Қоғамды жаңарту теориясы: даму мен демократия аракатынасы

Кіріспе

Қоғамдардағы жаңғыру процесін түсіндіру

Жаңғыру теориясы бойынша, қоғамдар экономикалық жағынан жаңғырған сайын, байып, білімді халықтың саны артқан сайын, олардың саяси институттары либералды-демократиялық болып келеді. 1950-1960 жылдардағы модернизацияның "классикалық" теориялары, оның ең ықпалды авторы Сеймур Липсет болды. Жаңғыру теориясы 1950-1960 жылдары әлеуметтік ғылымдарда басым парадигма болып табылды және 1991 жылдан кейін Фрэнсис Фукуяманың суық соғыстың аяқталуын жаңғыру теориясын растау ретінде баяндауынан кейін қайта жанданды. Бұл теория ғалымдар арасында көп пікірталас тудырады. Сыншылар индустрияландырудың тұрақты демократияға алып келмеген Жапония, Германия және Кеңес Одағы сияқты жағдайларды, сондай-ақ Латын Америкасының экономикалық дамыған аймақтарындағы демократияның кері кету жағдайларын атап көрсетті. Басқа ғалымдар экономикалық даму демократиялануды үлкен дәлдікпен болжайтынын көрсететін дәлелдер келтіреді. 1945 жылдан кейін Парсонс ұсынған нұсқа әлеуметтану және басқа да әлеуметтік ғылымдарда кеңінен қолданыла бастады. Жаңғыру теориясымен байланысты ойшылдардың арасында Марион Дж. Леви-младший, Габриэль Алмонд, Сеймур Мартин Липсет, Уолт Ростов, Дэниел Лернер, Люциан Пай, Дэвид Аптер, Алекс Инкельс, Сирил Эдвин Блэк, Берт Ф. Хозелиц, Майрон Вайнер және Карл Дойч бар. 1960 жылдардың соңында жаңғыру теориясына қарсылық туды, себебі теория тым жалпылама болды және барлық қоғамдарға толық сәйкес келмеді. Дегенмен, суық соғыстың аяқталуымен жаңғыру теориясын қайта жандандыруға бірнеше әрекеттер жасалды. Фрэнсис Фукуяма жаңғыру теориясын жалпы тарих ретінде пайдалануды ұсынды. Инглехарт пен Уэлзел жаңғыру теориясының 1960 жылдарғы нұсқасына маңызды өзгерістер енгізді. Липсет индустриялық өсімді демократияланумен байланыстырғанмен, Инглехарт пен Уэлзел индустрияландыру мен демократиялану арасында байланыс жоқ деп есептеді. Керісінше, олар экономикалық жаңғыру процесінің кейінгі кезеңінде, оны кейбір авторлар индустриялық емес кезең деп сипаттайды, демократиялануға қолайлы құндылықтар – Инглехарт пен Уэлзел "өзін-өзі білдіру құндылықтары" деп атаған – пайда болатынын айтты.

Modernization theory holds that as societies become more economically modernized, wealthier and more educated, their political institutions become increasingly liberal democratic. The "classical" theories of modernization of the 1950s and 1960s, most influentially articulated by Seymour Lipset, Modernization theory was a dominant paradigm in the social sciences in the 1950s and 1960s, and saw a resurgence after 1991, when Francis Fukuyama wrote about the end of the Cold War as confirmation on modernization theory. The theory is subject of much debate among scholars. Critics have highlighted cases where industrialization did not prompt stable democratization, such as Japan, Germany, and the Soviet Union, as well as cases of democratic backsliding in economically advanced parts of Latin America. Other scholars provide supporting evidence, showing that economic development significantly predicts democratization. After 1945 the Parsonian version became widely used in sociology and other social sciences. Some of the thinkers associated with modernization theory are Marion J. Levy Jr., Gabriel Almond, Seymour Martin Lipset, Walt Rostow, Daniel Lerner, Lucian Pye, David Apter, Alex Inkeles, Cyril Edwin Black, Bert F. Hoselitz, Myron Weiner, and Karl Deutsch. By the late 1960s opposition to modernization theory developed because the theory was too general and did not fit all societies in quite the same way. Yet, with the end of the Cold War, a few attempts to revive modernization theory were carried out. Francis Fukuyama argued for the use of modernization theory as universal history. Inglehart and Welzel amended the 1960s version of modernization theory in significant ways. Counter to Lipset, who associated industrial growth with democratization, Inglehart and Welzel did not see an association between industrialization and democratization. Rather, they held that only at a latter stage in the process of economic modernization, which various authors have characterized as post industrial, did values conducive to democratization – which Inglehart and Welzel call "self expression values" – emerge.

