Кіріспе

Ортағасырлық Армения аймағы Анзитен немесе Анцитен (—) – ортағасырлық Арменияның 300–1000 жылдары болған аймағы, армян тілінде Ханзит, сирия тілінде Ханзит деп аталады. Бүгінде ол Түркияда орналасқан. 384 жылдан бастап ол Рим Армениясының сатрапияларының бірі болды, 536 жылы Армения IV провинциясының бөлігі болды. 10 ғасырда билеушілер Хабел (шамамен 970 ж.) және Сахак (шамамен 995 ж.) болды. Арменияның оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан, солтүстігінде Арсаниас өзенімен, батысында Евфратпен, оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында Армениялық Тавр тауларының беткейлерімен шектеседі. Анзитеннің географиялық өзегі қазіргі Элазигтен ежелгі Арсамосата қаласына дейінгі жазық аймақ болды. Алтынова, яғни "алтын жазық" деп аталатын бұл жер – таулармен қоршалған, құнарлы әрі сулы аймақ. 363 жылы жасалған келісім бойынша Армения патшалығы парсылардың жағына ауысты, ал Анзитен мен Софен Римге адал болып қалды. 363 жылы парсылар Арменияны басып алған Анзитен ханзадасының аты Саламұт болды. Армян дереккөздері Анзитен мен Софеннің римдіктерге қосылуын Армения патшасына қарсы сатқындық деп көрсетеді, бірақ шын мәнінде Анзитен Рим ықпалы астында 50 жылдан астам уақыт болды. Араб Мелитені 934 жылы Византияға берілсе, Анзитен қысқа уақытқа бөлінді. Мелитенге жақын орналасқан оның батыс биіктіктері Византия аумағына сіңіп, Месопотамияның шекаралық тақырыбының бір бөлігін құрады, ол Музурон жотасына дейін созылып кетті. Шығыс Анзитен 937 жылға дейін алынбады, содан кейін Арсамосата 937 жылдан 939 жылға дейін қоршауға алынды. Византиялықтар осы уақытта Харпут қаласындағы бекіністі кеңейткен болуы мүмкін. Осы уақыттан бастап Харпут Анзитендегі негізгі орталыққа айналды. Келесі 10 жылда Византиялықтар шығысқа қарай кеңейе берді, сондықтан 950 жылы шекара Анзитеннің шығысында болды. Алайда Анзитен Арменияның Тавр тауының оңтүстігіндегі аймақтардан шабуылға ұшырайды. 956 жылы Алеппоның Хамданид билеушісі Сайф әл-Даула дәл осындай шабуылды Анзитенге жасады. Бұл оның ең танымал жорықтарының бірі, ал оның "ерекше егжей-тегжейлі" араб прозалық есебі ортағасырлық Анзитен және оның қоныстану үлгілері туралы негізгі дереккөзді ұсынады. Бұл жазба әл-Мутанаббидің жорық туралы екі өлеңінің алдындағы кейбір қолжазбаларда кездеседі және бұл Сайф әл-Даула және/немесе оның әскери қызметкерлері жіберген ресми Хамданид бюллетеніне негізделген немесе тікелей көшірілген болуы мүмкін. Анзитен халқы 6-10 ғасырлар аралығында азайып кеткен көрінеді. Анзитеннің соңғы римдік астанасы Тадым шашырап, қорғанысқа қолайлы жерге қашып кетті. Харпут та солай істеген көрінеді. Бұл үрдіске жалғыз ерекшелік – Хүри, ол ауылдан қалаға айналған көрінеді. Бұл төмендеудің бір себебі халықтың солтүстікке қарай Софенге көшуі болуы мүмкін. Арабтардың басып кіруі кезінде көп адамдар Анзитен жазығындағы "ашық, әрекетсіз елді мекендерден" Софендегі қорғанысы жақсы жерлерге көшіп кеткен болса керек. Арсаниас өзенімен қорғалған оңтүстіктегі "жарықтайтын әкшенелі ел" ретінде Софене тұрғындарын шабуылдан және басып алудан жақсы қорғауға мүмкіндік алды. Анзитенде жергілікті