Кіріспе
Марсден мен Диггл арасындағы туннельдер (ағылш. Standedge Tunnels) – төрт қатар туннель. Олар Пеннин таулары арқылы, Батыс Йоркширдегі Кирклистің Марсдені мен Үлкен Манчестердегі Олдхэмнің Дигглі арасындағы Standedge өткелінде орналасқан. Үшеуі – теміржол туннельдері (Хаддерсфилд желісін қамтиды), ал біреуі – канал туннелі. 1974 жылы шекара өзгергенге дейін туннельдердің екі шеті де Йоркширдің Батыс Ридингіне қарасты. Хаддерсфилд Тар каналындағы канал туннелі 1794 жылғы 4 сәуірде Парламент актісімен мақұлданды. Одан кейін бірнеше айдан соң туннельдің құрылысы басталды. Екі жыл ішінде шығындарды үнемдеу шаралары оның аяқталу мерзімін ықпалдады, ал су деңгейі күтілгеннен әлдеқайда жоғары болғандықтан жұмыс баяулады. Шебер жұмысшыларды табу қиын болды, кейбір тендерлерге жауап келмеді, ал Бенджамин Оутрам жобадан бас тартты. 1807 жылы Томас Телфорд оны аяқтау үшін жаңа жоспар жасады. 1811 жылы туннель ашылды. Бұл – төрт Standedge туннелінің ең ұзыны және ең көнесі, сондай-ақ Ұлыбританиядағы ең ұзын, ең биік және ең терең канал туннелі. 1943 жылы барлық көлік үшін жабылып, 2001 жылдың мамырында қайта ашылды. Бірінші, бір рельсті теміржол туннелі Лондон және Солтүстік-Батыс темір жолы (LNWR) үшін Хаддерсфилд пен Манчестер арасындағы желіде 1848 жылы аяқталды. Оның сыйымдылығы жеткіліксіз болды, сондықтан 1871 жылы екінші, қатарлас, бір рельсті туннель ашылды. LNWR 1894 жылы үшінші, екі рельсті туннельді ашты. Қазіргі уақытта теміржол қозғалысы үшін тек екі рельсті туннель пайдаланылады, ал қалған екеуі сақталып, бірақ қолданылмайды. Барлық төрт туннель де стратегиялық аралықтарда қиылысқан туннельдермен немесе аидтармен байланысты, бұл теміржол туннельдерін құрылыс шахталарынсыз салуға және шығынды материалды қайықпен шығаруға мүмкіндік берді. Марсден соңындағы Standedge туннелінің келушілер орталығы туннельге қайықпен саяхаттау үшін база болып табылады және онда әртүрлі өткелдерді көрсететін көрме ұйымдастырылған.
The Standedge Tunnels (/s//t//æ//n//ɪ//dʒ/) are four parallel tunnels through the Pennine hills at the Standedge crossing between Marsden in Kirklees, West Yorkshire and Diggle in Oldham, Greater Manchester in northern England. Three are railway tunnels (containing the Huddersfield line) and the other is a canal tunnel. Before boundary changes in 1974, both ends of the tunnels were in the West Riding of Yorkshire. The canal tunnel on the Huddersfield Narrow Canal was authorised by an Act of Parliament on 4 April 1794. Construction of a tunnel began months later. Within two years, cost saving measures pushed back its completion date and progress was slowed by water levels much greater than had been expected. It proved difficult to secure skilled help, some tenders went unanswered and Benjamin Outram withdrew from the venture. In 1807, Thomas Telford drew up a new plan for its completion. In 1811, the tunnel opened. It is the longest and oldest of the four Standedge tunnels and is the longest, highest, and deepest canal tunnel in the United Kingdom. Having been closed to all traffic in 1943, the canal tunnel was re opened in May 2001. The first, single track railway tunnel, built for the London and North Western Railway (LNWR) on its line between Huddersfield and Manchester, was completed in 1848. It proved to have insufficient capacity and a second, parallel, single track tunnel was opened in 1871. The LNWR opened a third, double track tunnel in 1894. Only the double track tunnel is currently used for rail traffic; the other two are intact but disused. All four tunnels are linked by cross tunnels or adits at strategic intervals which allowed the railway tunnels to be built without construction shafts and allowed waste material to be removed by boat. The Standedge Tunnel Visitor Centre, at the Marsden end, is a base for boat trips into the tunnel and has an exhibition depicting the different crossings.