Жаңғырту және демократия

Модернизация мен демократияның немесе демократияланудың арақатынасы – салыстырмалы саясатта ең көп зерттелген тақырыптардың бірі. Көптеген зерттеулер модернизацияның кейбір елдерде демократияға үлес қосқанын көрсетеді. Мысалы, Сеймур Мартин Липсет модернизация демократияға айналуы мүмкін деп мәлімдеген. Демократияның қозғаушы күштері туралы академиялық пікірталастар бар, себебі экономикалық өсімді демократия институтының себебі де, салдары да деп қарастыратын теориялар бар. "Липсеттің демократияның экономикалық дамумен байланысты екендігі туралы тұжырымы, алғаш рет 1959 жылы айтылған, салыстырмалы саясаттағы кез келген тақырып бойынша ең көп зерттеуді тудырды", – дейді Андерсон биліктің шоғырлануын сипаттау үшін созылған ромб идеясын түсіндіре отырып. Ол осыны модернизация енгізілген кезде элиталық топтан орта топқа биліктің ауысуын түсіндіру арқылы дамытады. Әлеуметтік-экономикалық модернизация демократияның одан әрі дамуына жағдай жасайды және демократияның табысына әсер етеді. Осыдан шығатын қорытынды – әлеуметтік-экономикалық деңгейлер теңескен сайын демократия деңгейі де арта түседі. Ларри Даймонд пен Хуан Линц, Липсетпен бірге "Дамушы елдердегі демократия: Латын Америкасы" кітабында жұмыс істегендер, экономикалық көрсеткіштер демократияның дамуына кем дегенде үш жолмен әсер етеді деп санайды. Біріншіден, олар экономикалық өсімнің әлеуметтік-экономикалық даму деңгейінен гөрі демократия үшін маңыздырақ екенін айтады. Екіншіден, әлеуметтік-экономикалық даму демократиялануға ықпал ететін әлеуметтік өзгерістерді тудырады. Үшіншіден, әлеуметтік-экономикалық даму демократияға қолайлы жағдай жасайтын орта таптың ұйымдасуы сияқты басқа да өзгерістерді ынталандырады. Сеймур Мартин Липсеттің айтуынша, "Экономикалық дамудың барлық түрлері – индустриялану, урбанизация, байлық және білім – бір-бірімен тығыз байланысты, олар демократияның саяси коррелятын білдіретін бір маңызды факторды құрайды". Бұл пікір Уолт В. Ростовтың "Саясат және өсу кезеңдері" (1971); А. Ф. К. Органскидің "Саяси даму кезеңдері" (1965); Дэвид Аптердің "Модернизация саясаты" (1965) еңбектерінде де кездеседі. 1960 жылдары кейбір сыншылар модернизация мен демократия арасындағы байланыс Еуропа тарихының мысалына тым көп негізделгенін және Үшінші әлемді ескермегенін айтты. Бұл аргументтің бір тарихи мәселесі әрқашан Германия болды, оның 19 ғасырдағы экономикалық модернизациясы 1918 жылдан кейінгі демократияланудан көп бұрын жүрді. Алайда Берманның тұжырымы бойынша, Императорлық Германияда демократиялану процесі жүріп жатты, себебі "осы жылдар ішінде немістер қазір саяси ғалымдар салауатты саяси дамуды болжайды деп санайтын көптеген әдеттер мен нормаларды дамытты". Қазіргі заманғы модернизация теориясының бір мәселесі – модернизация азаматтар үшін көбірек адам құқықтарын білдіре ме, жоқ па деген пікір. Мысал ретінде әлемдегі ең жылдам дамып келе жатқан экономикалардың бірі – Қытайды қарастыруға болады. Модернизация теориясына сәйкес, бұл жағдайда демократиялық өсімге, әсіресе орта және төменгі таптардың либерализациясына қатысты байланыс болуы керек. Алайда, адам құқықтарын бұзу және Қытай азаматтарын үнемі қысымға салу теорияға қатысты келеді. Қызығы, қытайлық азаматтарға қатысты шектеулердің күшеюі – модернизация теориясының салдары. 1990 жылдары Қытай үкіметі құқықтық жүйені реформалауды және елді заңмен басқаруды көздеді. Бұл азаматтардың құқықтық сауаттылығының артуына әкелді, олар заң туралы көбірек білді, бірақ үкіметке қатысты теңсіздігін де жақсы түсінді. 