халықтың ауысуы орын алды, өйткені ауданда қалған адамдар жазық жерлердегі ашық және әрекетсіз елді мекендерді қорғаныс ұсынған биік жерлерге тастады. Алайда, жазықтан батыс Анзитеннің таулы жерлеріне ішкі көшіп-қону болғандығы туралы ешқандай дәлел жоқ. Софеннен айырмашылығы, оның аңғарлары кішкентай, бірақ егіншілікке қолайлы топырағы бар, батыс Анзитен таулы аймақтары үлкен қалаларды қолдауға қолайсыз. Бұл арада батысқа қарай Византиялықтардың қатерлі әсері арабтарды Анзитеннің солтүстік және батыс таулы аймақтарын, мысалы, әл-Миншар, әл-Телл және Асванды нығайтуға инвестиция жасауға итермеледі. Олар ашық жазық жерлерге ешқандай базалар құруға тырыспады, тек жазықтың шығыс шетіндегі үлкен Арсамосата қаласын ғана қалдырды. Арабтар бұл кезеңде Ерғани асуын көп қолданбаған сияқты. Алайда, 873 жылы Басилий I-нің аймақтағы жорығы туралы жазбада басқалар арасында Чачон (Ашаги Ху) және Моуриникс (Муреник ауылының маңындағы Дальдик бекінісі) сияқты бекіністі елді мекендер туралы айтылған. Екі сайт та Ерғани асуынан түсіп бара жатқан жерде, бұл басқа кезеңдерге қарағанда аз болса да, оны әлі де стратегиялық әскери мақсат ретінде қарастырғанын көрсетеді. Жалпы, арабтар Анзитенді Малатияны жабдықтаудан басқа стратегиялық мақсатта қолданды, олар оны шығыстағы аймақтармен байланыс орнату үшін қолданды. Византиялықтар аймақты қайта басып алғанда, олар Харпут қаласындағы бекіністерді жаңартудан басқа көп өзгеріс жасамады, ол енді Анзитендегі негізгі бекініске айналды. Олар жай ғана қолданыстағы араб жүйесін қайта пайдаланды, оны олар әдетте ұнатқан партизандық стратегиялар үшін база ретінде пайдалануға бейімдеді. Нәтижесіндегі жүйе өте қорғанысқа бағытталған болды, барлық қамалдар "жазықтың алыс жағындағы күшті бақылау орындарында орналасқан, олардың негізгі функциясы батыстағы таулы панажай аймағын қорғау және стратегиялық жолдарды, негізгі өзен арқылы өту орындарын және Арсамосатаға батыстан жақындауды бақылау болған сияқты". Олар жазықты қорғау үшін жоспарланбаған. Олар сонымен қатар Хазар көлі аңғары мен оны Анзитен жазығынан бөлетін тауларды нығайтпады. Византиялықтар Анзитенді батыстағы Мелитенені және Софен кантонын қорғайтын "терең сыртқы қорғаныс аймағы" ретінде қарастырған сияқты, ол "Месопотамия провинциясының экономикалық және әлеуметтік орталығы" болды. Кейінірек Анзитен Харпуттың Артукид әмірлігінің ядросын құрады, ол шығысқа қарай да кеңейді. Бұл әмірлік 1090 жылдан кейін бірден Чүбүк атты тәуелсіз түрік әмірімен құрылды, ол Селжүк мемлекеттік қайраткері Ибн Жахирдің билігінде болды. 1113 жылы Чүбүктін ұлы Мехмет әмірлікке Артукид Балақтан жеңіліп қалды, ол кейін Маяфарикиннің Артукиді Шамс ад-Дауладан басылып алынды. Келесі жылы Харпут үшінші Артукид Дауд Хисан Кайфадан тартып алды. 1176 жылы осы тармақтың кіші ұлы Харпутты басып алып, ол 1234 жылы Селжүк Қайқубад I-нің соңғы басып алуына дейін тәуелсіз әмірлік болып қайта жаңғырды. Харпут әмірлігі бастапқыда Анзитеннің батыс бөлігін, Миншарды қамтымады, бірақ Балақ Малатияның көрші Селжүк әмірі Туғрул Арсланның анасына үйленгенде, ол Миншарды қалыңдық ретінде алып, саяси тұрғыдан Анзитенді біріктірді.

