Кіріспе
Оңтүстік Анатолиядағы мемлекет (1080–1375)
Киликия Армян Патшалығы (орта армян: Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորութիւն), сондай-ақ Киликия Армениясы (, , ,), Кіші Армения, Ұсақ Армения немесе Жаңа Армения деп те белгілі, ал бұрын Киликия Армян Кнездігі деп аталған, Арменияға Селжүктердің шапқыншылығынан қашқан армян босқындарымен жоғары орта ғасырларда құрылған армян мемлекеті болды. Армян жотасының сыртында орналасқан және ежелгі Армения Патшалығынан өзгеше, ол Александрет шығанағының солтүстік-батысындағы Киликия аймағында орналасқан. Патшалықтың бастауы Рубенид әулетімен 1080 жыл шамасында құрылған кнездікке байланысты, ол әр түрлі уақытта Армения тағын билеген үлкен Багратуни әулетінің тармағы деп есептеледі. Олардың астанасы бастапқыда Тарс қаласында, кейін Сиске көшірілді. Киликия еуропалық крестшілермен берік одақтас болды және өзін Шығыстағы христиандық әлемнің бекінісі деп санады. Бұл мемлекет Арменияның өзі шетелдік оккупацияда болған кезде армян мәдени өндірісінің маңызды орталығы болды. Киликияның армян тарихы мен мемлекеттігіндегі маңызы Армян Апостольдық Шіркеуінің Католикосының, армян халқының рухани жетекшісінің осы аймаққа көшірілуімен де куәландырылады. 1198 жылы Рубенид әулетінен шыққан Лео I Армения патшасы етіп тағайындалғанда, Киликия Армениясы патшалыққа айналды. Тигран Феникия мен Киликияны жаулап алып, Селевкидтер империясын жойды. Оның иеліктерінің оңтүстік шекарасы Птолемейге (қазіргі Акра) дейін жетті. Басып алынған қалалардың көптеген тұрғындары Тигранакерт (Тигранокерта) жаңа астанасына көшірілді. Өркендеген шағында Тигранның Армения империясы Понт тауларынан Месопотамияға дейін, Каспий теңізінен Жерорта теңізіне дейін созылды. Тигран оңтүстік-шығысқа қарай, қазіргі Иранның батысында орналасқан Парфияның астанасы Экбатанаға дейін жорықтар жасады. 27 жылы Рим империясы Киликияны басып алып, оны өзінің шығыс провинцияларының біріне айналдырды.
Византия империясы тұсында армяндардың жаппай көшіп кетуі
395 жылы Рим империясы екіге бөлінгеннен кейін Киликия Шығыс Рим империясының құрамына кірді, оны Византия империясы деп те атайды. Біздің заманымыздың VI ғасырында армян отбасылары Византия аумақтарына қоныс аударды. Олардың көптегені Византия армиясында әскер немесе генерал ретінде қызмет етіп, жоғары императорлық лауазымдарға жетті. Киликия VII ғасырда араб шапқыншылығына ұшырап, Рашид халифалығының құрамына толықтай қосылды. 1045 жылы Ұлы Арменияның Византия империясына ресми түрде қосылуы және одан кейін 19 жыл өткен соң Селжұқ түркілері тарапынан басып алынуы Киликияға армян халқының екі жаңа толқынымен қоныс аударуына әкелді. Алайда Филареттің мемлекеті 1090 жылы қайтыс болғанға дейін құлдырауға ұшырады және ақырында жергілікті биліктерге бөлініп кетті.
