Кіріспе

Швейцариядағы протестанттық реформацияны 1520 жылдары магистрат Марк Реуст пен Цюрих халқы қолдаған Хульдрих Цвингли бастады. Ол Цюрихтегі азаматтық өмір мен мемлекеттік істерде маңызды өзгерістерге алып келді және Ескі Швейцария Конфедерациясының бірнеше басқа кантондарына тарады. Дегенмен, жеті кантон католик қалды, бұл Каппель соғыстары деп аталатын кантондар арасындағы соғыстарға әкелді. 1531 жылы католик кантондары жеңіске жеткеннен кейін, олар кейбір аймақтарда Контрреформация саясатын жүзеге асырды. Католик және протестант кантондары арасындағы алауыздық пен сенімсіздік олардың ішкі саясатын анықтады және 18-ғасырдың соңына дейін ортақ сыртқы саясатты жүзеге асыруға кедерілді. Олардың діни айырмашылықтарына және жеті кантонның (Goldener Bund) қатаң католиктік қорғаныс одағына қарамастан, кантондар арасында басқа ірі қарулы қақтығыстар болған жоқ. Екі тараптың сарбаздары да Францияның діни соғыстарында шайқасты. Отыз жылдық соғыс кезінде он үш кантон бейтараптығын сақтап қалды, өйткені Еуропадағы барлық ірі державалар швейцариялық жалдамалы әскерлерге тәуелді болды және Швейцарияның біреуінің қолына түсуіне жол бермеді. Гризондықтардың Үш лигасы (Drei Bünde) әлі Конфедерация мүшесі болмаған, бірақ 1620 жылдан бастап соғысқа қатысты, нәтижесінде 1623 жылдан 1639 жылға дейін Валтеллинаны жоғалтты.

