Кіріспе
Ффордтың романдарының ойдан шығарылған кейіпкері – Келесі бейсенбі. Ол британдық автор Джаспер Ффордтың комедиялық фантастика, тарихтың балама нұсқалары мен сырлы романдардан тұратын сериясының басты кейіпкері. Ол алғаш рет Ффордтың 2001 жылғы 19 шілдеде «Ходер & Стоутон» баспасынан жарық көрген «Эйр ісі» романында таныстырылды. 2012 жылға дейін серия екі кіші сериядан тұратын жеті кітапты қамтиды. Бірінші кіші серияға «Эйр ісі», «Жақсы кітапта адасқан», «Жоғалған сюжеттердің құдығы» және «Бір нәрсе шіріген» романдары кіреді. Екінші кіші серияға қазірге дейін «First Among Sequels», «Біздің бейсенбілеріміздің біреуі жоғалды» және «Көп өлген әйел» кітаптары кіреді. 2023 жылдың қараша айына қарай, келесі роман – «Dark Reading Matter» 2025 жылға жоспарланған.
Thursday Next is the protagonist in a series of comic fantasy, alternate history mystery novels by the British author Jasper Fforde. She was introduced for the first time in Fforde's first published novel, The Eyre Affair, released on 19 July 2001 by Hodder & Stoughton. as of 2012, the series comprises seven books, in two series. The first series is made up of the novels The Eyre Affair, Lost in a Good Book, The Well of Lost Plots and Something Rotten. The second series is so far made up of First Among Sequels, One of Our Thursdays Is Missing and The Woman Who Died a Lot. As of November 2023, the next novel, Dark Reading Matter, is planned for 2025.
Өмірбаян
Бейсенбі – Шаршембі Келесі мен Полковник Келесінің қызы, Хроногвардия деп аталатын Арнайы Операциялар Желісінің 12-ші бөлімінің (SO 12) бұрынғы агенты. Оның екі інісі бар: Антон мен Жоффи. Бірақ Антон Қырым соғысында қаза тапты. Романның балама әлемінде Англия – республика, ал оның алғашқы президенті Джордж Формби, Ұлыбританияға жасалған нацистік шабуыл (Операция «Теңіз арыстаны»), оккупация және азат етуден кейін сайланды. Біріккен Корольдік жоқ, ал Уэльс – тәуелсіз «Уэльс Социалистік Республикасы». 1985 жылы Қырым соғысы әлі де жалғасып жатыр, Ресейде әлі де патша бар, ал Виг партиясы Парламентте сақталып қалған. Бұл әлемде гендік инженерия жоғары деңгейде дамыған, сондықтан Бейсенбіде Пиквик атты додо үй жануары бар. Жаңадан жасалған мамонттар жолдарындағы жергілікті бақтарға зиян келтіруі мүмкін, ал адам эволюциясының осы туыс тармағының қайта жандануына байланысты неандертальдықтардың құқықтарын қорғау қозғалысы пайда болды. Бұл әлемде үйрек жойылып кеткен. Компьютерлік және авиациялық технологиялар біздің уақыт жолынан қалып қойған, транзистор ешқашан ойлап табылмаған (компьютерлер әлі де үлкен және вакуумдық түтіктерде жұмыс істейді), ал реактивті қозғалтқыштарға зерттеулер қаржыландырылмаған, себебі винттік және дирижабльдік технологиялар «жеткілікті жақсы» деп есептелген. «Голиаф Корпорациясы» – бұл балама әлемде көптеген тауарларды өндіретін алып компания, сонымен қатар маңызды полиция тергеулерін өз қолына алып, факті бойынша көлеңкелі үкімет рөлін атқарады. Бейсенбі Келесінің әлемінде әдебиет біздің әлемімізге қарағанда әлдеқайда танымал, ал Бейсенбі SO 27, Әдеби Детективтер немесе