2000 жылдары қытайлық азаматтар либерализацияға көбірек мүмкіндіктерге ие болды, урбанизацияға қатысты және білім деңгейін арттыра алды. Бұл өз кезегінде төменгі және орта таптардың ұстанымдарының ККП-ға қарсы либералды идеяларға қарай өзгеруіне әкелді. Уақыт өте келе, бұл олардың азаматтық қоғамның іс-шараларына белсенді қатысуына және өздерінің дауыстарын білдіру үшін ұқсас саяси топтарға қосылуына себеп болды. Нәтижесінде Қытай үкіметі модернизация теориясының нәтижесінде қытайлық азаматтарды одан да көп қысымға салады. Рональд Инглехард пен Кристиан Уэлзел демократияның іске асуы тек осы үкімет түріне деген тілекке ғана емес, сонымен қатар демократияның пайда болуы белгілі бір әлеуметтік және мәдени факторлардың үйлесімінен туындайды деп санайды. Олар демократияның негізіне жағдай жасайтын оңтайлы әлеуметтік және мәдени жағдайлар маңызды модернизация мен экономикалық дамудың нәтижесінде туатынын және бұл жағдайлар кең ауқымды саяси қатысуға әкеледі деп мәлімдейді. Рэндалл Пиренбум демократия, құқықтың үстемдігі және олардың байлықпен байланысын Тайвань мен Оңтүстік Корея сияқты Азия елдерінің мысалында зерттейді, олар экономикалық өсім жоғары деңгейге жеткеннен кейін ғана сәтті демократияланды. Сондай-ақ, Филиппин, Бангладеш, Камбоджа, Таиланд, Индонезия және Үндістан сияқты байлық деңгейі төменде демократияландыруға тырысқан, бірақ онша сәтті болмаған елдердің мысалдарын келтіреді. Адам Пржеворски және басқалар Липсеттің тұжырымын сынға алды. Олар саяси режимдер жан басына шаққандағы табыс артуына байланысты демократияға өтетіндей емес екенін айтады. Керісінше, демократиялық өтулер кездейсоқ болып өтеді, бірақ одан кейін жан басына шаққандағы жалғыр өнім деңгейі жоғары елдер демократиялық болып қалады. Эпштейн және тағы басқалар (2006) жаңа деректер мен жаңа әдістерді пайдаланып модернизация гипотезасын қайта тексерді және режимдерді жіктеуде екіұшты емес, үшұшты жіктеуді қолданды. Пржеворскиге қарсы, бұл зерттеу модернизация гипотезасының дұрыс екенін көрсетті. Жарым-жартылай демократиялар ең маңызды және аз түсінілген режимдердің бірі болып шықты. Дарон Асемоглу мен Джеймс А. Робинсон (2008) табыс пен демократия арасындағы күшті байланыс бар екенін көрсету арқылы Липсеттің аргументіне қарсы дәлелдер келтірді, бірақ елдік факторларды ескергенде және табыс пен демократия арасындағы байланысты жойғанда, "табыстың демократияға себептік әсері жоқ". "Модернизация емес" (2022) еңбегінде олар модернизация теориясы саяси дамудың әртүрлі жолдарын түсіндіре алмайды, "себебі ол экономика мен саясат арасындағы институционалдық және мәдени факторларға байланысты емес және белгілі бір соңғы нүктеге – мысалы, «тарихтың соңына» презумпция жасайды". Сирианне Далум мен Карл Хенрик Кнутсен Рональд Инглехард пен Кристиан Уэлзелдің модернизация теориясының қайта қарастырылған нұсқасын сынап көрді, ол демократиялануға қолайлы экономикалық дамумен туындаған мәдени ерекшеліктерге назар аударады. Олар "Инглехард пен Уэлзелдің тезисіне эмпирикалық қолдау таппады" және "өздік өркендеу құндылықтары демократия деңгейін немесе демократиялану мүмкіндіктерін арттырмайды, сонымен қатар қалыптасқан демократияларды тұрақтандырмайды" деген қорытындыға келді. Герардо Л. Мунктың Липсеттің аргументі бойынша зерттеулердің мета-талдауы көрсеткендей, көптеген зерттеулер экономикалық дамудың жоғары деңгейі демократияны арттырады деген тезисті қолдамайды.

