exposed settlements on the plains for more elevated sites that offered protection. However, there is no evidence that an internal migration took place from the plains to the highlands of western Anzitene. In contrast to Sophene, whose valleys were small but had rich soil for agriculture, the western Anzitene highlands are poorly suited to support large towns. Meanwhile, the threat of the Byzantines to the west prompted the Arabs to invest in fortifying the northern and western highlands of Anzitene, such as at al Minşār, al Tell, and Aşvan. They didn't bother to make any bases on the open plains, except for the major city of Arsamosata at the eastern end of the plain. The Arabs don't seem to have used the Ergani pass much during this period. However, an account of Basil I's campaign in the region in 873 refers to fortified settlements at include Chachon (Aşağı Huh) and Mourinix (the fort at Daldık, near the village of Murenik), among others. Both sites are on the descent from the Ergani pass, indicating that it was still seen as a strategic military objective, even if less than other periods. In general, the Arabs used Anzitene for a different strategic purpose than supplying Malatya they used it to maintain communications with regions further east. When the Byzantines reconquered the region, they made little changes except for upgrading the fortifications at Harput, which now became the main stronghold in Anzitene. They simply reused the existing Arab system, adapting it to serve as a base for the guerilla strategies they typically favored. The resulting system was very defensive in nature, with the castles all at "strong vantage points on the far side of the plain, as if their main function was to shield a highland refuge zone in the west and to control the strategic routes, the main river fords, and the western approach to Arsamosata." They were not designed to protect the plain. They also didn't fortify the Hazar Gölü valley or the mountains separating it from the main Anzitene plain. The Byzantines seem to have treated Anzitene as "a deep outer defensive zone" protecting Melitene on the west and the canton of Sophene, "the economic and social heart of the province of Mesopotamia", to the north. Later, Anzitene formed the core of the Artukid principality of Harput, which also extended further east. This principality was initially established shortly after 1090 by a separate Turkish emir named Çubuk, under the authority of the Seljuk statesman Ibn Jahir. In 1113, Çubuk's son Mehmet lost the principality to an Artukid named Balak, who then in turn was conquered by a different Artukid, Shams ad Dawla of Mayyafariqin. The next year, Harput was seized by a third Artukid, Dawud of Hisn Kayfa. In 1176, a younger son of this branch seized Harput and it became an independent principality again until its final conquest by the Seljuk Kayqubad I in 1234. The principality of Harput had not originally included the western part of Anzitene around Minshar, but when Balak married the mother of Tuğrul Arslan, the neighboring Seljuk prince of Malatya, he received Minshar as his dowry and thus reunited Anzitene politically.
Орны