Киликия Армениясының пайда болуы
Филарет шақырған әміршілердің бірі Рубен еді. Рубен Византия императорының өтініші бойынша Константинополға барған армян билеушісі Гагикпен бірге болды. Алайда, патша бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізудің орнына, өзінің армян жерлерін беруге және жер аударылумен өмір сүруге мәжбүр болды. Кейіннен гректер Гагикті өлтірді. 1080 жылы Рубен армян әскерлерін ұйымдастырып, Византия империясына қарсы көтеріліс жасады. Оған көптеген басқа армян иелері мен ақсүйектері қосылды. Осылайша, 1080 жылы Рубеннің басшылығымен Киликияның тәуелсіз армян княздығы мен болашақ патшалығының негіздері қаланды. Армениялықтар да кресткерлерге көмектесті; Рим папасы Григорий XIII өзінің Ecclesia Romana еңбегінде былай деп сипаттады: Армения одақтастарына деген ризашылықтарын білдіру үшін кресткерлер Константинге Комес және Барон атақтарын берді. Армения мен крест әскерлерінің арасындағы достық қарым-қатынас жиі аралас некелер арқылы нығайды. Мысалы, Эдессаның Иосилин I Константиннің қызына үйленді, ал Годфридің ағасы Балдуин Константиннің немересі, оның ағасы Торостың қызына үйленді. 1112 жылы ол соңғы армян патшасы Гагик II-нің өлімі үшін кек алу үшін Цизистра қамалынан бас тартты. Осылайша, қаланы басқаратын үш Византиялық бауырластар, соңғылардың өлтірушілері қатыгездікпен өлтірілді. 1151 жылы Торостың билігі кезінде Армения шіркеуінің басшысы өзінің кафедрасын Хромклаға көшірді. Сол кезде Мысырдың Саладин патшасы Иерусалим патшалығын жеңіп, үшінші крест жорығына әкелді. Принц Левон II осы жағдайдан пайдаланып, еуропалықтармен қарым-қатынасын жақсартты. Киликия Армениясының аймақтағы беделін 1189 жылы папа Клемент III Левонға және католикос Григорий IV-ге жіберген хаттар растайды, онда ол армян әскери және қаржылық көмегін сұрады. Левонға Киелі Рим императорлары (Фредерик Барбаросса және оның ұлы Генрих VI) берген қолдауының арқасында ол князьдіктің мәртебесін патшалыққа көтерді. 1198 жылы 6 қаңтарда, армяндар Рождествоны тойлайтын күні, Тарс соборында Сирияның Якобыт патриархы, Тарс грек митрополиті, көптеген шіркеу басшылары мен әскери басшылардың қатысуымен ханзада Левон II салтанатты түрде таққа отырғызылды. Католикос Григорий VI Абирадтың тажына отырғанда, Левон Генрих VI атынан Майнц архиепискобы Конрадтан арыстан белгісі бар байрақты алды. Тажын иеленіп, ол Армения Киликиясының тұңғыш патшасы Левон I болды. Рубенидтер өздерінің билігін Таурус тауларынан жазыққа және шекара бойына, соның ішінде Сис, Анаварза, Вахка, Ванер / Ковара, Сарвандикар, Куклак, Т'ил Хамтун, Хаджин және Габан (қазіргі Гебен) қалаларының барондық және патшалық сарайларына дейінгі стратегиялық жолдарды қорғану арқылы нығайтты. Селджуктардың қатерінен қорғану үшін Константин Антиохияның Богемонд IV-імен одақ құрды, ал Богемондтың ұлы Филиптің патшайым Забельге үйленуі мұны бекітті; дегенмен, Филип армениялықтардың дәміне сай емес еді, өйткені ол армян шіркеуінің ережелерін ұстанудан бас тартты. Моңғол жаулап алуы Ұлы Армения үшін апатты болды, бірақ Киликия үшін емес, өйткені Хеттум моңғолдармен алдын ала ынтымақтастық орнатты. Ол 1247 жылы Моңғол сотына Смбат ағасын жіберді. Ол 1250 жылы Киликияның тұтастығына кепілдік беретін келісіммен, сондай-ақ Селджуктардың басып алған бекіністерін қайтарып алуға моңғол көмегін уәде етті. Моңғолдарға қатысты кейде ауыр әскери міндеттемелерге қарамастан, Хеттумның қаржылық ресурстары мен саяси дербестігі болды, сондықтан ол жаңа және әсерлі бекіністер, мысалы Тамрут қалашығы сияқты, салды. 1253 жылы Хет'ум өзі Қаракорумда моңғолдардың жаңа билеушісі Мунке ханға барды. Оны үлкен құрметпен қабылдады және моңғол аумағында орналасқан армян шіркеулері мен монастырларын салықтан босатуды уәде етті. Араб тарихшыларының айтуынша, Хулагу Алеппоны жаулап алған кезде, Хет'ум және оның әскерлері бас мешітте және көршілес кварталдар мен базарларда қырғын мен өртке жауапты болды. Олар 1250 және 1253 жылдары Египет пен Палестинаны қолға алып, моңғолдардың бұрын болған Әйубидтер мен Аббасидтер үкіметтерін жойғанынан туындаған бос орынды толтырды. 1266 жылы мамлюк басшылары Бейбарс Таяу Шығыстағы крест әскерлерін жоюды мақсат етіп, соғысқа аттанды. Хет'ум Левонды өте қымбат бағаға сатып алды, бұл мамлюктерге көптеген қамалдарды және үлкен ақшалай қаражатты иеленуге мүмкіндік берді. 1269 жылы Киликия жер сілкінісі елге одан әрі зардап келтірді. 1269 жылы Хет'ум I Мамлюктерге жыл сайын үлкен алым-салық төлеген ұлы Левон II пайдасына тақтан бас тартты. Алым-салық төленгеніне қарамастан, мамлюктер Киликияға бірнеше жылда бір рет шабуыл жасай берді. 1275 жылы султанның әмірлері басқаратын әскер ешқандай себепсіз елге басып кірді және қарсы тұруға шамасы жоқ армениялықтармен кездесті. Тарс қаласы алынды, патша сарайы мен Әйя София шіркеуі өртенді, мемлекеттік қазына тоналды, 15 000 азамат өлтірілді және 10 000 адам Египетке тұтқынға алынды. Аяс қаласының, армян және франк халқының көбісі қырылды. Мамлюктер жоғарыда айтылғандарға қарамастан, Киликия Армениясына көптеген рет шабуыл жасады. 1292 жылы ол Египеттің мамлюк султаны Әл Әшраф Халил шапты, ол бір жыл бұрын Аккрада Иерусалим патшалығының қалдықтарын басып алған еді. Хромкла да тоналды, бұл католикосатты Сиске көшуге мәжбүр етті. Хет'ум Бехесни, Мараш және Тел Хамдунды түрктерге тастап кетуге мәжбүр болды. 1293 жылы ол інісі Торос III пайдасына тақтан бас тартып, Мамистра монастыріне кірді.