Құрылыс
1794 жылғы 4 сәуірде Хаддерсфилд тар каналының (сол кезде Хаддерсфилд каналы деп аталған) құрылысы, Аштон-андер-Лайнды және Хаддерсфилдті туннель арқылы байланыстыра отырып, Парламент актісімен бекітілді. Бенджамин Оутрам 1793 жылғы қазан айында канал мен туннельдің құны 178 478 фунт стерлинг деп бағаланғаннан кейін кеңесші инженер болып тағайындалды. Николас Браун маршрутты зерттеді. Оутрам туннель өтетін төбенің геологиясы құмтас және тақтатас екенін және қиындықтар тудырмайтынын ойлады. Тоннельге жұмыс Ред-Брук төбесіндегі еңісте басталады және тоннель екі жағынан бірдей қазылатын болады. Бу машиналары құрылыс кезінде суды сығарып тастайды. Оутрам – жоба инженері, ал Браун – бақылаушы және геодезист болды. 1795 жылғы шілдеде Джон Эванс туннельді бұрғылауды басқаруға тағайындалды. 1796 жылдың ортасына қарай туннельдің бір бөлігі қазылып, кейбір жерлері қапталып бітті. Су тігірлерін қамтамасыз ету үшін кішкентай туннельдер салуға көп күш жұмсалды. Күзде мұндай жұмыстың қымбат екенін ескере отырып, Оутрам қосымша жұмыс участаларын салудан бас тартып, екі жағынан да бұрғылауға назар аударды. Бұл арзан болғанымен, аяқталу мерзімі ұзартылды. Басқа да факторлар жұмысты баяулатты: қаржыландырудың жетіспеушілігі және нашар жұмыс тәжірибесі де әсер етті. Суды сығаруды қысқарту туннель қазуды қиындатты, өйткені жұмыс орындарына су көп мөлшерде кірді. 1797 жылғы қыркүйекте Оутрам комитетке мердігер Томас Ли қиындықтардың нәтижесінде үлкен шығынға ұшырағанын және келісімшартты орындай алмайтынын хабарлады. Оған ағаш үшін қосымша ақша, әр ярды үшін жоғары тариф және туннельді аяқтау үшін бір жыл қосымша берілді. 1799 жылдың ортасына қарай туннельдің жартысы аяқталды және қазылды, бірақ толыққанды бітірмеді. 1800 жылғы қазан айында саудаға қызығушылық танытқан Пик Форест каналы компаниясы туннельді айналып өту үшін трамвай жолын салуды ұсынды, бірақ ешқандай шара қабылданбады. Келесі туннель келісімшартына ешкім үміткер болмады, ал канал инженері Джон Варли, су тасқынынан зақымдалған каналдың бөліктерін жөндеген, туннельде жұмыс істеуге шақырылды. Көп ұзамай кен иесі Мэтью Флетчердің пікірі сұралды; ол уақытты үнемдеу үшін Редбрук шұңқырынан екі бағытта да туннель қазуға болатынын ұсынды, ол үлкен бу машинасымен құрғақ ұсталатын. Ол бұл 8000 фунт стерлинг тұратынын болжады, бірақ мердігер табылмады және туннель қазу екі жағынан да жалғасты. 1801 жылы Оутрам жұмыс ұзақ уақыт тоқтағаннан кейін отставкаға кетті. Браун жұмыстан босатылды. 1804 жылдың соңында кіші комитет Трент және Мерси каналындағы Харэскалл туннеліне, Кромфорд каналындағы Баттерли туннеліне және Честерфилд каналындағы Норвуд туннеліне сапар жасады. Олар туннель ішінде сүйреу жолын салуды ұсынды,3 бірақ қосымша шығын мен кешігуге қаржы жеткіліксіз болды. Ақша тапшылығына байланысты канал компаниясы 1806 жылы қосымша қаржы жинауға және туннельді пайдалану үшін қосымша төлем алуға мүмкіндік беретін жаңа Парламент актісін қабылдады. 1807 жылы Томас Телфордтан кеңес сұралды. Ол жоспар жасады, ол жұмыс аяқталғанға дейін орындалды. 1809 жылғы 9 маусымда туннельдің екі шеті қосылды. 1810 жылғы 10 желтоқсанда алғашқы кеме өтті. 1811 жылғы 26 наурызда туннель аяқталды және 4 сәуірде салтанатты ашылу рәсімі өтті; шақырылған қонақтар тобы, соңынан бірнеше жұмыс кемелері Diggle-де туннельге кіріп, Марсденге бір сағат қырық минутта сапарды аяқтады. Туннельдің құны 160 000 фунт стерлингке жетті, бұл оны Ұлыбританияда салынған ең қымбат канал туннелі етті. Ол сонымен қатар ең ұзын, ең терең және ең биік болды. Туннельдің ең терең жері 194 метр, ал теңіз деңгейінен биіктігі 196 метрді құрады. 1822 жылы Марсден жағында туннель кеңейтілді, сол кезде туннельдің соңындағы су тоғандарының артығы туннель аузынан бұрылды. Туннель 1893 жылы Diggle жағында 1894 жылғы теміржол туннеліне сыйымдылықты арттыру үшін кеңейтілді. Ұзартулар туннельді ұзартты. Қайта жаңарту алдындағы өлшеуде ұзындығы , бұл қабылданған көрсеткіш.