The relationship between modernization and democracy or democratization is one of the most researched studies in comparative politics. Many studies show that modernization has contributed to democracy in some countries. For example, Seymour Martin Lipset argued that modernization can turn into democracy. There is academic debate over the drivers of democracy because there are theories that support economic growth as both a cause and effect of the institution of democracy. "Lipset's observation that democracy is related to economic development, first advanced in 1959, has generated the largest body of research on any topic in comparative politics,"

Anderson explains the idea of an elongated diamond in order to describe the concentration of power in the hands of a few at the top during an authoritarian leadership. He develops this by giving an understanding of the shift in power from the elite class to the middle class that occurs when modernization is incorporated. Socioeconomic modernization allows for a democracy to further develop and influences the success of a democracy. Concluded from this, is the idea that as socioeconomic levels are leveled, democracy levels would further increase. Larry Diamond and Juan Linz, who worked with Lipset in the book, Democracy in Developing Countries: Latin America, argue that economic performance affects the development of democracy in at least three ways. First, they argue that economic growth is more important for democracy than given levels of socioeconomic development. Second, socioeconomic development generates social changes that can potentially facilitate democratization. Third, socioeconomic development promotes other changes, like organization of the middle class, which is conducive to democracy. As Seymour Martin Lipset put it, "All the various aspects of economic development—industrialization, urbanization, wealth and education—are so closely interrelated as to form one major factor which has the political correlate of democracy". The argument also appears in Walt W. Rostow, Politics and the Stages of Growth (1971); A. F. K. Organski, The Stages of Political Development (1965); and David Apter, The Politics of Modernization (1965). In the 1960s, some critics argued that the link between modernization and democracy was based too much on the example of European history and neglected the Third World. One historical problem with that argument has always been Germany whose economic modernization in the 19th century came long before the democratization after 1918. Berman, however, concludes that a process of democratization was underway in Imperial Germany, for "during these years Germans developed many of the habits and mores that are now thought by political scientists to augur healthy political development". One contemporary problem for modernization theory is the argument of whether modernization implies more human rights for citizens or not. China, one of the most rapidly growing economies in the world, can be observed as an example. The modernization theory implies that this should correlate to democratic growth in some regards, especially in relation to the liberalization of the middle and lower classes. However, active human rights abuses and constant oppression of Chinese citizens by the government seem to contradict the theory strongly. Interestingly enough, the irony is that increasing restrictions on Chinese citizens are a result of modernization theory. In the 1990s, the Chinese government wanted to reform the legal system and emphasized governing the country by law. This led to a legal awakening for citizens as they were becoming more educated on the law, yet more understanding of their inequality in relation to the government. Looking down the line in the 2000s, Chinese citizens saw even more opportunities to liberalize and were able to be a part of urbanization and could access higher levels of education. This in turn resulted in the attitudes of the lower and middle classes changing to more liberal ideas, which went against the CCP. Over time, this has led to their active participation in civil society activities and similar adjacent political groups in order to make their voices heard. Consequently, the Chinese government represses Chinese citizens at a more aggressive rate, all due to modernization theory. Ronald Inglehart and Christian Welzel contend that the realization of democracy is not based solely on an expressed desire for that form of government, but democracies are born as a result of the admixture of certain social and cultural factors. They argue the ideal social and cultural conditions for the foundation of a democracy are born of significant modernization and economic development that result in mass political participation. Randall Peerenboom explores the relationships among democracy, the rule of law and their relationship to wealth by pointing to examples of Asian countries, such as Taiwan and South Korea, which have successfully democratized only after economic growth reached relatively high levels and to examples of countries such as the Philippines, Bangladesh, Cambodia, Thailand, Indonesia and India, which sought to democratize at lower levels of wealth but have not done as well. Adam Przeworski and others have challenged Lipset's argument. They say political regimes do not transition to democracy as per capita incomes rise. Rather, democratic transitions occur randomly, but once there, countries with higher levels of gross domestic product per capita remain democratic. Epstein et al. (2006) retest the modernization hypothesis using new data, new techniques, and a three way, rather than dichotomous, classification of regimes. Contrary to Przeworski, this study finds that the modernization hypothesis stands up well. Partial democracies emerge as among the most important and least understood regime types. Daron Acemoglu and James A. Robinson (2008) further weaken the case for Lipset's argument by showing that even though there is a strong cross country correlation between income and democracy, once one controls for country fixed effects and removes the association between income per capita and various measures of democracy, there is "no causal effect of income on democracy." In "Non Modernization" (2022), they further argue that modernization theory cannot account for various paths of political development "because it posits a link between economics and politics that is not conditional on institutions and culture and that presumes a definite endpoint—for example, an 'end of history'." Sirianne Dahlum and Carl Henrik Knutsen offer a test of the Ronald Inglehart and Christian Welzel revised version of modernization theory, which focuses on cultural traits triggered by economic development that are presummed to be conducive to democratization. They find "no empirical support" for the Inglehart and Welzel thesis and conclude that "self expression values do not enhance democracy levels or democratization chances, and neither do they stabilize existing democracies." A meta analysis by Gerardo L. Munck of research on Lipset's argument shows that a majority of studies do not support the thesis that higher levels of economic development leads to more democracy.