To show their appreciation to their Armenian allies, the Crusaders honored Constantine with the titles of Comes and Baron. The friendly relationship between the Armenians and Crusaders was cemented by frequent intermarriages. For instance, Joscelin I of Edessa married the daughter of Constantine, and Baldwin, brother of Godfrey, married Constantine's niece, daughter of his brother T'oros. In 1112, he took the castle of Cyzistra in order to avenge the death of the last Bagratid Armenian king, Gagik II. The assassins of the latter, three Byzantine brothers who governed the castle, were thus brutally killed. Around 1151, during T'oros' rule, the head of the Armenian Church transferred his see to Hromkla. At the time, Saladin of Egypt defeated the Kingdom of Jerusalem, which led to the Third Crusade. Prince Levon II profited from the situation by improving relations with the Europeans. Cilician Armenia's prominence in the region is attested by letters sent in 1189 by Pope Clement III to Levon and to Catholicos Gregory IV, in which he asks Armenian military and financial assistance to the crusaders. Thanks to the support given to Levon by the Holy Roman Emperors (Frederick Barbarossa, and his son, Henry VI), he elevated the princedom's status to a kingdom. On January 6, 1198, the day Armenians celebrate Christmas, Prince Levon II was crowned with great solemnity in the cathedral of Tarsus, in the presence of the Syrian Jacobite patriarch, the Greek metropolitan of Tarsus, and numerous church dignitaries and military leaders. While he was crowned by the catholicos, Gregory VI Abirad, Levon received a banner with the insignia of a lion from Archbishop Conrad of Mainz in the name of Henry VI, Holy Roman Emperor. By securing his crown, he became the first King of Armenian Cilicia as King Levon I. The Rubenids consolidated their power by controlling strategic roads with fortifications that extended from the Taurus Mountains into the plain and along the borders, including the baronial and royal castles at Sis, Anavarza, Vahka, Vaner/Kovara, Sarvandikar, Kuklak, T‛il Hamtun, Hadjin, and Gaban (modern Geben). In order to fend off the Seljuk threat, Constantine sought an alliance with Bohemond IV of Antioch, and the marriage of Bohemond's son Philip to Queen Zabel sealed this; however, Philip was too "Latin" for the Armenians' taste, as he refused to abide by the precepts of the Armenian Church. The Mongol conquest was disastrous for Greater Armenia, but not Cilicia, as Het'um preemptively chose to cooperate with the Mongols. He sent his brother Smbat to the Mongol court of Karakorum in 1247 to negotiate an alliance. He returned in 1250 with an agreement guaranteeing the integrity of Cilicia, as well as the promise of Mongol aid to recapture forts seized by the Seljuks. Despite his sometimes burdensome military commitments to the Mongols, Het’um had the financial resources and political autonomy to build new and impressive fortifications, such as the castle at Tamrut. In 1253, Het'um himself visited the new Mongol ruler Möngke Khan at Karakorum. He was received with great honors and promised freedom from taxation of the Armenian churches and monasteries located in Mongol territory. According to Arab historians, during Hulagu's conquest of Aleppo, Het'um and his forces were responsible for a massacre and arsons in the main mosque and in the neighboring quarters and souks. They took control of Egypt and Palestine in 1250 and 1253, respectively, and filled the vacuum caused by the Mongol destruction of the pre existing Ayyubid and Abbasid governments. The Mamluk leader Baibars took the field in 1266 with the intention of wiping out the Crusader states from the Middle East. Het'um ransomed Levon for a high price, giving the Mamluks control of many fortresses and a large sum of money. The 1269 Cilicia earthquake further devastated the country. In 1269, Het'um I abdicated in favour of