Операция
Туннель ашылғанда, канал қалған бөлігі салынғаннан кейін 13 жыл өткен соң, ал жұмыс басталғаннан кейін 17 жыл өткен соң толыққанды маршрутқа айналды, жалпы құны 123 803 фунт стерлингті құрады. Көптеген мәселелерге қарамастан, оның құрылысы сандық есептеулер саласының дамығанын көрсетті. Тельфордтың жоспары барлық мүмкін жағдайларды қамтыды және канал ашылғанға дейін қатаң орындалды. 1811 жылдан 1840 жылға дейін туннельді күніне орташа есеппен 40 қайық пайдаланды. Туннельдің кейбір бөліктері кірпішпен қапталған, бірақ кейбір учаскелері табиғи тас түрінде қалды. Туннельдің көп бөлігінде бір ғана тар қайық өте алады, ал шығындарды үнемдеу үшін сүйреу жолы жасалмады. Канал қайықтары ашылған кезде жылқылармен тартылды, ал қайықтар туннель ішінде аяқтарымен итеріліп жүргізілді – бір немесе бірнеше қайықшы жүк үстіне жатып, аяқтарымен туннельдің төбесіне немесе қабырғаларына итеріп, жылжытатын. Кәсіби «аяқпен жүргізушілерге» туннель арқылы қайықты өткізгені үшін бір шиллинг алты пенс төленді, бұл бос қайық үшін бір сағат жиырма минут, ал толық жүкпен үш сағатқа созылды. Жүк көлемінің шектелуі және сүйреу жолының болмауы, Рочдейл каналымен салыстырғанда бүкіл каналдың бәсекеге қабілеттілігіне кері әсер етті, өйткені Рочдейл каналы солтүстікке бірнеше шақырым қашықтықта орналасып, Хаддерсфилд каналымен бизнес үшін бәсекелесті. Туннельде екі бағыттан қозғалысты басқару үшін кеңейтілген өткізу орындары болғанымен, қайық экипаждары арасындағы қатал бәсекелестік кедергі келтірді және туннельде екі бағытта жұмыс істеу мүмкін болмады. Канал компаниясы бір бағытты қозғалыс режимін енгізді, осыған орай туннельдің бір жағы рұқсатсыз кіруді болдырмау үшін тізбекпен жабылды. Осыған ұқсас жүйе қазір де қолданылуда.
Қалпына келтіру
Канал мен туннельді қайта ашу үшін 5 миллион фунт стерлингтік қалпына келтіру жобасы жүзеге асырылды. Туннельдің бірнеше таспен қапталған бөліктері, мүмкін болған жағдайларда тас бұрандаларымен нығайтылды, ал осылай жасау қиын болған жерлерде тас бетін тұрақтандыру үшін бетон қолданылды. 2001 жылдың мамыр айында туннель қайтадан қозғалысқа ашылды. 2009 жылғы маусымнан бері қайықтар өз күштерімен, тәжірибелі жетекшінің қатысуымен туннель арқылы өтуге рұқсат етілді, одан кейін бір қызметтік көлік параллельді, пайдаланылмаған теміржол туннельдерінің бірі арқылы ілесіп өтеді.