Орны

Орта ғасырдың көп бөлігінде аймақтың басты елді мекені болғанмен, Харпут (әрі Зиата) классикалық және ерте орта ғасырларда белгісіз, жергілікті ғана бекініс болды. Оның танымалдылығы 359 жылы парсы жорығында римдік территорияға басып алынған бірнеше шағын қамалдың ішіндегі ең ірісі болды. Ол кейінгі антикалық дәуірдегі рим-сасани соғыстарында да, арабтардың жаулап алуында да маңызды рөл атқармады. Ол "8 ғасырдың соңында халифа Харун әл-Рашид салған шекара қорғау жүйесіне қосылмады". Тіпті 928-932 жылдар аралығындағы византияға қарсы арабтардың жорығын сипаттаған Кудама ибн Джафардың еңбегінде де ол есімдердің тізімінде жоқ, яғни оның маңызы тек жергілікті ғана болды. 930 жылдары византиялықтар Анзитенені басып алғанда ғана ол маңызға ие болды. Ерте орта ғасырларда Харпут кішірейді. Рим дәуіріндегі үлкен орнынан, он стадиялық қабырғаларымен, ол "қысқарып, орта ғасырлық қамалдың қуатты орнына қайта шегінді". 10 ғасырда қамал қазіргі көлеміне дейін кеңейтілді. Осы кезден бастап Харпут Анзитененің және айналасының басты орталығына айналды. Түркі шабуылдары мен қарақшылықтың қаупінен көптеген адамдар оның мықты қамалының жанында қауіпсіздік іздеді, сондықтан халқы көбейді. 10 ғасырдағы Анзитененің Харпуттан басқа маңызды қамалы – Дадима (немесе Дадимон), қазіргі Тадым. Ол Сайф әл-Дауланың 938 және 956 жылдардағы жорықтарының маңызды әскери мақсаты болды. Бұл қамал ежелгі маңызды елді мекеннің орта ғасырлық мұрагері еді. 6 ғасырдың соңында жазған Кипр Георгийі Дадиманы қала деп атаған сияқты, себебі ол оны қамал (кастрон) немесе қалашық (полихне) деп атамайды. Ол сонымен қатар оның Арменияның IV провинциясының астанасы болып жақында көтерілгенін, Юстиниан билігіндегі астана болған Мартирополистің орнын басып, Армения Таурусының оңтүстік бөлігінен бөлініп, Үлкен Месопотамияның жаңа провинциясын құрғаннан кейін осы мәртебеге ие болғанын көрсетеді. Дадима кем дегенде 692 жылға дейін Арменияның IV шіркеулік астанасы болды, онда оның епископы Илияс Квинесест кеңесінің канондарына қол қойды. Арабтардың 640-938 жылдар аралығындағы билігі кезінде Тадым шағын қалаға айналып, Арсамосата жазық аймақтағы жалғыз ірі қала болып қалды. Бұған себеп араб-византия шекарасының Тадымнан батысқа жылжуы болуы мүмкін. Оның халқының бір бөлігі Арсамосатаға көшіп кеткен болуы керек. 956 жылдан кейін Тадым толығымен ұмытылып кетті, бірақ оның аты бүгінгі күнге дейін сақталған. 1900 жылға дейін Тадымдағы қалдықтарда екі қабырғаның іздері бар: біреуі 60 фут биіктіктегі төбені қоршап, орта ғасырлық орны болуы мүмкін, ал екіншісі жазықта батысқа қарай 1 шақырымда, ежелгі орны болуы мүмкін. Тадымнан оңтүстікке қарай 8 шақырым жерде Хох орналасқан, ол 19 ғасырда жазықтағы маңызды ауылдардың бірі болған. 1900 жылға дейін 80 метр биіктіктегі және 200 метр диаметріндегі төбеде "римдік" немесе "византиялық" ғимараттың іргетасы анықталды; төбе, әрине, бекінісі жоқ. Хох әл-Мутанаббидің жазбасында Хурри деп аталған жер болуы мүмкін. (Бұл алғаш рет Канард ұсынған және Говард Джонстон "сендіруші альтернативалар болмағандықтан, бірақ айтарлықтай күмәнмен" қабылдады.) Текстте ол қала ретінде тізімделгенімен, классикалық және орта ғасырлық дәуірлерде белгісіз болған және, Говард Джонстонның айтуынша, әсіресе үлкен ауыл болған. Алайда, Синклер Aşağı Huh жерін Василий I 873 жылы шабуылдаған "Чахон" деп аталатын бекініспен сәйкестендіреді. Қалай болғанда да, ол тарихының ертерек кезеңдерінде бекінілген болуы мүмкін, өйткені 6 немесе 7 ғасырлардағы Хоронның Мұсасына тиесілі Армян географиясы Анзитен кантонындағы екі орынның бірі ретінде Хоре деп аталатын қаланы тізімдейді. Солтүстік-шығыстағы Арсамосата армян және ассириялық халқы бар ірі қала болды. Ол қазіргі Харабаның орнында орналасқан. Арсамосата Анзитеннің сириялық-орытодоксалдық епископының резиденциясы болды. Тадымның араб билігі кезіндегі құлдырауы Арсамосатаны жазық аймақтағы жалғыз ірі қала етіп қалдырды. Арсамосата Тадым мен Малатия жазығынан жаңа тұрғындарды қабылдады. Алайда, 11-12 ғасырларда Арсамосата құлдырап, "көктеп жатқан ежелгі қаладан" қабырғалар ішіндегі кіші қалаға айналды. Ол кем дегенде 12 ғасырдың соңына дейін қала болып қала берді – сириялық православиелік епископтық 1199 жылға дейін белгілі, және олар ескі қала қабырғаларының ішінде болған, бірақ...