his son Levon II, who paid large annual tributes to the Mamluks. Even with the tributes, the Mamluks continued to attack Cilicia every few years. In 1275, an army led by the emirs of the sultan invaded the country without pretext and faced Armenians who had no means of resistance. The city of Tarsus was taken, the royal palace and the church of Saint Sophia was burned, the state treasury was looted, 15,000 civilians were killed, and 10,000 were taken captive to Egypt. Almost the entire population of Ayas, Armenian, and Frankish perished. The Mamluks, despite the above, continued to raid Cilician Armenia on numerous occasions. In 1292, it was invaded by Al Ashraf Khalil, the Mamluk sultan of Egypt, who had conquered the remnants of the Kingdom of Jerusalem in Acre the year before. Hromkla was also sacked, forcing the Catholicossate to move to Sis. Het'um was forced to abandon Behesni, Marash, and Tel Hamdoun to the Turks. In 1293, he abdicated in favor of his brother T'oros III, and entered the monastery of Mamistra.
Моңғолдармен жорықтар (12991303)
1299 жылдың жазында Хеттум І-нің немересі Хеттум II патша, мамлюктердің тағы бір шабуыл қаупіне тап болып, Персияның моңғол ханы Ғазаннан көмек сұрады. Жауап ретінде Ғазан Сирияға жорық жасап, Кипр франктарын (Кипр патшасы, тамплиерлер, госпитальерлер және тевтон рыцарларын) мамлюктерге қарсы шабуылға қосылуға шақырды. Моңғолдар Алеппо қаласын басып алды, онда оларға Хеттум патшасы қосылды. Оның әскеріне Армения патшалығынан келген тамплиерлер мен госпитальерлер де кірді, олар жорықтың қалған бөлігіне қатысты. Біріккен күштер 1299 жылдың 23 желтоқсанында Уәди әл-Хазандар шайқасында мамлюктерді жеңді. Бұл Сирияға моңғолдар жасаған соңғы ірі жорық саналады. 1304 жылдың 10 мамырында Ғазан қайтыс болғаннан кейін, Киелі жерді қайта басып алу үміті мүлдем жойылды. Хеттум II он алты жасар шөбересі Левон III-нің пайдасына тақтан бас тарды және францискан монахы болды; алайда, ол Левонға Киликияны мамлюк әскерінен қорғауға көмектесу үшін монастырьдан шықты, нәтижесінде олар Баграс маңында жеңіліске ұшырады. 1307 жылы қазіргі және бұрынғы патшалар Киликиядағы моңғол өкілі Буларғумен Аназарбаның жанындағы лагерде кездесті. Жақында ислам дініне өткен Буларғу армяндықтардың барлығын өлтірді. Хеттумның інісі Ошин дереу Буларғуға қарсы жорық жасап, оны жеңіп, Киликиядан қуды. Буларғу армяндардың өтініші бойынша Олжейту тарапынан жасалған қылмысы үшін жазаланды. Ошин Тарсқа оралғаннан кейін Киликия Армениясының жаңа патшасы аталды.
Лузиньян әулетімен құлдырау және құлдырау
Армения мен Лузиньян арасында әрқашан тығыз қарым-қатынас болған, олар 12 ғасырға қарай Жерорта теңізінің шығысындағы Кипр аралында бекініп қалған еді. Егер олар Кипрде болмағанда, Кілікія Армениясы патшалығы қажеттілік туған жағдайда аралда құрылуы мүмкін еді. 1342 жылы Левонның туысы Гай де Лузиньян Арменияның патшасы Константин II ретінде киеліленді. Гай де Лузиньян мен оның кіші інісі Жан латыншылдар деп есептелді және Леванттағы Рим католик шіркеуінің басымдығына берілді. Лузиньян патшалары католицизмді және еуропалық жолдарды таңуға тырысты. Армения ақсүйектері мұны көбінесе қабылдады, бірақ шаруалар өзгерістерге қарсылық көрсетті, бұл ақырында азаматтық қақтығысқа әкелді. 1343-1344 жылдары, армян халқы мен оның феодалдық билеушілері жаңа Лузиньян басшылығына және армян шіркеуін латыншалау саясатына бейімделуден бас тартқан кезде, Кілікіяны аумақтық кеңейтімді көздеген мамлюктер тағы да басып алды. Армениялықтар Еуропадағы дінбауырларынан көмек және қолдау сұрап жиі үн қатты, сонымен қатар патшалық жаңа крест жорықтарын жоспарлауға да қатысты. Арменияның Еуропадан көмек сұрауы сәтсіз аяқталып, Сис мамлюктердің қолына түсті, ал 1375 жылы патша Левон V, оның қызы Мари және күйеуі Шахан паналаған Габан бекінісі түсті, осылайша патшалыққа нүкте қойылды. Савойя үйі Иерусалим патшасы және басқа да бірнеше тақтардың құқығын иелену арқылы бұл атаққа жанама түрде таластады.