LiteraTecs мүшесі. Оның жұмысы Суиндон қаласында шоғырланған, онда ол күйеуі, нәрестесі және анасымен бірге тұрады. Бұл балама Англияда әдебиеттің маңыздылығы көптеген адамдардың өздерінің есімін танымал авторлардың есімімен алмастыруында көрінеді, сондықтан кейбіреулерін заң бойынша нөмірлеуге тура келеді, мысалы, Джон Милтон 432. «WillSpeak» автоматтары көбінесе теміржол вокзалдары сияқты қоғамдық орындарда кездеседі, олар Шекспир кейіпкерінің манекенін қамтиды және төлем жасағанда сол кейіпкердің ең танымал сөздерін айтады. Сонымен қатар, әдебиет пен шындық арасындағы шекара нашарлап, кітаптардағы және «нағыз өмірдегі» кейіпкерлерге романға кіруге және шығуға мүмкіндік береді. Осының нәтижесінде Бейсенбі Джейн Эйрдің соңын өзгертеді, ал әзілдің мәні біздің шындықтағы сюжеттен Бейсенбі жасаған өзгеріс әлдеқайда жақсырақ. Бұл басқа классикалық романдарда да болады: Урия Хип кітап әлеміндегі жағдайдың салдарынан біз білетін құлшынысшы және жалған емес кейіпкерге айналады, ал Бейсенбінің ағасы Майкрофт Шерлок Холмстың інісі болады. Бейсенбі сонымен қатар роман кейіпкерлерінің өздері кітапта екенін біліп, өзін-өзі танитынын анықтайды. Олар «ондай-бұл» бетке дейін қажет емес екенін айтады, әсіресе пьесадағы актерлер сияқты, сондықтан Бейсенбіге көмектесуге уақыттары жетеді. Көркем әдебиет әлемінің өз полиция күштері бар – «Jurisfiction» – кітаптардағы сюжеттердің әр оқылымда дұрыс жүруін қамтамасыз ету үшін. Бейсенбі кітапқа жасырынып, «Jurisfiction» үшін жұмыс істейді. «Кевершам-Хайтс» кітабы детектив инспектор Джек Спратт пен оның сержанты Мэри Мэридің (WOLP-те Мэри Джонс ретінде көрсетілген) қатысқан детектив романы, олар Бейсенбімен ауысады. Спратт пен Мэри өздерінің Fforde сериясын, «The Nursery Crime Division» кітаптарын жазады және «The Big Over Easy» мен «The Fourth Bear» кітаптарында классикалық балалар әдебиетіндегі кейіпкерлерге қарсы қылмыстарды бейнелейді.
Өмірбаян
Бейсенбі бірінші кітаптың басында отыздан асса да, кітап соңында Ланден Парк Лэйнге үйленеді. Бейсенбі Свиндондағы жұмысын және көркем әдебиет әлемін қатар алып жүреді, оның үстіне, әрдайым зұлым Голиат корпорациясының, Хадес әулетінің мүшелерінің және басқа да жамандықтардың құлқына қарсы күреседі. Оның өмірбаянын жазып, сонымен қатар қадағалап жүретін "Миллон де Флос" "Эйр ісі", "Жақсы кітапта адасқан", "Жоғалған сюжеттердің құдығы" және "Бір нәрсе шіріген" кітаптарындағы тараулардың басында оның өмірі туралы көптеген жайттарды ашады. Оның әкесі, полковник Next, ChronoGuard (SpecOps 12) ұйымының – уақытты бақылайтын арнайы жасақтың – бұрынғы мүшесі, ресми түрде ол жоқ деп есептеледі, өйткені бұрынғы басшылары оны жойды (оның дүниеге келгеніне бір сәт бұрын есігін қағу арқылы, бұл қарапайым, бірақ тиімді әдіс болды; дегенмен, оның балалары мен немересі әлі де бар, мүмкін Бейсенбінің ұлы, Жұма Next, болашақта ChronoGuard басшысы болғандықтан және/немесе полковник Next-тің өте кең өкілеттіктері болғандықтан). Алайда, үлкен Next уақыт-кеңістік континуумында із-түзсіз қалып, Бейсенбіге жиі барады, көбінесе оның айналасындағы уақытты