Протестантизмнің дамуы

XV ғасырдың аяғындағы қатал қақтығыстардан кейін Швейцария кантондары бір буынға жуық саяси тұрақтылыққа қол жеткізді. Олар тәуелсіздік үшін күресінің бір бөлігі ретінде 15 ғасырда шіркеудің саяси үстемдігіне ықпалын шектеуге тырысты. Көптеген монастырлар діни емес басқаруға көшті, ал мектептердің басқаруы кантондардың қолына өтті, бірақ мұғалімдер көбінесе дін қызметкерлері болып қала берді. Дегенмен, шіркеудегі көптеген мәселелер Швейцария конфедерациясында да кездесті. Көптеген дін қызметкерлері, сондай-ақ шіркеудің өзі, халықтың басым көпшілігінің жағдайына зор қайшылық тудыратын сәнді өмір салтына ие болды; мұндай сән-салтанат шіркеудің жоғары салығы мен кешірімдердің көптеп сатылуы есебінен қаржыландырылды. Көптеген дін қызметкерлері нашар білім алған, ал шіркеудің рухани доктриналары жиі ескерілмеді. Көптеген дін қызметкерлері бойдақ өмір салмай, құдайылықта өмір сүрді. Осылайша, жаңа реформалық идеялар дамырлы топыраққа түсті. Швейцариядағы реформацияның негізгі жақтаушысы – Гульдрих Цвингли болды, оның «Шұжық дауы» кезіндегі әрекеттері қазір Швейцариядағы реформацияның бастауы деп есептеледі. Ренессанс дәуіріндегі гуманистік зерттеулері оны 1516 жылы, әлі Эйнсиделндегі дін қызметкері болып жұмыс істеген кезде, шіркеудегі әділетсіздіктер мен иерархияға қарсы уағыз айтуға итермеледі. Цюрихке шақырылғаннан кейін ол өзінің сынағын саяси мәселелерге де кеңейтіп, әсіресе жалдамалы әскерлермен айналысуды айыптады. Оның идеялары, әсіресе кәсіпкерлер, бизнесмендер және гильдиялар тарапынан жақсы қабылдады. 1523 жылғы Цюрихтің алғашқы диспуты – үлкен жетістікке жетті: қалалық кеңес оның реформалық жоспарларын іске асыруға және протестантизмге көшуге шешім қабылдады. Келесі екі жылда Цюрихте терең өзгерістер болды. Шіркеу толығымен секуляризацияланды. Діни қызметкерлер бойдақ болу міндеттемесінен босатылды, ал шіркеулердегі зәулім әшекейлер алынып тасталды. Мемлекет шіркеудің мүлігін басқаруды, әлеуметтік жұмыстарды қаржыландыруды (бұрын шіркеу толығымен басқарған) және діни қызметкерлерге жалақы төлеуді өз міндетіне алды. Фраумюнстердің соңғы аббатысы Катарина фон Циммерн 1524 жылдың 30 қарашасында монастырды барлық құқықтары мен иеліктерімен бірге қалалық билікке тапсырды. Ол тіпті келесі жылы үйленді. Келесі бірнеше жылда Санкт-Галлен, Шаффхаузен, Базель, Бьен, Мюльхаус және Берн қалалары Цюрихтің үлгісін қабылдады. 1528 жылы Берн, Цюрихтен кейін бірінші болып, Берн дауынан кейін ресми түрде Берн екінші протестанттық Швейцария кантоны деп жарияланды. Олардың бағынышты аумақтары жарлық арқылы протестантизмге айналдырылды. Базельде реформатор Иоганн Оэколампадий белсенділік танытты, ал Санкт-Галленде реформацияны мэр Иоахим Вадиан қабылдады. Глар, Аппенцель және Гризонс аймақтарында, олардың барлығы республикалық құрылымға ие болды, жеке коммуналар реформацияны қабылдау немесе оған қарсы болу туралы шешім қабылдады. Француз тілінде сөйлейтін аймақтарда Уильям Фарел сияқты реформаторлар 1520 жылдары Берннің қорғауында жаңа сенімді уағыздап келді, бірақ 1536 жылы, Джон Кальвин келгенге дейін, Женева қаласы протестантизмге көшті. Сол жылы Берн бұрын Савойяға қарасты Вод аймағын басып алып, онда да протестантизмді орнатып, енгізді. Протестантизмге көшкеніне қарамастан, Женева тұрғындары Кальвиннің жаңа қатаң шіркеу тәртібін қабылдауға дайын болмады және оны Фарелмен бірге 1538 жылы қаладан қуды. Үш жылдан кейін, жаңа қалалық кеңес сайланғаннан кейін, Кальвин қайта шақырылды. Ол қатаң бағдарламасын бірте-бірте іске асырды. 1555 жылы қарсы көтеріліс сәтсіз аяқталып, көптеген беделді отбасылар қаладан кетіп қалды.

Жалпы теологияны іздеу

Базельде Эразммен бірге оқыған Цвингли Лютерге қарағанда радикалды жаңаруға ұмтылды және оның идеялары соңғысынан бірнеше тұрғыдан ерекшеленді. 1529 жылы Марбургтегі келіссөздерде келісуге жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Екі харизматикалық лидер он төрт мәселеде келісімге келсе де, Евхаристияға қатысты соңғы мәселеде келіспеушілік болды: Лютер Иеміздің соңғы тоқтығындағы нан мен шараптың қасиетті одақ арқылы Мәсіхтің нағыз денесі мен қанына айналатынын айтты, ал Цвингли нан мен шарапты тек символ деп есептеді. Бұл ағым және 1531 жылы Каппельдің екінші соғысында Цюрихтің жеңіліске ұшырауы, онда Цвингли шайқас алаңында қаза тапты, ауыр соққы болды. Нәтижесінде цвинглиандық швейцариялық конфедерацияның бір бөлігімен ғана шектелді және Рейннің солтүстігінде таралуына мүмкіндік болмады. Цвинглидің қайтысынан кейін Генрих Буллингер Цюрихтегі оның орнын басты. Швейцариядағы реформаторлар келесі он жылдар бойы шіркеуді реформалауды және қарапайым халық арасында оның қабылдануын арттыруды жалғастырды. Әсіресе Буллингер цвинглиандық және кальвинизм арасындағы айырмашылықтарды теңестіруге тырысты. Ол 1549 жылы Джон Кальвинмен бірге «Консенсус Тигуринус» және 1566 жылы «Конфессио Хельветика постсориор» құруға белсенді түрде қатысты, бұл конфедерацияның барлық протестанттық кантондары мен одақтастарын біріктірді. «Конфессио» сондай-ақ Богемия, Венгрия, Польша, Нидерланды және Шотландия сияқты басқа еуропалық протестанттық аймақтарда қабылданды. 1563 жылғы Гейдельберг катехизисімен (онда Буллингер де маңызды рөл атқарды) және 1619 жылғы Дордрехт канондарымен бірге, бұл кальвинистік протестантизмнің теологиялық негізіне айналды.

