Кіріспе

Ескі Швейцария Конфедерациясының (Eidgenossenschaft, сондай-ақ "Швейцария Республикасы" немесе Republica Helvetiorum деп те аталады) және оның құрамына кіретін Он үш кантонның ерте заманғы тарихы Отыз жылдық соғыс (1618–1648) кезеңінен басталып, 1798 жылғы француз басқыншылығына дейін созылады. Ерте заманауи кезеңде аристократиялық және олигархиялық билеуші топтың күшейе түсуімен қатар, жиі экономикалық және діни көтерілістер болып тұрды. Бұл кезең кейіннен Наполеоннан кейінгі Швейцарияда Ансиан Режим деп аталды. Бөліскен Конфедерация көбінесе ұйымсыз болып, Швейцария реформациясының салдарынан туған діни қайшылықтардан әлсіреген еді. Осы кезеңде Конфедерация Францияның қолдауымен Киелі Рим империясынан толық тәуелсіздік алып, Франциямен тығыз байланыста болды. Ерте заманауи кезеңде француз швейцар әдебиеті дамыды, сондай-ақ Бернулли отбасының математиктері мен Базельдік Леонард Эйлер сияқты Ағарту дәуірінің көрнекті авторлары пайда болды.

Отыз жылдық соғыс

Реформация Швейцарияда Ескі Швейцария Конфедерациясын екі жауынгерлік топқа бөлді. Алайда, Еуропа Отыз жылдық соғысқа толы болғанда, Швейцария салыстырмалы түрде "бейбітшілік пен өркендеу оазисі" (Гриммельхаузен) болып қала берді. Қалалар көбінесе жасырын күйінде болып, қирауды алыстан бақылады, ал Цюрих Республикасы қаланың заманауи қорғау қабырғаларын салуға инвестиция жасады. Кантондар түрлі тараптармен көптеген жалдама әскер келісімдері мен қорғаныс одақтарын жасасты. Осы келісімдердің кейбіреулері бір-бірін теңестіріп, Конфедерацияның бейтараптығын сақтауға мүмкіндік берді. 1646/47 жылдың қысында швед әскерлері Констанц көліне жеткен кезде, 1647 жылғы Виль шартында (Defensionale von Wil) конфедерация өкілдері "тұрақты қарулы бейтараптық" жариялады – Швейцария бейтараптығының тарихи бастауы, ол Вена конгресінде қайта расталды және 19 және 20 ғасырлардағы қақтығыстар кезеңінде сақталды.

