Кіріспе

975–995 жылдары Норвегияның іс жүзіндегі билеушісі Хакон Сигурдсон (Håkon Sigurdsson; 937–995), Хакон Ярл (Ескі норвег тілінде: Hákon jarl) атымен белгілі, шамамен 975 жылдан 995 жылға дейін Норвегияны іс жүзінде басқарды. Кейде оны Хакон Күшті деп те атайды, алайда «Агрип» және «Норвегия тарихы» еңбектерінде Хакон Ілли, яғни «Жаман Хакон» деген кемсітетін атау берілген.

Өмірбаян

Хакон – Ладе графы және Тронделаг пен Хологландты билеген Сигурд Хаконссонның ұлы. Оның анасы – Море графы Торе Ранвальдссонның қызы Бергльот Торесдаттер. Адам Бременский оны «Ивардың (не Ивар Сүйексіздің, не Ивар Видфамнның) туысы және алыптар нәсілінен тараған» деп жазған. Сагаларда Хакон өзін Одиннің ұлы Сæмингтің құдай тегінен тараған деп мәлімдейді. Швециядағы Хакон жазбалы тастар оған қатысты болуы мүмкін.

Билік

Хакон 961 жылы әкесі Харальд Грейклоактың адамдарынан қаза тапқаннан кейін ярл болды. Хакон ярл король Харальдпен біраз уақыт соғысты, бірақ Данияға қашуға мәжбүр болды, онда ол Харальд Блуттутпен бірге Харальд Грейклокқа қарсы сөз байласты. Олар шамамен 971 жылы Харальд Грейклоктың өлімін ұйымдастырды, содан кейін Харальд Блуттут өзінің асырап алған ұлын жаңа даниялық иеліктерге иеленуге шақырды. Хакон ярл мен Харальд Грейклоктың аман қалған бауырлары арасында азаматтық соғыс басталды, бірақ Хакон жеңіске жетті. Осыдан кейін Хакон ярл Норвегияны Харальд Блуттудың вассалы ретінде басқарды, бірақ ол шын мәнінде тәуелсіз билеуші болды. Харальд үшін ол Гёталандқа шабуыл жасап, оның билеушісі Оттар ярлды өлтірді. 973–974 жылдары Харальд Блуттутқа, Священная Рим империясының императоры Оттон II-ге қарсы қорғаныста көмектесу үшін Данияға барды. Оттонның әскерлері Харальдтың неміс тәуелділігінен арылу әрекетіне қарсы тұрды. Содан кейін Хакон Данияға салық төлемейді. 980 жылы ол өзінің русьтік туысы Ұлы Владимирге Новгородты Киевтің Ярополк I-нен қайтарып алуға көмектесті. Хакон ежелгі норвегиялық құдайларға берік сенді, тіпті Харальд Блуттут оны 975 жыл шамасында шомылдыру рәсімін қабылдауға мәжбүрлегеннен кейін де, оған христиан дінін тарату үшін Норвегияға алып баратын дін қызметкерлерін тағайындады. Хаконға кетуге қолайлы жел соққанда ол дін қызметкерлеріне жағаға оралуға бұйрық берді және Данияға деген адалдығын бұзды. 977 жылы Киевтің Владимир I оған қашып барып, Новгородты қайтаруға көмектесу үшін мүмкіндігінше көп викинг жауынгерлерін жинады, ал келесі жылы ол Киевтің Ярополк I-іне қарсы аттанды. 986 жылы Йомсвикингтер басқарған Данияның шапқыншылық флоты Хьорунгавагр шайқасында жеңілді. 995 жылы Хакон мен Трёнделер арасында дау-жанжал басталды, дәл сол кезде Харальд Пейрхаустың ұрпағы Олаф Триггвасон келді. Хакон тез арада барлық қолдауын жоғалтып, Мельхустағы Римул шаруашылығындағы шошқа қорасында жасырынғанда өз құлы және досы Тормод Карк өлтірді. Ярлсхола – Мельхустағы жер. Бұл жерде Хакон ярл мен Тормод Карктың Римулдағы қастандыққа дейін соңғы түнде жасырынған жері болған деп есептеледі. Хаконның өлімінен кейін оның екі ұлы Эрик Хаконсон мен Свейн Хаконарсон Швеция патшасы Олоф Скотконнгке қорғаныш іздеп қашып кетті. Бірқатар (мәтіндік байланысты) дереккөздер де граф Хаконның әйелдерді зорлауға бейімділігін, олар ақсүйектердің немесе қарапайым халықтың қыздары болсын, айтады.

Корсвикаспилет

Хакон Ярл – «Хакон және Карк» пьесасының басты кейіпкері, ол жыл сайын Тронхейм қаласындағы Корсвикада өткізілетін Korsvikaspillet фестивалінде қойылады. Пьеса Снорри Стурлусонның сагаларында баяндалған Хакон Ярл мен Тормод Карк туралы оқиғаға негізделген. Алғашқы қойылым 1989 жылы Ладе шіркеуінің (Lade kirke) 800 жылдығына арналып жасалған поэтикалық сахналық қойылым болды және екі жылдан кейін қайталанды. 1995 жылы Идар Линд жаңа сценарий жазды. Музыка авторы – Фроде Фьеллхейм.

Негізгі дереккөздер

Хакон Жарл туралы маңызды дереккөздер жеткілікті. Ол бірнеше сағаларда, оның ішінде Снорри Стурлусонның "Heimskringla", "Ágrip af Nóregskonungasögum" және тағы да басқаларында сипатталған. "Hallfreðar saga" бойынша, ақын Халлфредр жарл туралы драпа шығарған. Халлфредрдің "Skáldskaparmál"-дағы бірнеше жекелеген строфалары осылайша жоғалған поэмаға жатады деп саналады.

Оеленшлягер трагедиясы

Хакон Ярлдың өмірі Дания ақыны Адам Оеленшлягердің де әдеби туындысы болды. Ол 1805 жылы Галледе болғанда, Снорридің "Хеймскрингласын" оқығаннан кейін алты апта ішінде "Хакон Ярл" трагедиясын жазды. Туындының тақырыбы – пұтқа табыну мен христиандық арасындағы қақтығыс. Ол Дж.С. Линдберг тарапынан ағылшын тіліне аударылды. Оеленшлягердің пьесасы кейіннен Сметананың "Хакон Ярл" симфониялық поэмасының негізіне айналды.