Киликияның армян халқының таралуы
Мамлюктер Киликияны басып алғанымен, оны ұстап тұра алмады. Түркі тайпалары сол жерге қоныстанды, осының нәтижесінде Тимур бастаған Киликияның жаулануы болды. Соның салдарынан 30 000 бай армян Киликиядан көшіп, 1489 жылға дейін Лузиньян әулеті билік еткен Кипрге қоныстанды. 1909 жылы Аданада Киликия армяндары қырғынға ұшырады. Көпұлтты халық, сондай-ақ еуропалықтармен, әсіресе Франциямен сауда және саяси байланыстар армян мәдениетіне маңызды жаңа үлгілер әкелді. Шындығында, Киликия кезеңінде батыстық лауазымдар, яғни барон мен констебль, армян тіліндегі нахарар мен спарапет атауларын ығыстырды. Көптеген армян қамалдары ерекше түрде таулы жерлерді пайдаланды, оларда иілісқан қабырғалар мен дөңгелек мұнаралар болды, бұл Госпитальерлердің Крак де Шевалье және Маркаб қамалдарына ұқсас еді. Киликия дәуірі армян өнерінің маңызды үлгілерін жасады, әсіресе 13 ғасырда Хромкла қаласында жұмыс істеген Торос Рослиннің нұрлы қолжазбаларын. Француз тілі Киликия ақсүйектері үшін екінші тіл болғандықтан, итальян тілі Киликия саудасы үшін екінші тілге айналды, себебі үш итальяндық қала-мемлекет Киликия экономикасына кеңінен араласты. Хет'ум II тәжден бас тарғаннан кейін францискан монахы болды. Армян тарихшысы Нерсес Балиенц францискандық болды және Латын шіркеуімен бірігуді қолдады. Рим папасының үстемдік талпынысы шіркеулер арасындағы бірлікке оң әсер етпеді. 1261 жылы Акрде өткен кеңесте армян делегаты Мхитар Скевратси армяндардың наразылығын былай деп қорытындылады:
«Рим шіркеуі басқа Апостолдық шіркеулерге үкім шығаруға қандай құқыққа ие, өзі олардың үкімдеріне бағынбайынша? Біздің өзімізге [армяндарға] елшілердің үлгісімен сіздерді [католик шіркеуін] сотқа тартуға құқық бар, ал сіздердің біздің құзыретімізді жоққа шығаруға құқығыңыз жоқ.»
Түсіндірме жазбалар
Клод Мутафиан Le Royaume Arménien de Cilicie, 55-б. "Армения патшасы мен Антиохия франктары жасаған моңғол одағы" ("Армения патшасы моңғол одағына кіруге шешім қабылдады, бұл туралы латын барондарының Антиохиялықтардан басқасы білмеді") және "Франко-моңғол ынтымақтастығы" туралы жазады. Клод Лебедель "Крестоносцы" еңбегінде Антиохия мен Триполи франктарының моңғолдармен одақтасуын былай сипаттайды: (1260 жылы) "франк барондары моңғолдармен одақтасудан бас тартты, армяндар мен Антиохия және Триполи ханзадасынан басқа". Әмин Маалуфтың "Арабтардың көзімен крест жорықтары" кітабында одақ туралы кеңінен және нақты айтылған (бет нөмірлері француз басылымына сілтеме жасайды): "Армениялықтар, патшасы Хетумның өзі, моңғолдардың жағына шықты, сондай-ақ оның күйеу баласы Богемонд ханзада да. Алайда Акра франктары мұсылмандарға көңіл қоятын бейтараптық позициясын қабылдады" (261-бет), "Антиохияның Богемонды мен Арменияның Хетумды моңғолдардың басты одақтастары" (265-бет), "Хулагу ( ) әлі де одақтастарының жазалануына жол бермеу үшін жеткілікті күшке ие болды" (267-бет).