Вестфалия келісім-шарты

1648 жылы Вестфалия келісімінде Швейцария Конфедерациясы Киелі Рим империясынан заңды түрде тәуелсіздік алды, бірақ ол 1499 жылы Швабия соғысынан бері де-факто тәуелсіз болған. Невшатель герцогі, сонымен қатар француз делегациясының басшысы Орлеан герцогінің қолдауымен Базель қаласының мэрі Иоганн Рудольф Ветштейн конфедерацияның барлық кантондары мен одақтастары үшін империядан ресми босатуға қол жеткізді. Отыз жылдық соғыс кезінде Дрей Бюнде (Граубюнден, Швейцария Конфедерациясының одақтас мемлекеті) ішкі және сыртқы қақтығыстардың ортасында қалды. Лигалардың өкілеттік беруі шектеулі болғандықтан, соғыс барысында дін және сыртқы саясатқа байланысты жанжалдар туды (Бюнднер Виррен немесе Лигалардың шатасуы деп аталады). Алайда, осы келісімнің нәтижесінде Швейцария Людовик XIV Эльзасты (1648 жылы), Франш-Контеді (1678 жылы франко-голланд соғысы кезінде) және Страсбургті (1681 жылы) басып алғанда ештеңе жасай алмады. Бірақ оба, жау даласындағы өлім-жұлым және Реформацияға байланысты жанжалдар қалалық кеңестерде үнемі құрам алмасуына мүмкіндік берді. Жаңа заманның басында ғылыми білімнің артуы және салыстырмалы бейбітшілік қалаларда ашық қызметтердің санын азайтты. Соғыс қалаларға игілік пен жаңа шығындарды әкелді. Қалаларға жаңа қорғаныс құрылыстары, мысалы, жаңа бастиондар қажет болды. Соғыс кезінде Франция мен Испания кантондарға жалдамалы әскер полктерін ұсынғаны үшін келісілген сома ретінде зейнетақы төледі. Соғыс аяқталғаннан кейін бұл қаржыны толтыру қажет болды. Салықтар көтеріліп, жаңа салықтар енгізілді. Сонымен қатар, құны төмен мыс монеталар – батцендер соғылды. Бірақ батценнің номиналды құны бұрынғы күміс монеталармен бірдей болды. Халық күміс монеталарды жинап, айналымда қалған арзан мыс монеталардың сатып алу қабілеті үнемі төмендеді. Соғыс аяқталғаннан кейін халық соғыстан кейінгі депрессиямен, жоғары инфляциямен және жоғары салықтармен бетпе-бет келді. Бұл қаржылық дағдарыс Конфедерацияның бірнеше кантондарында салық көтерілістеріне әкелді, мысалы, 1629–1636 жылдары Люцернде, 1641 жылы Бернде немесе 1645–1646 жылдары Цюрихте. 1653 жылғы көтеріліс осы тізімді жалғастырды, бірақ қақтығысты бұрынғыдан да жоғары деңгейге көтерді. 1723 жылдың 31 наурызында ол 600 адамды жұмылдырып, Лозаннаға аттанды, қала басшыларынан оған қосылып көтеріліс жасауды сұрады. Бірақ олар оны Бернге хабарлап, келесі күні таңертең тұтқындады. Ол мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп танылып, бас кесілді. Шамамен екі жарым ғасырдан кейін, 1749 жылы Бернде патшалық отбасыларға қарсы тағы бір сәтсіз көтеріліс болды. Бірнеше жылдан кейін, 1755 жылы, Уриге қарсы Ливинер көтерілісі сәтсіз аяқталды. Соңында 1781 жылы Фрибург қаласына қарсы Шено көтерілісі болды.

Ағарту дәуірі

Ағартушылық дәуірі швейцариялық қалаларда, заманауи саяси консерватизмге бейімділіктерге қарамастан, жақсы қабылданып, дамыды. Жаңа заман Швейцария ғылымы мен әдебиетінің гүлденген кезеңі болды. Цюрихте ғалым және дәрігер Иоганн Якоб Шойхцер Швейцария тарихы, геологиясы, географиясы және ғылымы туралы еңбектер жазды. Базельде Бернулли отбасы мен Леонард Эйлер математика және физика саласындағы негізгі ұғымдарды жасап, жұмыс істеді. Альбрехт фон Галлер мен Жан Жак Руссо Швейцарияның табиғи сұлулығы мен тазалығын жоғары бағалап, туризмнің алғашқы толқынын қозғады (әсіресе, Гётенің 1775 жылы Швейцарияға сапары ерекше аталады). Цюрих сол кезде Иоганн Якоб Бодмер, Соломон Гесснер, Иоганн Генрих Песталоцци және Иоганн Каспар Лаватер сияқты әйгілі ғалымдарға мекен болды, және өзін сол кездегі Венеция Республикасы сияқты ірі қалалар үлгісінде "Республика" деп атады.

Ерте заманауи кезеңдегі мәдениет

Ерте заманауи кезеңге дейін Швейцария Конфедерациясының әдебиетінің көп бөлігі латын немесе неміс тілінде жазылған, себебі 1798 жылға дейін конфедерацияның басым бөлігі неміс тілді болған, ал француз тілі тек шағын аймақтарда ғана қолданылған. Ерте заманауи кезеңде неміс тілі үстемдігін сақтап тұрды, бірақ француз, итальян және романш тілдері қазіргі Швейцария шегінде әдеби дәстүрлерді қалыптастыра бастады.