тоқтатады, осылайша ChronoGuard оны ұстамайынша әңгімелесе алады. Полковник Next-тің есімі ешкімге белгілі емес, тек өзіне ғана, бұл оның жойылғанының салдары. Бейсенбідің екі інісі бар: Антон, ол Қырым соғысында қаза тапты, және Жоффи, ол Global Standard Deity (GSD) дінінің пасторы. Бейсенбіде сондай-ақ Пиквик атты додо бар. Додолар көп бұрын жойылғанмен, Ффордтың фантастикалық әлемінде олар клондау арқылы қайтадан пайда болды, бұл кең таралған хобби. Пиквик 1985 жылы, "Эйр ісі" оқиғасы орын алған кезде 12 жаста болды, және оның ерекше қасиеттері бар, соның ішінде қанаттары жоқ. Ол 1.2 нұсқадағы додо, ал ДНК тізбегі 1.7 нұсқасы шыққанға дейін толыққан жоқ. Thursday Next бастапқыда Пиквиктің еркек екенін ойласа да, кейіннен ол жұмыртқа салғанда әйел екені белгілі болды. Кітаптарда оның дауысы "плок плок" деп сипатталған. Бейсенбі Next-тің төңірегінде фантастикалық әлем құрылды, ол ойдан шығарылған ұйымдардың бірнеше веб-сайттарында көрініс тапқан.
Кітап әлемі
Кітап әлемі – кітаптардың "көрнеу артында" жұмыс істейтін, қияли және күрделі орта. Кітап әлемі, көбінесе, Ұлы Панджандрум деп аталатын бір нәрсемен "жасалады", ол биліктің ең жоғары деңгейінде деп есептеледі, бірақ ешқашан көрінбейді, Кітап әлемі үшін құдай сияқты рөл атқарады. "Панджандрум" сөзі жоғары мәртебелі адамды білдіретіндіктен, бұл мүмкіндік қайта расталады. Барлығы 52 деңгейден тұратын Ұлы кітапхана, Кітап әлеміне кіретін лобби ретінде және жасалған кез келген кітапқа ашық қақпа ретінде қызмет етеді. Жоғарыдағы 26 деңгей автордың тегі бойынша ұйымдастырылған, төрт қатар кітап сөрелері орталық нүктеден шашырап, крест пішіндес құрайды. Кітапқа кірудің дұрыс па, дұрыс емес па екенін анықтау үшін кітап мұқабасы "ашық" үшін жасыл, ал "қолжетімсіз" үшін қызыл болады. Ұлы кітапхананың үстінде үлкен күмбез орналасқан, ол төмендегі үлкен орманды аумақты көреді, ал алыста әр тіл үшін бір-бір кітапхана бар. 26 жер асты қабаты, Жоғалған сюжеттердің құдығы деп аталады, жарияланбаған туындыларды сақтайды, бірақ олар деңгей бойынша әліпбилік тәртіппен орналастырылған-жоқ па, әлі анықталған жоқ. Жарияланбаған кітаптар жойылса, олардың мәтіні болашақ туындылар үшін қайта өңделеді. Чешир мысығы Ұлы кітапхананың кітапханашысы, бірақ ол кездесетін кітап жазылғаннан бері Англиядағы аудандарды қайта бөлу салдарынан, Чешир мысығы енді Чешир ретінде танымал немесе Уоррингтонның біртұтас әкімшілік бірлігінің мысығы ретінде танылады. BookWorld-тың "қозғалтқыш бөлмесі" Text Grand Central кітаптардағы өзгерістерді бақылау үшін "оқиғалық кодтар" деп аталатын "қозғалтқыштарды" пайдаланады және оқырманға күрделі "имаготрансферттік жүйе" арқылы кітаптарды оқуға және оқырманның санасында туындаған бейнелерді жалғастыруға мүмкіндік береді. Жоғалған сюжеттердің құдығының тереңдігіндегі Мәтін теңізі барлық кітаптар үшін мәтіннің бастауы болып табылады және жойылған барлық кейіпкерлердің мәтінге қайта айналдырылатын жалпы жерлеу орны болып табылады. Кездейсоқ сөздер мен тыныс белгілерінен тұратын сөздер, үлкен балық аулау қайықтарына тең скраултраулерлер арқылы "траульденеді".