Діндік азаматтық соғыс

Цюрихтегі реформаның табысы және оның жылдам аумақтық кеңеюі осы діни жаңаруды саяси мәселеге айналдырып, он үш кантон арасындағы қақтығыстың басты себебіне айналдырды. Альпілік кантондар – Ури, Швиц, Унтервальден, Люцерн және Цуг – католицизмді берік ұстады. Олардың қарсылығы тек діни сенімге байланысты емес, экономикалық себептер де маңызды рөл атқарды. Олардың экономикасы ауыл шаруашылығынан өзге, жалдамалы әскерлерге және оларға төленетін қаржылық сыйлықтарға үлкен дәрежеде тәуелді болды. Реформаторлардың сынауының басты нысаны болған осы табыс көзінен айырылуды олар қаңтарып қорқады. Ал қалалардың экономикасы көбірек әртараптандырылған, мықты қолөнер мен гильдиялар, сондай-ақ дамып келе жатқан өнеркәсіп секторын қамтыды. Фрибург пен Золоттурн да католик болып қалды. Альпілік бес кантон реформаны ерте кезде қауіп деп бағалады; 1524 жылы олар жаңа сенімнің таралуына қарсы күресу үшін «Бес кантон лигасы» (Bund der fünf Orte) құрды. Екі тарап та үшінші тараптармен қорғаныс одақтарын жасасу арқылы өздерінің позицияларын нығайтуға тырысты: протестант кантондары Констанц және Страсбург сияқты протестант қалаларын қамтитын қалалық одақ құрды (Christliches Burgrecht), оны «Христиандық азаматтық одақ», «Христиандық бірлестік», «Христиандық конфедерация» және «Христиандық федерация» деп әртүрлі аударуға болады (латын тілінде Цвингли оны Civitas Christiana немесе Христиан мемлекеті деп атады); ал католиктер Фердинанд Австриямен келісімге келді. Қаулығатты жағдайларда ұсақ оқиғалар да қақтығысқа ұласуы мүмкін еді. Әсіресе ортақ аумақтардағы жағдайға байланысты жанжалдар туды, онда әкімшілік кантондар арасында екі жылда бір рет ауысып, католиктер мен протестанттардың билеуі кезекпен алмасып отырды. 1526 жылы Баденде өткен диспут сияқты бірнеше аралық әрекеттер сәтсіз аяқталды. Екі тараптан да көптеген ұсақ инциденттер мен қаулығаттардан кейін 1529 жылы Швицте протестант пасторы өртеліп өлтірілді, жауабы ретінде Цюрих соғыс жариялады. Басқа кантондардың делдалдығымен ашық соғыс (бірінші Каппель соғысы деп аталды) мүжілді, бірақ бейбіт келісім (Erster Landfriede) католик тарапы үшін аса қолайлы болмады, олар Австриялық Габсбургтермен жасаған одағын бұзуға мәжбүр болды. Жағдай негізінен шешілмеді. Екі жылдан кейін екінші Каппель соғысы басталды. Цюрих католик кантондарының Муссо соғысында Гризонсқа көмектесуден бас тартуын сылтау ретінде пайдаланды, бірақ 1531 жылдың 11 қазанында католик кантондары Цюрих әскерлерін Каппель-ам-Альбис шайқасында жеңді. Цвингли шайқас алаңында қаза тапты. Протестант кантондары «Екінші Каппель бейбітшілігі» (Zweiter Kappeler Landfriede) деп аталатын бейбіт келісімге келісуге мәжбүр болды, ол протестант одағының (Christliches Burgrecht) таратылуын талап етті. Ол ортақ аумақтарда католицизмге басымдық берді, бірақ бұрыннан дінін өзгерткен қауымдастықтарға протестант болып қалуға рұқсат берді. Фрайамт сияқты стратегиялық маңызды жерлер немесе Швицтен Рейн аңғарына дейінгі Сарганс (сондай-ақ Гризонс Альпілік өткелдеріне) бағытындағы жерлер күштеп қайта католиктендірілді. Кантондар өз аумақтарында бір немесе екінші дінді қолдануда еркіндікке ие болды. Осылайша бейбітшілік 1555 жылы Киелі Рим империясындағы Аугсбург бейбітшілігінде де қабылданған «Cuius regio, eius religio» қағидасын белгіледі. Саяси тұрғыдан алғанда, бұл католик кантондарына конфедерацияның федералды диетасы – Тагсацзунгта көпшіліктің болуын қамтамасыз етті. Протестант қалалық одағы таратылғаннан кейін Цюрих және Оңтүстік Германия қалалары Шмалькальдия лигасына қосылды, бірақ 1546-1547 жылдардағы неміс діни соғыстарында Цюрих және Швейцарияның басқа протестант кантондары қатаң бейтараптық сақтады. Карл V жеңіске жеткеннен кейін Киелі Рим империясындағы Швабия протестант қалаларымен бұрынғы тығыз қарым-қатынас үзілді: Констанц сияқты көптеген қалалар қайта католиктендірілді және көптеген қатаң аристократиялық басқаруға көшті.

