Кіріспе

Жосонның 21-ші патшасы 1724 – 1776 жылдар аралығында Еңжо (hangul=영조; 31 қазан 1694 – 22 сәуір 1776), жеке аты И Гым (hangul=이금), Корея Жосон әулетінің 21-ші монархы. Ол Сүкжон патшаның Хэджу Чое руынан шыққан Сүк ханның екінші ұлы. Билікке көтерілер алдында ол Еонин ханзадасы (hangul=연잉군) деп аталды. Оның өмірі саяси тартыстармен және анасының қарапайым тегіне байланысты наразылықпен сипатталды. 1720 жылы, ағасы И Юн (кейіннен Кёнжонг патша) 20-шы патша болып таққа отырғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Еонин тақ мұрагері атанды. Бұл саяси фракциялар арасында үлкен дау тудырды. Бірақ төрт жылдан кейін Кёнжонг қайтыс болғаннан кейін, ол таққа отырды. Еңжо ең алдымен салық жүйесін реформалауға және Танпьонг саясаты (hangul=탕평) арқылы түрлі топтарды келісімге келтіруге жасаған тырашталған әрекеттерімен есімдеріне ішкен. Оның шамамен 52 жылдық билігі 1762 жылы жалғыз тірі қалған ұлы, мұрагер ханзада Садоның өте даулы жазалануымен де ерекшеленді. Дегенмен, осы дауға қарамастан, Еңжо корей тарихында Конфуцийлік этикамен басқаруға жасаған тырыстары үшін жағымды беделге ие болды.

Таққа мұрагерлік

1720 жылы Сукжон патша қайтыс болды, ал Сукжонның үлкен ұлы, ханзада И Юн 33 жасында патшалық таққа отырды, Кёнчжон патша болып тағайындалды. 1720 жылы қайтыс болғанға дейін Сукжонның И Иньюнгке ханзада Йёнингті Кёнчжонның мұрагері етіп тағайындауды айтқаны күдік тудырады, бірақ тарихшы немесе хатшы болмағандықтан, бұл туралы ешқандай жазба қалмаған. Осы кезде Норон фракциясы жаңа патшаны өзінің кіші ағасының пайдасына тақтан түсіруге сәтсіз тырысты. Кёнчжон таққа отырғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, ханзада Йёнинг Тақ мұрагерінің інісі (Вансежэ; 왕세제, 王世弟) болып тағайындалды. Бұл билік үшін күресті одан әрі шиедірді және 1721 жылғы Синнимсахваға (신임사화) әкелді. Норон патшаға тиімсіз петициялар жіберді, ал қарсыласты Сорон фракциясы бұл жағдайды өз пайдасына қолданды – Норон билікті басып алуға тырысып жатыр деп мәлімдеп, осылайша қарсыластарының бірнеше лауазымынан алынбасына себепкер болды. Сорон фракциясының мүшелері патша сарайын мазалап жүрген ақ түлкіні аулау сылтауымен Йёнингті өлтіру жоспарын жасады, бірақ ол асырап алған анасы, патшайым жесір Хьесуннің қорғауына ішті. Кейін ол патшаға қарапайым адам ретінде өмір сүруге дайын екенін айтты. 1724 жылдың 11 қазанында Кёнчжон патша қайтыс болды. Сорон Йёнингті ағасының өліміне қатысы бар деп айыптады, себебі Норон фракциясы оны бұрын таққа отырғызуға тырысқан. Алайда, көптеген тарихшылар оның өлімі ластанған теңіз өнімдерінен болған уланудың салдары болуы мүмкін деп санайды, өйткені ол аурудың белгілерін көрсеткен. Гомер Хулберт өзінің «Корея тарихы» атты кітабында осы оқиғаны былай сипаттады: «Бірақ біз бұл қауесеттің рас екеніне күмәндануға құқылымыз, өйткені осы бауырластың іс-әрекеттері оның мұндай әрекетке баруға қабілетті екенін көрсетпейді, екіншіден, жаздың ортасында мұзсыз 30 шақырым жерден әкелінген шаянды жейтін адам өлімге ұшырауы мүмкін». 1724 жылдың 16 қазанында ханзада Йёнинг Жосонның 21-ші билеушісі, Йонджо патша болып таққа отырды.