Байланыс
Кітап әлеміндегі бұқаралық байланыс қадамдық телефондар (footnoterphones) және мобильді қадамдық телефондар (mobilefootnoterphones) арқылы қамтамасыз етіледі. Басқалардан келген хабарлар мәтіндегі түсіндірмелер түрінде пайда болады, қадамдық телефонның "нөмірі" – таңдалған кейіпкердің кітабы, тарауы, бет нөмірі, абзацы және жолы. Телефондар арасындағы байланыс кітапта көрінбейтін жасырын туннельдер арқылы жасалады, мұндай туннельдер басқа кітаптар мен басқа жанрлар арасындағы қашықтықты көмкеріп жатады. Қосылымдарды "мәтіндік сүзгілер" (textual sieves) арқылы кесіп, сүзгілеуге болады, олар барлық кіріс мәтінді сүзгілейді. Junkfootnoterphones – BookWorld-тің "спам" хабарламалары, олар жиі жоғалған сюжеттердің шұңқырында пайда болады. Жаңалықтар да қадамдық телефондар арқылы таратылады, оларды қалауынша қосуға және өшіруге болады. Газеттер – BookWorld-те жаңалық алудың екінші тәсілі. BookWorld-тегі басты газет "Сөз" деп аталады. Jurisfiction ресми бюллетені Moveable Type сияқты арнайы бюллетендер кейіпкерлердің белгілі бір топтарына арналуы мүмкін.
Көлік
Кітаптан секіру барлық көркем кейіпкерлерге туа біткен қабілет сияқты көрінсе де, кітап әлемінен тыс адамдар үшін бұл сирек кездеседі. Кітапқа секіру – өзіңізді кітапқа "оқып", оқылып жатқан жерде сюжеттік желіде пайда болу. Мұндай табиғи дарын немесе қабілет "сапалы" кітапқа секіруді үйрету арқылы белгілі бір жолмен бекітілуі мүмкін, сондай-ақ мәтінді дауыстап оқымай-ақ кітапқа секіруге болады. Дегенмен, кітаптың сюжетін жоя қоймау үшін, сюжет орын алатын жерге тікелей секіруден сақтану керек, бірақ көптеген секірістер секірушіні баяу аймақтан тысқа жібереді. Кітапқа секіру кейіпкердің кітаптан секіргенде "сөніп" кетуімен сипатталады. Егер кейіпкер кітапқа секіруге құлықсыз болса немесе мүмкіндігі болмаса, жеке көлік құралын пайдалануы керек. Мұндай көлік құралы – TransGenre Taxis, ақша төлеміне кітапқа секіруге мүмкіндік беретін такси қызметі. Ұйымдаспаған қылмыстың көп бөлігі Жоғалған Сюжеттер Құдығында орын алады, себебі бұл аймақта қылмысты бақылау нашар. Мұндай жалпы қылмыстарға сюжеттік құралдарды, кейіпкерлерді және басқаларын заңсыз сату кіреді. Кітап әлемінің көп бөлігінің тұрақсыздығына байланысты, Жанрлар Кеңесі (Мемлекет бөлімін қараңыз) құрған қоғамдық полиция агенттігі кітап әлемін бақылауда ұстау үшін кітапқа секіру және басқа құрылғыларды пайдаланады. Қылмыстың алдын алудың орталық және жалғыз күші – Jurisfiction, Кітап әлемінің дерлік барлық аймақтарына қатысты құқықтарды жүзеге асырады. Jurisfiction-ға ерікті түрде қатысқаннан кейін, үміткер таңдалған Jurisfiction агентінің шәкірті болады. Барлық агенттерге барлық жағдайларда қажетті TravelBook беріледі. Қажетті Jurisfiction құрылғыларын, Ұлы кітапханаға және басқа да танымал көркем шығармаларға сілтемесі бар TravelBook сонымен қатар Кітап әлеміне жол көрсетуші ретінде қызмет етеді және әрбір жеке мүше үшін парольмен қорғалады. Орынды деп танылған агенттерге Кітап әлеміндегі жаратылыстар туралы ақпарат жинауға және зерттеу жүргізуге мүмкіндік беретін, жарияланбаған туындының паролі беріледі. (Жаратылыстар бөлімін қараңыз.) Жазбаша және практикалық емтиханды сәтті тапсырғаннан кейін шәкіртке толық агент мәртебесі беріледі.