Қарсы реформа

Реформация басталғанда ресми шіркеу бейтарап қалса, Швейцарияның католик кантондары жаңа қозғалысты тежеу үшін ерте шаралар қабылдады. Олар дін қызметкерлеріне қатысты сот және қаржылық билікті өздеріне алды, дін қызметкерлері үшін қатаң мінез-құлық ережелерін белгіледі, күйеулік қатынасты заңсыз деп жариялады және дін қызметкерлерін тағайындау құқығын сақтады, бұрын олар епископтармен тағайындалған болатын. Сонымен қатар, реформаторлық трактаттарды басып шығару, тарату және иеленуге тыйым салды; еврей және грек тілдерін оқуға тыйым салды (қасиетті жазбаларды тәуелсіз зерттеуді тоқтату үшін). Жалпы алғанда, бұл шаралар сәтті болды: олар реформацияның католик кантондарына таралуын болдырмады, сонымен қатар шіркеуді мемлекетке тәуелді етіп, азаматтық биліктің күшін күшейтті. Католик кантондары Трент соборынан (1545-1563 жж.) кейін де Католик шіркеуінің ұстанымдарын қабылдағанмен, оған үстемдіктерін сақтап қалды. Олар кардинал Борромеоның Швейцарияның орталық бөлігінде жаңа епископтық құру жоспарына қарсы болды. Дегенмен, олар Трент білім беру бағдарламасына қатысты. 1574 жылы Люцернде алғашқы иезуит мектебі ашылды. Ұзақтан соң басқалары да оған қосылды, ал 1579 жылы Миланда швейцариялық дін қызметкерлеріне арналған католик университеті – Collegio helvetico құрылды. 1586 жылы Люцернде нунциатура ашылды. Капуциндер де көмекке шақырылды; 1581 жылы Альтдорфта капуциндер монастыры салынды. Католик шіркеуін реформалауға жасалған бұл күш-жігермен қатар, католик кантондары протестантизмге өткен аймақтарды қайта католиктендіруге кірісті. Ортақ аумақтарда дінге қайта оралудан басқа, католик кантондары 1560 жылы католиктер азшылық болған Гларуста реформацияны жоюға тырысты. Бес католик кантоны Папамен және католик Савой герцогтығымен әскери одақ құрды, сондай-ақ Гларустың Ландамманы (бас судьясы) Эгидий Цхудидің қолдауын алды. Бірақ қаржы жетіспеуіне байланысты Гларуста күшпен араласуға мүмкіндік болмады. 1564 жылы олар Гларуста діндерді бөлуді көздейтін келісімге келді. Осыдан кейін кантонда екі заң шығарушы жиналыс (Landsgemeinde) құрылды – католиктер мен протестанттар, ал Гларс Тагсацзунгке бір католик және бір протестант өкілін жіберді. Базель епископы Якоб Кристоф Бларер фон Вартензе 1529 жылы Базель протестант болған кезде өзінің орнын Юра тауларындағы Поррентрюйге көшірді. 1581 жылы епископ Базельдің оңтүстік-батысында жатқан Бирс аңғарын қайта иеленді. Аппенцельде екі дін де көбінесе бейбіт өмір сүрді, капуцин монахтарының келуінен бастау алған қарсы реформациялық шаралар 1597 жылы кантонның католиктік Аппенцель Иннерроден мен протестанттық Аусерроденге бөлінуіне әкелді, олардың екеуі де Тагсацзунгте бір дауысқа ие болды.