Темір жол туннельдері
Үш теміржол туннелі бір-біріне және канал туннеліне параллель жүреді. Олардан Хаддерсфилд желісі өтеді. Олардың ұзындығы бойына тегіс болғандықтан, бу локомотивтерін тоқтатпай сумен қамтамасыз етуге арналған су құю құрылғыларын орнатуға болатын, бұл желідегі жалғыз тегіс учаске болып табылды. Ашылған кезде пойыздарды туннель арқылы пилот немесе пилоттық локомотив сүйемелдеді, ал олардың туннельден шығуы Генри Хайтон жасаған телеграф жүйесі арқылы екі шеттегі сигналдық посттар арасында хабарланды. 1848 жылғы туннель Хаддерсфилд пен Манчестер арасындағы теміржол қозғалысы үшін кедергіге айналды. Оның құрылысы аяқталмас бұрын, оның қасында екінші туннель салу жоспарланған. Экономикалық негіздеме нақтыланғаннан кейін, алғашқы теміржол туннелін салған Томас Нельсонға келісімшарт берілді. Бірінші туннель сияқты, канал туннелі де 21 адыс арқылы екінші туннельмен байланысты, олар Николсон туннелінің астынан өтіп, шығарылған топырақты қайықпен алып шығуға мүмкіндік берді. Туннель салушылар мен кірпішшілердің жалақы және смена ұзақтығына байланысты туындаған даулар салдарынан құрылыс жұмыстары ереуілмен тоқтап қалды. 1871 жылдың ақпанында бірінші теміржол туннелінен оңтүстікке қарай 5 шақырымдық екінші теміржол туннелі ашылды. Дегенмен, екі туннельдің де сұранысты қанағаттандыруға жеткілікті сыйымдылығы болмады. 1890 жылы L&NWR желінің көп бөлігінде төрт жолды қамтамасыз етуге кірісті, бұл үшін жаңа екі жолды туннель салу қажет болды. Құрылыс А.А. Макгрегор басшылығымен жүзеге асырылды және Diggle-дегі қағаз фабрикаларында және шығыс жағындағы 54 ағаш лагерде тұратын 1800 адам атсалысты. Бұл жолы 13 адыс алғашқы теміржол туннеліне қосылды. Канал туннелі Diggle жағынан үшінші теміржол туннеліне дейін кеңейтілді, ол оның жанынан өтті. Жаңа туннельдің көп бөлігі канал туннелінен солтүстікке қарай орналасқан, бірақ әрбір туннельдің кіреберісінде канал туннелінің үстінен өтеді. Жұмыс аяқталғаннан кейін туннельдің ұзындығы 5 шақырымға жетті. Қазба жұмыстарын жеделдету үшін 40 қазба ашылды, олар гелигниттің шамамен мөлшерін пайдаланды. Туннельдің қабырғаларын қаптау үшін шамамен 25 миллион кірпіш, көбінесе жергілікті өндіріс, қолданылды. 1894 жылдың сәуір айында 8 метрлік жер асты туннелінің бөлігі құлап, бір аптаға тосқауыл болды. 1894 жылдың 1 тамызында жаңа туннель инспектор, майор Йоркпен пайдалануға берілді. Екі жолды туннельдің ашылуы L&NWR үшін қосымша сыйымдылықты қамтамасыз етті, оларға уақытша жөндеу жұмыстары үшін бір жолды туннельдерді жабуға мүмкіндік берді. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, Лондон метросын есептемегенде, екі жолды туннель Ұлыбританиядағы ең ұзын бесінші теміржол туннелі болып табылады. 1848 және 1871 жылғы туннельдер техникалық қызметкерлерге қолжетімділік үшін пайдаланылады. 2000-шы жылдарда Network Rail 1848 және 1871 жылғы туннельдер арқылы теміржол қозғалысын қайта жандандыруды ұсынды, бұл Лидс-Манчестер Transpennine бағытындағы сыйымдылықты арттыруға бағытталған. Алайда, 2012 жылы Transpennine желісін электрлендіру туралы шешім қабылданғаннан кейін, қайта бағалау оны қажет емес деп тапты.
Қонақтар орталығы
Марсдендегі туннельдің басындағы Standedge туннелінің келушілер орталығы бұрынғы қоймада орналасқан, ол 1798 жылы канал Марсденге жеткеннен бастап, 1811 жылы туннель ашылғанға дейін канал баржаларынан аттарға жүк ауыстыру үшін пайдаланылған. Орталықта туннельдер тарихы, канал туннелінің жақындағы қайта жаңартуы және Хаддерсфилд тар каналы туралы көрмелер бар. Бұрын каналды күтіп ұстаушылар тұрған Туннель басындағы үйлерде кафе және канал туннеліне саяхаттарды брондау кеңсесі орналасқан. Келушілер орталығы Марсден теміржол станциясынан батысқа қарай шамамен жарты миль (0,8 км) қашықтықта, каналдың жағалау жолы арқылы жетеді. Станцияның жанында Ұлттық сенім қорының Марсден Мур иелігінің бас кеңсесі орналасқан, онда аймақ пен оның көлік тарихына шолу жасайтын "Марсденге қош келдіңіз" атты қоғамдық көрме бар.