Жаңғырту және экономикалық даму

Қазіргі заманғы модернизация теориясының жақтастары дәстүрлерді экономикалық дамудың кедергісі деп қарастырған. Сеймур Мартин Липсеттің пікірінше, экономикалық жағдайлар сол қоғамдағы мәдени және әлеуметтік құндылықтармен тығыз байланысты. Әрі, модернизация дәстүрлі қоғамдар үшін күшті, радикалды өзгерістерге алып келсе де, оған баруға тұрарлық деп есептелді. Бірақ сыншылар дәстүрлі қоғамдар уәделенген пайданы көре алмай, көбінесе жойылғанын айтады. Ал басқалары тұрмыс деңгейінің жақсаруы, физикалық инфрақұрылым, білім беру және экономикалық мүмкіндіктерге тоқталып, осы сынға қарсылық білдіреді. Самуэль П. Хантингтон сияқты модернизация теориясының өкілдері 1960 және 1970 жылдары авторитарлық режимдер демократиядан гөрі экономикалық өсімді жеделдетуге қабілетті деп санайтын. Дегенмен, бұл көзқарасқа күдік туды. Адам Пжеворски «Демократия және даму: әлемдегі саяси институттар мен әл-ауқат, 1950–1990» (2000) еңбегінде «демократиялар экономикалық көрсеткіштер бойынша авторитарлық режимдермен теңдей жұмыс істейді» деген тұжырым жасады. Дарон Ацемоглу, Суреш Найду, Паскуал Рестрепо және Джеймс А. Робинсон жүргізген зерттеу демократияның жан басына шаққандағы ЖІӨ-ге оң әсер ететінін көрсетті.