Батыс елдеріндегі оқиғалар

Савой герцогтары бірнеше ғасыр бойы Женева қаласының үстінен билікке ие болуға тырысты, себебі қала Савой территориясымен қоршалған еді, ал Женева көлінің солтүстігіндегі Во кантоны герцогтіктің құрамына кіретін. Реформация осы қақтығыстарды қайтадан күшейтті. 1533 жылы Женева Савойяның қолдауымен өз епископын Аннесиге қуды. Берн және Вале герцогтің Солтүстік Италиядағы іс-қимылдары мен Францияға қарсылығынан пайдаланды. 1534 жылы Франческо II Сфорца Миланда қайтыс болғанда, герцогтің әскері француздардың сол жердегі міндеттемелерімен байланысты болды, ал Берн дереу Во кантонын жаулап алды және 1536 жылы Валемен бірге Женева көлінен оңтүстікке қарайғы аумақтарды бағындырды. 1560 жылы католик кантондарының Савойямен одақтасуы герцог Эммануэль Филибертті 1536 жылы әкесі Карл III жоғалтқан аумақтарға талап етуге ынталандырды. 1564 жылғы Лозанна шартынан кейін Берн 1567 жылы Женева көлінен оңтүстікке қарайғы Шаблай және Пейс-де-Гекс (Женева мен Ньон арасында) аймақтарын Савойяға қайтарды, ал Вале екі жылдан кейін Сент-Гингольфтан батысқа қарайғы аумақтарды қайтарып берді. Осылайша Женева қайтадан католиктік Савойя территориясындағы протестант анклавына айналды және нәтижесінде Швейцария конфедерациясымен, әсіресе Берн және Цюрихпен қарым-қатынасын жақсартты. Қала конфедерацияға толық қабылдану туралы өтініш білдірді (қала тек серіктес мемлекет болғандықтан), бірақ кантондардың католик көпшілігі оны қабылдамады. Швейцария кантондарының жалдамалы әскерлері француз дін соғыстарына екі жақта да қатысты. Протестант кантондарынан келгендер Гугеноттардың жағында шайқасып, Генрих Наваррскийді қолдады, ал католик әскерлері Франция королі Генрих III үшін күресті. 1586 жылы жеті католик кантоны (бес альпілік кантон, Фрибург және Солотхурн) "Алтын лига" (Goldener Bund, құжаттағы алтын әріптердің атынан қойылған) деп аталатын, қатаң католик одағын құрды және Испанияның қолдауымен Гиздердің жағына шықты. 1589 жылы Генрих III өлтіріліп, оның орнына Генрих IV Франция патшасы болды, соның салдарынан протестант жалдамалылары енді король үшін соғысты. 1586 жылдан бастап Савой герцогы Карл Эммануэль I Женеваға эмбарго салды. 1589 жылғы жаңа жағдаймен қала енді тек Берннен ғана емес, сонымен қатар француз патшасынан да қолдау алды және соғысқа шықты. Женева мен Савойя арасындағы соғыс 1598 жылы Вервен бейбіт шарты мен Нант эдиктісінен кейін де жалғасты, бұл Франциядағы соғыстарды аяқтады. 1602 жылдың 11-12 желтоқсанына қараған түні герцогтің әскері келесі жазда жасалған Сент-Жулиен бейбіт шартында сақталған қаланың тәуелсіздігін күшпен алуға тырысты. Бұл шабуылдың еске алуы – "Эскалад" мерекесі бүгінге дейін Женевада тойланады. Сондай-ақ 1586 жылы конфедерациямен байланысқан Мулхауздағы католик төңкерісі протестант кантондарының әскери араласуына себеп болды, олар тез арада ескі протестант тәртібін қалпына келтірді. 1588 жылы протестант қаласы Страсбург конфедерацияға қосылғысы келді, бірақ Женева сияқты, жиырма жыл бұрын католик кантондары оны қабылдамады. Валеде реформация, әсіресе Рона аңғарының төменгі бөлігінде, белгілі бір табысқа жетті. Алайда 1603 жылы католик кантондары араласып, олардың қолдауымен қайта католиктік реформалар жүзеге асты және протестант отбасылары көшіп кетуге мәжбүр болды.