И Ин-джаның көтерілісі

Йонджо патша таққа отырғаннан кейін Норон фракциясының мәртебесі қайта орнатылды, ал Намин фракциясының радикалдық тобы мен шеттетілген Сорон фракциясы Король Кёнчжонды қорғау деген желеумен И Инчжуа көтерілісін ұйымдастырды. Йонджо фракциялық талас-тартыс елдің дамуына зиян екеніне сеніп, теңдей жұмысқа алу саясатын жүргізді. Жауап ретінде Сорон тобының радикалдық тобы көтерілісін патша Кёнчжонның өліміне байланысты күдіктер тудыру арқылы және Йонджо патшасы Сукчжон патшаның заңды мұрагері емес деп мәлімдеу арқылы өз билігін нығайтты. Көтеріліс 15 наурызда олардың басшысы И Инчжу Чхонджу қамалын басып алғаннан кейін басталды. Көтерілісшілер Ханянға (қазіргі Сеул) қарай жорыққа шықты, бірақ патша әскерінен жеңіліп, Еонг және Хонам аймақтарынан алған қолдаулары жергілікті күштермен тоқтатылды, нәтижесінде көтеріліс басылды және И Инчжу мен оның отбасы жазаланды.

Саясат

Фракциялық тартыстың мемлекеттік басқаруға тигізетін зиянды әсерін түсінген Еонгжо, таққа отырғаннан кейін оны тоқтатуға тырысты. Ол қысқа мерзімдік жалпыға бірдей әскери міндеттеме салығын қайта енгізіп, содан кейін сарайдан тыс шығып, шенеуніктердің, ғалымдардың, әскерлердің және шаруалардың пікірлерін сұрады. Еонгжо әскери міндеттеме салығын жартысына дейін төмендетіп, қалған бөлігін балық шаруашылығы, тұз, кемелер және қосымша жер салығынан түсетін түсімдермен толықтыруды бұйырды. Ол сондай-ақ мемлекеттік кірістер мен шығыстардың қаржылық жүйесін есепке алу жүйесін қабылдау арқылы реттеді. Оның саясатының арқасында алыстағы таулы аймақтардан, мысалы, Кёнсан провинциясынан жиналған астықтарды жақын портына жеткізіп, оны мақта немесе ақшамен төлеуге болады. Монета соғу көлемін арттыру арқылы ақша айналымын ынталандырды. Еонгжоның шаруалардың тұрмысын жақсартуға деген ниеті, халықты біліммен қамтуға деген құлшынысынан көрінді. Ол Корей тілінде (хангыль) жазылған маңызды кітаптарды, соның ішінде Ауыл шаруашылығы кітабын таратып, білім беруге ұмтылды. Жаңбыр өлшегіштер қайтадан көптеп өндіріліп, жергілікті басқару кеңселерiне таратылды және ауқымды қоғамдық жұмыстар жүргізілді. Еонгжо қарапайым халықтың ұрпақтарының мәртебесін көтеріп, әлеуметтік мобильділіктің және өзгерістердің жаңа мүмкіндіктерін ашты. Оның саясаты конфуцийлік монархияны және гуманистік басқаруды қайта бекітуді мақсат еткенімен, олар нәтижесінде туған әлеуметтік өзгерістердің күшін тоқтатуға шамасы келмеді. Сауда-саттық белсенділігі күрт өсті. Монополия мен көтерме сауда арқылы капитал жинақтау, гильдиялар арқылы кеңейді және көптеген саудагерлер Хансон қаласына шоғырланды. Мемлекеттік лицензиямен жұмыс істейтін дүкендер, лицензиялық тауарларды жеткізушілер және көшелердегі шағын саудагерлер бірігіп, монополиялық және көтерме сауда жүйесін құрады. Мәртебесіне қарамастан, көптеген янбан аристократтары мен қарапайым халық сауда-саттықпен айналысты. Осылайша Хансон 18 ғасырда сауда және өнеркәсіптік қала ретінде үлкен дамуға жетті. Қолөнер бұйымдарына, пышақтарға, жылқы шапандарына, ас үстелдеріне және мыс заттарға деген сұраныс артып отырды. Бастапқыда янбандардың мәртебесін көрсететін жылқы шапанына қойылған шектеулер жойылды. Кітаптардың контрабандалық саудасы да коммерцияланды, себебі атақты ата-бабаларының әдеби шығармаларын жариялауға белсенді қатысқан бай янбандар арасында бәсекелестік күшейді. Бұл халыққа арналған көркем әдебиет пен поэзияны басып шығаруға да әкелді. Халық әсіресе сатира мен әлеуметтік сынды бағалады. Мысалы, гисаенг қызының адалдығы туралы «Чунхянчон» (Чуньянның аңызы) әңгімесі үкімет шенеуніктерінің ашкөздігі мен мақтандығын әшкерелейтін сатира ретінде кеңінен таралды.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл

Патша сонымен қатар Пак Мун Суды өте бағалағанымен де танымал, оны құпия корольдік инспектор (Амхаенгеоса; 암행어사) қызметіне тағайындаған. 1728 жылы И Ин Джуаның бүлігін басуда үлкен еңбек еткен Парк, патшаның атынан елді аралап, жемқор жергілікті шенеуніктерді қамауға алды.