Үкімет
Юрисфикцияға Кітап әлемінде зор билік берілгенмен, басты заң шығарушы үкімет – Кітап әлеміндегі әрбір жанрдан өкілдер құрамына кіретін Жанрлар Кеңесі. Әртүрлі мәселелерді қарап, оларға қарсы шаралар үшін қағидалар қабылдаса да, Жанрлар Кеңесінің ресми атқарушы органы жоқ. Сот істеріне қатысты Кеңестің билігі шектеулі. Осы мақсатта Кітап әлеміндегі сот залдарындағы көріністер пайдаланылады, әр көріністегі судья мен қазылар ағымдағы іс бойынша төрағалық етеді.
Жаратылыстар
Сипаттағыш жандарды жасайтын, сырт көрінісі құртқа ұқсас тіршілік иелері – кітап құрттары, жылдам анықтамалық сөздіктер ретінде қызмет етеді, жалпы сипаттағыштарды басқа сөздерге ауыстырады (мысалы, "жақсы" сөзін "әдепті" немесе "тартымды" деп өзгертеді). Олардың болуы көп жағдайда құпталады, алайда, егер бір жерге тым көп кітап құрты жиналса, онда ол жерде тым көп сипаттағыш сөздер мен "әсем тіл" пайда болып, мәтінді оқу қиын болады. Граммаситтердің түрлі нұсқалары бар, граммасит – есімдерді етістіктерге айналдыруға жасалған сәтсіз әрекет. Эксперименттен қашып шыққан олардың босатылуы апатқа әкелді, себебі олар кітапқа елеулі зақым келтіруі мүмкін. Белгілі граммасит түрлеріне объектінің барлық сипаттамасын сорып алатын сипаттағыш жегіштер (adjectivores) және verbisoids жатады, сондай-ақ басқа да түрлері бар. Verbisoids-ты дұрыс емес етістіктермен жеңуге болады.
Тілдер
Кітап әлемінің тілі ағылшын болғанымен, басқа да Ұлы кітапханалар бар, олардың тілі мүлдем бөлек. Дегенмен, әр Кітап әлемінің ішкі тілдері шрифттер ретінде қарастырылады. Осылайша (Брадшоудың "BookWorld Companion" кітабына сәйкес), "Courier Bold – қолдау саласындағы, мысалы, жоғалған сюжеттер шұңқырындағы адамдардың дәстүрлі тілі, ал Lorem Ipsum – қылмыстық әлемнің жаргоны. Қорқыныш жанрында немесе нуарда қиындыққа тап болсаңыз, бірнеше фраза білу пайдалы." (Lorem ipsum – макетті көрсету үшін қолданылатын мақаулы мәтін. Бұл – кішкентай бала кезінде Жексенбі Келесі сөйлейтін жалғыз тіл.)
Нақты дүниеге сілтеме жасау
Өзінің веб-сайтында Ффорд Свиндон қалалық жоспарлау кеңсесінің кеңейтілуіне және жаңа көшелерге ат қою қажеттілігіне байланысты, одан кітаптарының кейіпкерлерінің аттарын пайдалануға рұқсат сұрағанын хабарлайды. Ффорд бұл бетті әзілдеп жазғандай болғанымен, Суиндонның Орхидея Вейл ауданындағы бірнеше жаңа көшелер «Келесі бейсенбі» сериясындағы әдеби кейіпкерлердің аттарымен аталады. Оларға Бейсенбі көшесі, Жұма көшесі, Майкрофт жолы, Хавишам даңғылы, Эстелла көшесі, Эйр көшесі, Брэкстон жолы және Брэдшоу алаңы кіреді.