Неміс жазбалары

XVIII ғасырда Швейцарияда зияткерлік қозғалыс қарқынды дамыды, бірақ ол жергілікті ерекшеліктердің күшті ықпалында болды. Базель, Берн және әсіресе Цюрих – әдебиеттің негізгі орталықтары еді. Базель өзінің математиктерімен, мысалы, Леонард Эйлермен (1707–1783) және Бернулли отбасының үш мүшесімен – ағайынды Якобпен (1654–1705) және Иоганнмен (1667–1748), сондай-ақ соңғысының ұлы Даниэльмен (1700–1782) ерекшеленді. Алайда, оның басты әдеби даңқы Исаак Изелинге (1728–1782) тиесілі болды, ол Хельветтік қоғамның (1760) және Экономикалық қоғамның (1777) негізін қалаушылардың бірі еді. Ол тарих философиясы, идеалды саясат және экономика туралы жазды. Бернде неміс және француз тілдері жиі қолданылып, берн авторларын бір категорияға бөлуді қиындатты. Альбрехт фон Галлер ғылыми еңбектермен қатар, елдің сұлулығын жырлайтын өлеңдер де жазды. Оның ұлы Готлиб Эммануэль фон Галлер (1735–1786) Швейцария тарихына қатысты жазбалардың пайдалы библиографиясын құрастырды, ол бүгінге дейін қолданылуда. Бит Людвиг фон Муральт (1656–1749) француз тілінде өзге ұлттардың нәсілдік ерекшеліктерін талдап, отанындастарына пайдалы ақпарат берді. Самуэль Виттенбах (1748–1830), Готлиб Зигмунд Грунер және Иоганн Георг Альтманн (1697–1758) әдеби және ғылыми стильдерді үйлестіре отырып, елді сипаттады. Цюрихте Й.Й. Шейхцер өзінің ел айналып саяхаттауы туралы латын тілінде жазып, оны Лондон Корольдік қоғамымен бөлісті, ол қоғамның мүшесі болды. Ол Корольдік қоғамның басқа мүшелерімен, соның ішінде Исаак Ньютонмен жақын қарым-қатынаста болды. Й.Й. Бодмер және оның досы Иоганн Якоб Брайтингер (1701–1776) қаладағы ең көрнекті әдеби тұлғалардың қатарында болды. Тағы бір танымал Цюрих жазушысы – пасторальдық ақын Соломон Геснер, ал тағы бірі – Ж.К. Лаватер, қазір бет-пішіннің мінезді нақты көрсететіні және физиогномияны ғылым ретінде қарастыруға болатындығын жақтаушы ретінде есімдері сақталған. Цюрихтегі басқа да белгілі тұлғалар – педагог Й.Х. Песталоцци (1746–1827), Хельветтік қоғамның тағы бір негізін қалаушысы Ханс Каспар Хирцель (1725–1803) және өнер немесе эстетика заңдары туралы еңбегімен танылған Иоганн Георг Сульцер (1720–1779). Жоғарыда аталған үш қаладан тыс, неміс тілінде сөйлейтін Швейцарияда бірнеше маңызды жазушылар болды. Олардың ең танымалдарының бірі – Иоганн Георг Циммерман (1728–1795), оның «Einsamkeit туралы ойлар» (1756–1784/1785) замандастарына үлкен әсер етті. Ол, аңызшы А.Э. Эрлих сияқты, Брюгг қаласында дүниеге келген. Шаффхаузендық Йоханнес фон Мюллер Швейцария тарихын егжей-тегжейлі жазуға алғашқы тырысқан адам болды (1780), бұл терең зерттеуден гөрі бостандыққа деген сүйіспеншілігімен шабыттанғанмен, сол заманның ерекшелігі болды. Й.Г. Эбель – швейцариялық емес, бірақ елдің алғашқы егжей-тегжейлі жол көрсеткішінің (1793) авторы ретінде атауға лайық, ол Мюррей мен Бедекердің пайда болуына дейін өз орнын сақтап тұрды. Кейінгі жазушы Генрих Цшоке (1771–1848), сонымен қатар швейцариялық емес, (1822) халық үшін жазылған Швейцария тарихын жариялады, ол үлкен сұранысқа ие болды.