Отыз жылдық соғыс

Отыз жылдық соғыс кезінде Швейцария соғыстан қираған Еуропадағы салыстырмалы түрде "бейбітшілік пен өркендеу оазисі" (Гриммельхаузен) болды. Кантондар көптеген жалдамалы әскер келісімдерін және барлық тараптармен қорғаныс одақтарын жасасты. Кейбір келісімдер бір-бірін күшін жоятын болды, бұл конфедерацияға бейтараптық сақтауға мүмкіндік берді. Саяси тұрғыдан, көршілес державалар Йорг Женач немесе Иоганн Рудольф Ветштейн сияқты жалдамалы қолбасшылар арқылы ықпал етуге тырысты. Кантондардың діни айырмашылықтарына қарамастан, Тагсацзунг кез келген тікелей әскери араласуға қарсы берік келісімге келді. Конфедерация ешқандай шетелдік әскердің өзінің аумағынан өтуіне рұқсат бермеді: Альпілік жолдар Испания үшін жабық болды, ал Швеция королі Густав Адольфтің одақтастық ұсынысы қабылданбады. Тек Анри де Роханның француз армиясына протестант кантондары арқылы Гризонға қарай аттануға рұқсат берілді. Бірлескен қорғаныс 1647 жылы швед әскерлері Констанц көліне қайта оралғанда ғана ұйымдастырылды. Гризондықтар мұндай мүмкіндікке ие болмады. Үш лига – 48 жеке коммунадан құралған, көбінесе тәуелсіз еркін конфедерация; олардың ортақ жиналысы нақты билікке ие болған жоқ. Бұл реформация кезінде және одан кейін ірі діни соғыстардың алдын алуға көмектессе де, жетекші рулар арасындағы жанжалдар (мысалы, фон Планта мен фон Салис арасындағы) жиі кездесетін. 1619 жылы мұндай жанжал Үш лиганың бағыныштылығындағы Вальтеллинаға тарағанда, ондағы халық 1620 жылы протестант билеушілерін өлтіріп, Габсбург Испаниясынан көмек сұрады. Келесі жиырма жыл бойы Гризонды "Лигалардың шатағы" деп аталатын соғыс шалдықты. Габсбургтер үшін Гризон Милан мен Австрия арасындағы стратегиялық маңызды байланыс болды. Вальтеллина испандықтардың иелігіне көшті, ал Гризонның солтүстік-шығысындағы басқа аймақтар Австриямен басып алынып, қайтадан католиктікке айналды. Франция 1624 жылы алғаш рет араласты, бірақ 1636 жылы ғана испандықтарды Гризоннан ығыстыра алды. Алайда, Юрг Женачтың саяси интригаларынан кейін Генри де Роханның француз армиясы кері шегінуге мәжбүр болды, ол француздарды испандықтарға қарсы ойнауға қол жеткізді. 1639 жылға дейін Үш лига Австрия басып алған жерлерін сатып алып, өздерінің барлық аумағын қайта иеленді. Олар тіпті оңтүстіктегі (Вальтеллина, Бормио және Чиавенна) бағынышты аумақтарын қайтарып алды, бірақ олар Миланның қорғауында католиктік болып қалуға тиіс болды. Базель қаласының мэрі Иоганн Рудольф Ветштейн Вестфалия бейбіт шартында Швейцария конфедерациясын тәуелсіз мемлекет ретінде ресми тануын талап етті. 1499 жылы Швабия соғысы аяқталғаннан бері де-факто тәуелсіз болғанымен, конфедерация ресми түрде Киелі Рим империясының бір бөлігі болып қала берді. Ол сондай-ақ Нойшательдің ханзадасы және француз делегациясының басшысы болған Генри II д'Орлеанның қолдауымен конфедерацияның барлық кантондары мен серіктестерін империядан ресми босатуға қол жеткізді.

