Кіріспе

Американдық тарихшы (1888–1965)

Артур Мейер Шлезингер (27 ақпан 1888 – 30 қазан 1965) – Гарвард университетінде оқытқан, әлеуметтік және қалалық тарихты дамытқан американдық тарихшы. Ол прогрессивтік дәуірдің зиялысы болды, ол материалдық себептерге (экономикалық пайда және кәсіпкерлер мен шаруалар арасындағы қақтығыс сияқты) баса назар аударды және тарихи тұлғалардың қозғаушы күштері ретінде идеология мен құндылықтарды екінші орынға қойды. Ол Гарвардта үш онжылдық бойы докторлық диссертацияларға жетекшілік етіп, әсіресе әлеуметтік, әйелдер және көші-қон тарихы салаларында зор ықпал етті. Оның ұлы Артур М. Шлезингер кіші (1917–2007) де Гарвардта оқытты және танымал тарихшы болды.

Өмір және мансап

Шлезингердің әкесі Бернхард Шлезингер пруссиялық еврей, ал анасы Кейт (Ферле) австриялық католик еді. Олар екеуі бірге протестантизмге айналып, 1872 жылы Огайо штатындағы Ксенияға көшіп барды. Ол Огайо штатының Ксения қаласында дүниеге келді және 1910 жылы Огайо мемлекеттік университетін бітірді. Огайо штатының студенті кезінде ол Фи Дельта Тета ерлі-зайыптылығының Огайо Зета бөліміне қабылданды. Ол Колумбия университетінде тарих ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады, онда Герберт Л. Осгуд пен Чарльз А. Бирд оған үлкен әсер етті. 1924 жылы Гарвард университетінің тарих профессоры болып тағайындалғанға дейін Огайо штатында және Айова университетінде сабақ берді. Ол Фредерик Джексон Тернердің орнын басып, 1954 жылға дейін Гарвардта оқытты. Гарвардтың әйелдер тарихы кітапханасы оның және әйелі, белгілі феминист Елизаветаның құрметіне аталған. 1928 жылы «New England Quarterly» журналының редакторы болды. Сол жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1941 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1929 жылы Бостон қаласында, Джеймс Керлидің басшылығымен қалалық шенеуніктер Маргарет Сэнгерді бала тууды шектеу туралы сөйлесе тұтқындаумен қорқытты. Оған жауап ретінде ол сахнада үнсіз тұрып, аузын жауып, сөйлеген сөзін Шлезингер оқыды. Ол отбасымен тығыз байланыста болды және оларға берілгендігімен ерекшеленді. Оның екі әпкесі, Ольга мен Марион Этна, мектеп мұғалімдері болды және үш кіші інісінің (Джордж, Артур және Хьюго) колледжге оқуына жағдай жасады, олар инженерлік, тарих және құқық мамандықтарын бітірді. Ұлдарының бірі Артур Банкрофт Шлезингер болып дүниеге келді және кейін өмірінде орта атын «Мейер» деп өзгертіп, «кіші» деген қосымшаны қосты. Шлезингер Массачусетс штатының Бостон қаласындағы Питер Бент Бригам ауруханасында қайтыс болды.

Идеялар

Ол әлеуметтік тарих пен қалалық тарихты зерттеуде бастама көтерді. Ол прогрессивті дәуірдің зиялысы болды, материалдық себептерге (экономикалық пайда сияқты) баса назар аударды және тарихи тұлғалардың мотивациясы ретінде идеология мен құндылықтарды екінші орынға қойды. Ол Гарвардта үш онжылдық бойы докторлық диссертацияларға жетекшілік етіп, әсіресе әлеуметтік, әйелдер және иммиграция тарихы салаларында зор ықпал етті. 1922 жылы ол: «Тарих кітаптарын оқығаннан кейін, халықтың жартысы тарихқа мардымсыз үлес қосты деген ойға келесің» деді. Ол Диксон Райан Фокспен бірлесіп 13 томдық «Американдық өмірдің тарихы» (1928–1943) сериясын редакциялап, әлеуметтік тарихты кеңінен насихаттады. Бұл ауқымды томдар, жетекші жас ғалымдардың еңбегі, көбінесе саясаттан, жеке тұлғалардан және конституциялық мәселелерден аулақ болды. Олардың назарында қоғам, демография, экономика, тұрғын үй, сән, спорт, білім беру және мәдени өмір сияқты тақырыптар тұрды. 1939 жылы «Йейл ревью» журналында жарияланған «Америкалық саясаттың толқындары» атты ойлы мақаласында ол тарихқа циклдік тұрғыдан қарастырып, либералдық және консервативтік ұлттық көңіл-күйлер арасындағы жиі кездесетін ауытқуларды анықтады, бірақ бұл көзқарас ұлынан басқа көптеген тарихшының назарын аударған жоқ. Шлезингер президенттердің ұлылығын бағалау үшін тарихшылардың пікірін білуді ұсынды, бұл көпке таралды. «Джексон демократиясының маңызы» (1922 жылғы «Америка тарихындағы жаңа көзқарастар») атты мақаласында Шлезингер: «Миссисипи алқабындағы ормандарда демократия өз тағдырын шешіп жатқанда, шығыс қалаларында қалған адамдар теңдік пен әлеуметтік әл-ауқатты орнату үшін күресті» деген фактіге назар салды. Американдық өмірде қаланың өркендеуінің тарихшысы ретінде ол Джексон демократиялық қозғалысын толық түсіну үшін: «Он тоғызыншы ғасырдың басында Шығыс жаңа өнеркәсіптік орталықтарындағы қарапайым адамның өмірлік жағдайларының өзгергенін ескеру қажет» деп мәлімдеді. Бұл Гарвардтағы әріптесі Фредерик Джексон Тернердің шекаралық теориясына қарсы келді. Шлезингердің мақаласында Миссисипи алқабындағы қарапайым адам мен шығыс индустриализмінің қарапайым адамы қатар тұрғанмен, араларындағы келіспеушілік байқалды. Шлезингер католиктерге деген көзқарасты «американ халқының тарихындағы ең терең көңілдегі жағдай» деп сипаттады. Шлезингер мен оның шәкірттері тарихты топтық тұрғысынан қарастырып, жеке тұлғалардың рөлін азайта түсті. Топтар этникалық белгілерімен (немістер, ирландтар, еврейлер, итальяндықтар, испандар және т.б.) немесе әлеуметтік жағдайымен (жұмысшы табы, орта тап) анықталды. Олардың моделі бойынша, қалалық орта, соның ішінде басқа топтармен өзара әрекеттесу, олардың тарихын және топтық көзқарасын детерминистік тұрғыдан қалыптастырды.