Жаңғырту және жаһандану

Жаһандану экономикалық, саяси және әлеуметтік мәдениеттердің интеграциясы ретінде анықталады. Жаһанданудың модернизацияның шекарадан тыс таралуымен байланысты екені айтылады. Әлемдік сауда еуропалықтардың ерте заманада жаңа құрлықтарды ашқаннан бері үздіксіз өсіп келеді; ол өсіп, әсіресе өнеркәсіптік революция және 20-ғасырдың ортасында контейнерлік тасымалдау қабылдануының нәтижесінде дамыды. 1990 жылға қарай жылдық трансшекаралық туристік келушілер саны 456 миллионға жетті және содан бері үш есеге жуық өсіп, 2016 жылы 1,2 миллиардтан асты. Коммуникация – модернизацияның нәтижесінде дамыған тағы бір маңызды сала. Коммуникация индустриясы капитализмнің бүкіл әлемге таралуына жағдай жасады. Телефон, теледидар хабарларын тарату, жаңалықтар қызметтері және онлайн-провайдерлер жаһандануда шешуші рөл атқарды. АҚШ-тың бұрынғы президенті Линдон Б. Джонсон модернизация теориясын қолдады және теледидардың даму үшін білім беру құралдарын ұсынуға әлеуеті бар деп сенді. Жаһанданудың көптеген оң атрибуттары бар болғанымен, оның теріс салдары да бар. Жаһанданудың басым, неолибералды моделі көбінесе қоғамның байлары мен кедейлері арасындағы теңсіздікті күшейтеді. Дамып келе жатқан елдердің ірі қалаларында заманауи технологиялар – компьютерлер, ұялы телефондар және спутниктік теледидар, өте кедейлікпен қатар бар жерлер кездеседі. Глобалистер – жаһандану және модернизация теориясының жақтастары, олар жаһанданудың барлығына пайдалы екенін, өйткені оның артықшылықтары қоғамның барлық мүшелеріне, соның ішінде әйелдер мен балалар сияқты осал топтарға да жетіп, таралуы керек деп санайды.

АҚШ-тың 1960 жылдардағы сыртқы көмегі

Президент Джон Ф. Кеннеди (1961–1963) кеңесшілері экономистер В.В. Ростов пен Джон Кеннет Галбрайтқа, сол кезде «Үшінші әлем» деп аталатын елдерде экономикалық дамуды жылдамдату жолдары туралы идеялар үшін сенеді. Олар Азия, Африка және Латын Америкасына американдық көмекті қайта бағыттау үшін жаңарту үлгілерін ұсынды. Ростовтың «Экономикалық өсу сатылары» (1960) еңбегінде прогресс бес сатыдан өтуі керек, ал дамытылмаған әлем үшін екінші саты – өту және үшінші саты – өзін-өзі қамтамасыз ететін өсуге қадам басу маңызды болды. Ростов американдық араласу елді екінші сатыдан үшінші сатыға итеруге мүмкіндік береді деп мәлімдеді, сондай-ақ оның жетілуімен демократия мен азаматтық бостандықтарды орнатып, адам құқықтарын институционалды ететін белсенді орта тап пайда болады деп күтті. Нәтижесінде марксистік идеологияларға қарсы тұруға және коммунистік таралымды тоқтатуға болатын толыққанды теория пайда болды. Бұл үлгі Латын Америкасындағы «Прогресс үшін альянс», «Бейбітшілік корпусы», «Тамақтан гөрі бейбітшілік» және Халықаралық даму агенттігі (AID) үшін негіз болды. Кеннеди 1960-шы жылдарды «Даму онжылдығы» деп жариялады және шетелдік көмек бюджетін айтарлықтай арттырды. Жаңарту теориясы осы бағдарламалардың жобасын, негізін және мақсатын ұсынды. Мақсаттар тым жоғары болды және экономистер бірнеше жылдан кейін Еуропалық негіздегі жаңарту үлгісін, олардың әсер етуге тырысқан мәдениеттеріне сәйкес келмейтіні үшін тастап кетті. Кеннеди және оның жақын кеңесшілері жаңартуға қатысты айқын идеологиялық ұстанымдармен жұмыс істеді. Олар заманауилықтың мақсатты халық үшін ғана емес, сонымен қатар коммунизмді болдырмау үшін және екінші жағынан, өте бай жер иелерінің дәстүрлі ауылдық қоғамды толық бақылауына жол бермеу үшін де қажет деп сенді. Олар Американың, әлемдегі ең заманауи ел ретінде, осы идеалды үшінші әлемнің кедей елдеріне таратуға міндетті деп ойлады. Олар қайырымдылық пен игілікті, сондай-ақ қатал, белсенді және нық бағдарламаларды қалады. Бұл – сыртқы саяси мақсаттармен байланысты қайырымдылық еді. Майкл Латэм бұл идеологияның «Прогресс үшін альянс», «Бейбітшілік корпусы» және Оңтүстік Вьетнамдағы стратегиялық ауылдар бағдарламасы сияқты үш маңызды бағдарламада қалай жұмыс істегенін анықтады. Алайда, Латэм бұл идеологияның 19 ғасырдағы Ұлыбритания, Франция және басқа еуропалық елдердің империалистік жаңарту мақсаттарының мәжбүрлеусіз нұсқасы болғанын айтады.