Әлеуметтік даму

Тарихшылар Швейцарияда 1500-1640 жылдар аралығында 13 (Женева) немесе 14 (Сент-Галлен) оба эпидемиясын тіркеді, бұл 31 оба жылды құрайды. Ал 1580 жылдан бастап, бес жасқа дейінгі балалар арасында өлім-жітім көрсеткіші аса жоғары (80-90%) болатын шешек індеті әр төрт-бес жыл сайын қайталанып тұрды. Дегенмен, Швейцария халқы 16 ғасырда шамамен 800 000-нан шамамен 1,1 миллионға дейін, яғни 35%-дан астамға өсті.

Абсолютизмнің өрлеуі

Халық санының өсуі өнеркәсіпке дейінгі қоғамда маңызды өзгерістерге алып келді, ол енді өзінің аумағын елеулі түрде кеңейте алмайтын еді. Конфедерацияның импортқа тәуелділігі артты, ал бағалар күрт өсті. Ауылда мүліктердің саны көбейіп, отбасының күнкөрісіне жетпейтін ұсақ-ұсақ жерлер пайда болды, соның салдарынан күндізгі жұмысшылардың (таунерлер) жаңа тобы пропорционалды емес түрде өсті. Қалаларда да кедейлердің саны көбейді. Сонымен қатар, ауылдық тәуелді аймақтар қалаларға (қаржылық жағынан) көбірек тәуелді болды. Саяси билік бірнеше бай отбасылардың қолына шоғырланды, олар уақыт өте келе лауазымдарын мұраға қалдырылатын деп санады және оларды өздерінің таңдаулы шеңберімен шектеуге тырысты. Бұл шаруалар мен еркін азаматтардың наразылығын тудырды, олар демократиялық құқықтарының шектелуіне қарсы болды, және 1523/25 жылдары, реформалық рухпен ынталандырылып, көптеген кантондарда, соның ішінде ауылдық және қалалық аймақтарда көтерілістер басталды. Көтерілісшілердің басты мақсаты – жаңа тәртіп орнату емес, ескі ортақ құқықтарды қайта жаңарту болды. Көбінесе «Шаруалар соғысы» деп аталатын бұл қозғалысқа қалаларда да өз құқықтары шектелген еркін азаматтар да қатысты. Қасиетті Рим империясындағы жағдайдан өзгеше, онда жағдайлар ушығып, көтеріліс күшпен басылды, конфедерацияда тек жекелеген қарулы қақтығыстар болды. Бұрынғы реформалық немесе контрреформалық шараларға қатысқан билік, осы көтерілістерді тек жеңілдіктер беру арқылы бағындыра алды. Дегенмен, абсолюттік тенденциялар демократиялық кантондарды бірте-бірте олигархияларға айналдырды. 1650 жылға қарай абсолюттік тәртіп толыққанды орнады және келесі 150 жыл бойы Ескі Режим ретінде сақталды.