Католицизм

Енгжо елдегі католик қызметіне қарсы алғашқы шара қолданды. 18-шы ғасырда католицизм, әсіресе Канвон және Хванхэ провинцияларында жақтастар жинауға көш бастады. 1758 жылы Енгжо католицизмді зиянды амал ретінде тыйым салды.

Тақ мұрагері Садо

Енгджоның билік құрған кезіндегі жалғыз ауыр оқиға – оның ұлы, мұрагер ханзада Садоның қазасы болды. Тарих Садоның психикалық ауруға шалдыққандығын, сарайдағы адамдарды кездейсоқ өлтіргенін және сарай қызметкерлерін зорлағанын көрсетеді. Енгджо өзінің қызы мен немересін де ісқабылдамай, ұлын өлімге кесуге батпады, сондықтан 1762 жылғы шілде айының ыстық күні Садоға ағаштан жасалған күріш сақтау жәшігіне кіруді бұйырды. Екі күннен кейін король Садоның жәшігін арқанмен байлап, үстіне шөп жауып, жоғарғы сарайға көшірді. Садо жетінші күннің кешіне дейін жәшіктің ішінде дауыс берді; сегізінші күні жәшік ашылды және ол қайтыс болды деп жарияланды. 19 ғасырда мұрагер ханзада Садоның психикалық ауруы болмағаны, бірақ сарай төңкерісінің құрбаны болғаны туралы әңгімелер тарады. Алайда, Садоның әйелінің естеліктері мен Жосон әулетінің жылнамалары мұны жоққа шығарады. Садоның ұлының мұрагер ретіндегі заңдылығын сақтау мақсатында Енгджо баланың қайтыс болған ханзада Хёжан мен ханзада Хёсунның ұлы ретінде тіркелуін қажет етті.

Өлім

Енгжо өмірінің көп бөлігінде денсаулығы нашар болды, тіпті паразиттік құрттармен де ауырған. Осы себепті ол денсаулығын сақтау үшін көптеген шаралар қабылдады, бұл оның едәуір жасырақ шақта қайтыс болуына ықпал еткен болуы мүмкін деген болжам бар. Садо ханзаданың қайтысынан кейін он төрт жыл өткен соң, оның ұлы және Енгжоның немересі И Сан (кейіннен король Чонгджо) патша болды. Жаңа патшаның билік басындағы жылдары саяси интригалармен және оның әкесі, мұрагер ханзада Садоның өліміне себеп болған жаза талабы үшін олардан кек алады деп қорқытқан сарай шенеуніктерінің үрейімен сипатталды. Енгжо екінші әйелі, королева Чонсунмен бірге Гури қаласы, Кёнги провинциясындағы Воннеунг (хангул=원릉) патшалық бейітіне жерленген.

Танымал мәдениетте

Ким Сун Вон 1988 жылғы MBC телесериалында «500 жылдық Жосон: Леди Хегёңнің естеліктері» фильмінде сомдады. Пак Кын Хён 1998 жылғы MBC телесериалында «Патша жолы» рөлін ойнады. Чхве Буль Ам 1998 жылғы MBC телесериалы «Хон Гүк Ён» фильмінде бейнеленді. Жо Мин Ки 2002 жылғы MBC телесериалында «Инспектор Пак Мун Со» рөлін сомдады. Ли Тэ Ри 2002–2003 жылдардағы KBS2 телесериалында «Сарай әңгімесі: Чан Хви бин» фильмінде ойнады. Ким Сын Гюм 2007 жылғы CGV телесериалында «Сегіз күн, король Чонджоға жасалған қастандықтар» рөлін сомдады. Ли Сун Дже 2007 жылғы MBC телесериалында «Ли Сан, сарай желдері» фильмінде ойнады. Ли Хён Сук пен Ли Сон Хо 2010 жылғы MBC телесериалында «Донг И» рөлін сомдады. Чон Гук Хван 2011 жылғы SBS телесериалында «Батыр Бэк Донг Су» рөлін ойнады. Хан Сук Кю 2014 жылғы SBS телесериалында «Құпия есік» рөлін сомдады. Ю Ён Сок 2014 жылғы «Патшаның тігіншісі» фильмінде ойнады. Сун Кан Хо 2015 жылғы «Трон» фильмінде сомдады. Ё Чжин Гу 2016 жылғы SBS телесериалында «Патшалық құмар ойыншы» рөлін ойнады. Рю Тэ Чжун 2017 жылғы «Қан дәуірі» фильмінде сомдады. Чон Иль У 2019 жылғы SBS телесериалында «Хэчи» рөлін ойнады. Ли Дюк Хва 2021 жылғы MBC телесериалында «Қызыл жең» рөлін сомдады.