President John F. Kennedy (1961–1963) relied on economists W. W. Rostow on his staff and outsider John Kenneth Galbraith for ideas on how to promote rapid economic development in the "Third World", as it was called at the time. They promoted modernization models in order to reorient American aid to Asia, Africa and Latin America. In the Rostow version in his The Stages of Economic Growth (1960) progress must pass through five stages, and for underdeveloped world the critical stages were the second one, the transition, the third stage, the takeoff into self sustaining growth. Rostow argued that American intervention could propel a country from the second to the third stage he expected that once it reached maturity, it would have a large energized middle class that would establish democracy and civil liberties and institutionalize human rights. The result was a comprehensive theory that could be used to challenge Marxist ideologies, and thereby repel communist advances. The model provided the foundation for the Alliance for Progress in Latin America, the Peace Corps, Food for Peace, and the Agency for International Development (AID). Kennedy proclaimed the 1960s the "Development Decade" and substantially increased the budget for foreign assistance. Modernization theory supplied the design, rationale, and justification for these programs. The goals proved much too ambitious, and the economists in a few years abandoned the European based modernization model as inappropriate to the cultures they were trying to impact. Kennedy and his top advisers were working from implicit ideological assumptions regarding modernization. They firmly believed modernity was not only good for the target populations, but was essential to avoid communism on the one hand or extreme control of traditional rural society by the very rich landowners on the other. They believed America had a duty, as the most modern country in the world, to promulgate this ideal to the poor nations of the Third World. They wanted programs that were altruistic, and benevolent—and also tough, energetic, and determined. It was benevolence with a foreign policy purpose. Michael Latham has identified how this ideology worked out in three major programs the Alliance for Progress, the Peace Corps, and the strategic hamlet program in South Vietnam. However, Latham argues that the ideology was a non coercive version of the modernization goals of the imperialistic of Britain, France and other European countries in the 19th century.

Сын-пикирлер мен нұсқалар

1970-ші жылдардан бері модернизация теориясын көптеген ғалымдар, соның ішінде Андре Гундер Франк (1929–2005) және Иммануэль Валерштейн (1930–2019) сынға алды. Бұл модельде қоғамды жаңғырту үшін туған жергілікті мәдениетті жою және оны батыстыққа бейімделген мәдениетпен алмастыру қажет болды. Бір анықтама бойынша, «қазіргі заманғы» дегеніміз – қазіргі уақытқа қатысты, демек, әлі барлық қоғамдар қазіргі заманғы болып саналады. Модернизацияны қолдайтындар көбінесе тек батыс қоғамдарын ғана толыққанды заманауи деп есептейді және басқаларын олармен салыстырғанда жабайы немесе жетілмеген деп санайды. Осы көзқарас модернизацияланбаған қоғамдарды, тіпті олар батыс қоғамдарымен бірдей тұрмыс деңгейіне ие болса да, кемсіз деп қарастырады. Оларға қарсы шығушылар модернизацияның мәдениетке тәуелсіз екенін және кез келген қоғамға бейімделуге болатынын айтады. Екі тарап та Жапонияны мысал ретінде келтіреді. Бір жағынан, Жапония – батыс емес қоғамда да толыққанды заманауи өмір салты болуы мүмкін екенін көрсететін дәлел. Екінші жағынан, Жапония модернизация нәтижесінде батыстыққа жақындаған деп саналады. Как Типпс атап көрсеткендей, модернизацияны теоретиктер бір-бірімен ауыстырып қолданатын басқа процестермен (демократиялану, либерализация, даму) біріктіру арқасында терминнің мағынасы бұлыңқырып, оны жоққа шығару қиынға түседі. Бұл теория ұзақ жылдар бойы Еуропадағы ең жетілген сатыға жеткені саналады. Антропологтар бұл тұжырымды одан әрі сынға алып, оның этноцентрикалық екенін және батыс мәдениетіне тән екенін айтады.