Еретиктерді қудалау

Бұл кездегі кең тараған жалпыға ортақ төзімсіздік, оған Инквизиция куә болды, протестанттар мен католиктер арасындағы қақтығыстар оны одан да күшейтті, мұның салдарынан наразылық білдірушілерге орын қалмады. Анабаптистер, жаңа қоғамдық ережелерді Киелі кітаптарды тікелей зерттеу арқылы құру идеясын протестант реформаторларынан да әрі алып жүрді, олар шомылу рәсімі мәселесінде ғана емес, сонымен қатар азаматтық билікпен де қақтығысқа түсті, себебі Киелі кітапта оны қолдайтын ешқандай дәлел таба алмағандықтан, салық төлеуден және кез келген билікті қабылдаудан бас тартты. Католиктер де, протестанттар да оларды бар күштерімен қуғынға салды. 1527 жылы Цюрихтегі Лиммат өзенінде Феликс Манцты суға батырып өлтіргеннен кейін көптеген анабаптистер Моравияға эмиграциялады. Тринитаризмге қарсылардың тағдыры да жақсы болмады; Мигель Сервет 1553 жылдың 27 қазанында Женевада өртеліп жазаланды. Сол кезде Швейцарияда, тіпті бүкіл Еуропада жеке адамның дін бостандығы болған жоқ. "Кімнің жері, соның діні" деген қағида, адамдар билеушілерінің дінін қабылдауға міндетті екенін білдірді. Басқа дінге өтуге ниеті жоқ наразылар көбінесе (бірақ оларға рұқсат етілді) өз діні мемлекеттік дін болып табылатын аймаққа эмиграциялауға мәжбүр болды. Мысалы, Буллингерлер отбасы Каппельдегі екінші соғыстан кейін қайта католикке айналған Фрайамттағы Бремгартеннен протестанттық Цюрих қаласына көшуге мәжбүр болды. 16 ғасырда Еуропада сиқыршылықты іздеудің шыңына жетті, және Швейцария да осыдан тыс қалған жоқ. Шамамен 1530 жылы басталып, 1600 жылға қарай күшейіп, содан кейін бірте-бірте азайды, протестанттық және католик кантондарында көптеген сиқыршылық сот процестері өтті. Бұл сот процестерінің көпшілігі айыпталушыларға, әдетте қарт әйелдерге, мүгедектерге немесе басқа да әлеуметтік шеттеулі адамдарға өлім жазасымен (көбінесе өртеу арқылы) аяқталды.

Ғылым мен өнер: Швейцариядағы қайта өрлеу дәуірі

Гуманизм мен Ренессанс ғылым мен өнерде жаңа жетістіктерге жол ашты. Парацельс Базель университетінде оқытумен айналысты. Ханс Холбейн кіші 1526 жылға дейін Базельде жұмыс істеді; оның жаңа Ренессанс стилі швейцариялық суретшілерге зор әсер етті. Конрад Гесснер Цюрихте жүйелі ботаника саласында зерттеулер жүргізді, ал Маттеус Мерьян жасаған географиялық карталар мен қала көріністері ғылыми картографияның бастауын көрсетті. 1601 жылы Цюрихте теодолиттің алғашқы үлгісі ойлап табылды және дереу қаланың триангуляциясы үшін қолданылды. Базель мен Женева маңызды баспа орталықтарына айналды, олардың өндірісі Страсбург пен Лион сияқты қалалармен шайқасты. Олардың реформаторлық трактаттарын басып шығару осы идеялардың кеңінен таралуына үлкен үлес қосты. 16 ғасырдың соңында алғашқы газеттер пайда болды, бірақ абсолюттік биліктің цензурасы салдарынан көп ұзамай жоғалып кетті. Сәулет өнерінде Италияның, әсіресе Флоренцияның күшті ықпалы байқалды, бұл бай шенеуніктердің қалалық үйлерінде көрінеді. Белгілі барокко сәулетшісі Франческо Борромини 1599 жылы Тичинода дүниеге келді. Еуропаның түкпір-түкпірінен келген көптеген гугеноттар мен басқа да протестант босқындары Базельге, Женеваға және Нойшательге қашып келді. Кальвин мен оның ізбасары Теодор Беза басқарған Женева олардан азаматтыққа өтуді және кальвинистік доктринаны қатаң сақтауды талап етті, ал 1532 жылы қайта ашылған Базель университеті интеллектуалды бостандықтың орталығы болды. Осы иммигранттардың көпшілігі білікті қолөнершілер немесе кәсіпкерлер болды және банктік іс пен сағат өнеркәсібінің дамуына зор үлес қосты.