Француз жазуы

XVIII ғасыр швейцариялық әдебиеттің "алтын ғасыры" болды. Бұл 1685 жылы Нант жарлығы күшін жойғаннан кейін Швейцарияға келген француз босқындарының ықпалына байланысты болды. Босқындардың арасында Луи Бурге (1678-1743 жж.) болды, ол геологиялық еңбектер жазды және екі мерзімді басылымға негіз салды, олар итальяндық зерттеулер мен француз швейцар авторларының еңбектерін елге ұсынды. Абрахам Рухат (1678-1750), Бургедің мерзімді басылымдарында жарияланған, 1714 жылдан 1778 жылға дейін жарық көрген Швейцарияға арналған керемет нұсқаулықтың авторы ретінде (Готлиб Кипселер деген псевдониммен) белгілі. Шамамен сол уақытта тарихшы Шарль Гийом Лой де Бошат (1695-1754 жж.) және философ Ж. П. де Круза (1663-1750 жж.) сол кезде Берн кантонының бөлігі болған Вод аймағында жұмыс істеді. Лозаннадағы француз босқыны Жан Барберак (1674-1744), 1712 жылы Сэмюэл фон Пуфендорфтың табиғи заң туралы еңбектерінің аудармасын жариялады. Философ Жан Жак Бурламаки (1694-1750) және әйгілі халықаралық заңгер Эмерик де Ваттель (1714-1767) Невшательдің тумасы болды, бірақ де Ваттель қалаға қайтып оралғанда ғана қайтыс болды. XVIII ғасырдың екінші жартысында сол дәуірдің ең танымал жазушыларының кейбірі Францияның Швейцариясы болып табылатын жерге қоныстанды. 1754 жылы әйгілі философ Руссо Женеваға қайта оралды, ал Вольтер Ферниде тұрақтап, 1753 жылы тарихшы Эдвард Гиббон Лозаннаға көшті. Бұл үш адам, олардың шығармалары швейцариялық болмаса да, Швейцарияда француз әдебиетінің алтын дәуірін бастады. Бұл кезеңде басқа да жазушылар белсенді еңбек етті. Мадам де Шарриер (1740-1805) туғаннан голландтық, бірақ Невшательдің тумасына үйленген. Ол бақытсыз некелердің салдары туралы жазды және кітаптарын өте егжей-тегжейлі шағын провинциялық қалаларға орналастырды. Копенгагенде кафедралық орын алған генуэздік Пол Анри Мале өзін білімді әлемге Скандинавияның тарихы мен көнеліктерімен таныстыруға арнады. 18 ғасырдың ортасы мен аяғында Женева Альп тауларының ерекшеліктеріне қызығушылық танытқан бірқатар ғалымдарды өндірді. Бұл мектептің басшысы Хорас Бенедикт де Соссур болды, геология мен метеорология ғылымдарының негізін қалаушылардың бірі. Оның Альпілік шабуылдары (ғылым үшін жасалған) тіпті ғылыми емес саяхатшыларға да жаңа әлем ашты. Жан Андре Делюк Альп тауларындағы физика мәселелеріне көбірек назар аударды, ал Жан Сенебьер, Соссюрдың өмірбаяны, физикаға қарағанда физиолог ретінде танымал болды, бірақ ол сол кезде әлі маманданбаған жаратылыстану ғылымының көптеген салалары туралы жазды. Ал Марк Теодор Буррит, осы үш адамның замандасы, ғылыми зерттеуші емес, қызығушылықпен және ізденіспен саяхаттаушы еді, және оның қарапайымдылығымен бізді әлі де таң қалдырады, бұл жоғарыда аталған үш жазушының қаталдығы мен салмақтылығына қарама-қарсы келеді. Вауда, бұл уақытта Берн кантонының бөлігі, француз тілді тұрғындары арасында және неміс тілді Берн әкімшілігіне қарсы ұлтшылдық сезімдер күшейе бастады. Филипп Сириак Бридель (1757-1845) 1782 жылы өлең жаза бастады және ол ең алғашқы вальдоистік ақын болып саналады. Ол Вод аймағы бойынша саяхаттарын сипаттап, 1783 жылдан 1831 жылға дейін 50 жылға жуық уақыт бойы сериялы түрде жариялады. Оның Вауденің ауылдық пейзаждары мен портреттері кейінірек көптеген жазушыларға әсер етті және Ваудағы ұлтшыл қозғалысты біріктіруге көмектесті.