Орта ғасырдың көп бөлігінде аймақтың басты елді мекені болғанмен, Харпут (әрі Зиата) классикалық және ерте орта ғасырларда белгісіз, жергілікті ғана бекініс болды. Оның танымалдылығы 359 жылы парсы жорығында римдік территорияға басып алынған бірнеше шағын қамалдың ішіндегі ең ірісі болды. Ол кейінгі антикалық дәуірдегі рим-сасани соғыстарында да, арабтардың жаулап алуында да маңызды рөл атқармады. Ол "8 ғасырдың соңында халифа Харун әл-Рашид салған шекара қорғау жүйесіне қосылмады". Тіпті 928-932 жылдар аралығындағы византияға қарсы арабтардың жорығын сипаттаған Кудама ибн Джафардың еңбегінде де ол есімдердің тізімінде жоқ, яғни оның маңызы тек жергілікті ғана болды. 930 жылдары византиялықтар Анзитенені басып алғанда ғана ол маңызға ие болды. Ерте орта ғасырларда Харпут кішірейді. Рим дәуіріндегі үлкен орнынан, он стадиялық қабырғаларымен, ол "қысқарып, орта ғасырлық қамалдың қуатты орнына қайта шегінді". 10 ғасырда қамал қазіргі көлеміне дейін кеңейтілді. Осы кезден бастап Харпут Анзитененің және айналасының басты орталығына айналды. Түркі шабуылдары мен қарақшылықтың қаупінен көптеген адамдар оның мықты қамалының жанында қауіпсіздік іздеді, сондықтан халқы көбейді. 10 ғасырдағы Анзитененің Харпуттан басқа маңызды қамалы – Дадима (немесе Дадимон), қазіргі Тадым. Ол Сайф әл-Дауланың 938 және 956 жылдардағы жорықтарының маңызды әскери мақсаты болды. Бұл қамал ежелгі маңызды елді мекеннің орта ғасырлық мұрагері еді. 6 ғасырдың соңында жазған Кипр Георгийі Дадиманы қала деп атаған сияқты, себебі ол оны қамал (кастрон) немесе қалашық (полихне) деп атамайды. Ол сонымен қатар оның Арменияның IV провинциясының астанасы болып жақында көтерілгенін, Юстиниан билігіндегі астана болған Мартирополистің орнын басып, Армения Таурусының оңтүстік бөлігінен бөлініп, Үлкен Месопотамияның жаңа провинциясын құрғаннан кейін осы мәртебеге ие болғанын көрсетеді. Дадима кем дегенде 692 жылға дейін Арменияның IV шіркеулік астанасы болды, онда оның епископы Илияс Квинесест кеңесінің канондарына қол қойды. Арабтардың 640-938 жылдар аралығындағы билігі кезінде Тадым шағын қалаға айналып, Арсамосата жазық аймақтағы жалғыз ірі қала болып қалды. Бұған себеп араб-византия шекарасының Тадымнан батысқа жылжуы болуы мүмкін. Оның халқының бір бөлігі Арсамосатаға көшіп кеткен болуы керек. 956 жылдан кейін Тадым толығымен ұмытылып кетті, бірақ оның аты бүгінгі күнге дейін сақталған. 1900 жылға дейін Тадымдағы қалдықтарда екі қабырғаның іздері бар: біреуі 60 фут биіктіктегі төбені қоршап, орта ғасырлық орны болуы мүмкін, ал екіншісі жазықта батысқа қарай 1 шақырымда, ежелгі орны болуы мүмкін. Тадымнан оңтүстікке қарай 8 шақырым жерде Хох орналасқан, ол 19 ғасырда жазықтағы маңызды ауылдардың бірі болған. 1900 жылға дейін 80 метр биіктіктегі және 200 метр диаметріндегі төбеде "римдік" немесе "византиялық" ғимараттың іргетасы анықталды; төбе, әрине, бекінісі жоқ. Хох әл-Мутанаббидің жазбасында Хурри деп аталған жер болуы мүмкін. (Бұл алғаш рет Канард ұсынған және Говард Джонстон "сендіруші альтернативалар болмағандықтан, бірақ айтарлықтай күмәнмен" қабылдады.) Текстте ол қала ретінде тізімделгенімен, классикалық және орта ғасырлық дәуірлерде белгісіз болған және, Говард Джонстонның айтуынша, әсіресе үлкен ауыл болған. Алайда, Синклер Aşağı Huh жерін Василий I 873 жылы шабуылдаған "Чахон" деп аталатын бекініспен сәйкестендіреді. Қалай болғанда да, ол тарихының ертерек кезеңдерінде бекінілген болуы мүмкін, өйткені 6 немесе 7 ғасырлардағы Хоронның Мұсасына тиесілі Армян географиясы Анзитен кантонындағы екі орынның бірі ретінде Хоре деп аталатын қаланы тізімдейді. Солтүстік-шығыстағы Арсамосата армян және ассириялық халқы бар ірі қала болды. Ол қазіргі Харабаның орнында орналасқан. Арсамосата Анзитеннің сириялық-орытодоксалдық епископының резиденциясы болды. Тадымның араб билігі кезіндегі құлдырауы Арсамосатаны жазық аймақтағы жалғыз ірі қала етіп қалдырды. Арсамосата Тадым мен Малатия жазығынан жаңа тұрғындарды қабылдады. Алайда, 11-12 ғасырларда Арсамосата құлдырап, "көктеп жатқан ежелгі қаладан" қабырғалар ішіндегі кіші қалаға айналды. Ол кем дегенде 12 ғасырдың соңына дейін қала болып қала берді – сириялық православиелік епископтық 1199 жылға дейін белгілі, және олар ескі қала қабырғаларының ішінде болған, бірақ...