Тәуелдік теориясы

Бір баламалы модель – тәуелділік теориясы. Бұл теория 1950 жылдары пайда болды және Үшінші әлемдегі кедей елдердің қалыптаспауының себебі шикізатты жүйелі түрде империялық және неоколониалдық құрылымдарда пайдалану екенін көрсетеді. Оның жақтастары ресурстар әдетте кедей және дамылмаған мемлекеттердің "шеткерінен" бай мемлекеттердің "орталығына" ағылып, соның нәтижесінде бай мемлекеттер бұрынғысының есебінен байиды деп санайды. Андре Гундер Франк сияқты тәуелділік теориясының өкілдерінің басты пікірі, кедей мемлекеттердің кедейлігі және бай мемлекеттердің байыуы "әлемдік жүйеге" ену жолымен анықталады. Тәуелділік моделі оңтүстік жарты шардағы ұлтшылдардың (Латын Америкасы мен Африкадан) және марксистердің күшеюінен туындады. Бұл – модернизация теориясына қарсы реакция болды, ол барлық қоғамдар дамудың ұқсас сатыларынан өтеді, бүгінгі дамылмаған аймақтардың жағдайы бұрынғы дамыған аймақтардың өткендегі жағдайымен ұқсас, демек, дамымаған аймақтарға кедейліктен шығуға көмектесу үшін инвестициялар, технологиялар беру және әлемдік нарыққа жақындату сияқты түрлі шаралармен осы жалпы даму жолын үдету қажет деп есептеді. Тәуелділік теориясы бұл көзқарасқа қарсы тұрды, дамымаған елдер дамыған елдердің қарапайым примитивті нұсқалары емес, олардың өзгеше ерекшеліктері мен құрылымдары бар екенін, ал ең бастысы – әлемдік нарықтық экономикадағы әлсіз мүшелер екенін дәлелдеді.

Баррингтон Мур және салыстырмалы тарихи талдау

Модернизация теориясын сынға алудың тағы бір бағыты социолог Баррингтон Мур-младшийдің «Диктатура мен демократияның әлеуметтік бастаулары» (1966) еңбегіне байланысты болды. Бұл классикалық кітабында Мур кем дегенде «қазіргі әлемге үш жол» бар екенін дәлелдейді: либералды-демократиялық, фашистік және коммунистік, олардың әрқайсысы индустрияландыру мерзімінен және өту кезеңіндегі әлеуметтік құрылымнан туындайды. Модернизация теориясынан өзгеше, Мур қазіргі әлемге бір ғана жол жоқ екенін және экономикалық даму әрқашан демократияға алып келмейтінін айтады.

Гильермо О'Доннелл мен бюрократиялық авторитаризм

Саяси ғалым Гильермо О'Доннелл өзінің 1973 жылғы "Модернизация және бюрократиялық авторитаризм" еңбегінде Сеймур Мартин Липсет ең басты жетістігі болған индустрияландыру демократияны тудырады деген тезиске қарсы шықты. Оңтүстік Америкада О'Доннелл индустрияландыру демократияны емес, бюрократиялық авторитаризмді тудырды деп мәлімдеді.

Ацемоглу мен Робинсон және институционалдық экономика

Экономистер Дарон Ацемоглу мен Джеймс А. Робинсон (2022) модернизация теориясы саяси дамудың әртүрлі бағыттарын түсіндіре алмайды деп мәлімдейді, "өйткені ол экономика мен саясат арасындағы байланысты институттар мен мәдениетке тәуелсіз деп қарастырады және нақты бір соңғы нүктеге – мысалы, "тарихтың аяқталуына" – ұмтылады".