Кіріспе
Наполеон дәуіріндегі Швейцарияның рөліне шолу. Француз революциялық соғыстары кезінде революциялық әскерлер шығысқа қарай жылжып, Австрияға қарсы шайқаста Швейцарияны қамтыды. 1798 жылы Швейцария француздар тарапынан толық басып алынып, Гелветика Республикасы деп аталды. Гелветика Республикасы ауыр экономикалық және саяси проблемаларға тап болды. 1798 жылы ел революциялық соғыстардың майданына айналып, 1799 жылы Цюрих шайқастарымен аяқталды. 1803 жылы Наполеонның аралық актісі кантондардың егемендігін ішінара қалпына келтірген Швейцария Конфедерациясын қайта құрды, сондай-ақ Аргау, Тургау, Граубюнден, Санкт-Галлен, Во және Тичиноның бұрынғы тәуелді және одақтас аймақтары тең құқықты кантондарға айналды. 1815 жылғы Вена конгресі Швейцарияның тәуелсіздігін толыққанды қалпына келтірді және Еуропа елдері Швейцарияның бейтараптығын мәңгі мойындауға келісті. Осы кезде Вале, Нойшатель және Женева кантондары қосылғаннан кейін Швейцарияның аумағы соңғы рет кеңейтілді. Реставрация дәуірі, Зондербунд соғысына дейінгі кезең, ала-құлалықпен және ауыл халқының қалалық орталықтардың үстемдігіне қарсы күресімен еректелді, мысалы, 1839 жылғы Цюрих бүлігінде.
During the French Revolutionary Wars, the revolutionary armies marched eastward, enveloping Switzerland in their battles against Austria. In 1798, Switzerland was completely overrun by the French and was renamed the Helvetic Republic. The Helvetic Republic encountered severe economic and political problems. In 1798 the country became a battlefield of the Revolutionary Wars, culminating in the Battles of Zürich in 1799. In 1803 Napoleon's Act of Mediation reestablished a Swiss Confederation that partially restored the sovereignty of the cantons, and the former tributary and allied territories of Aargau, Thurgau, Graubünden, St. Gallen, Vaud and Ticino became cantons with equal rights. The Congress of Vienna of 1815 fully re established Swiss independence and the European powers agreed to permanently recognise Swiss neutrality. At this time, the territory of Switzerland was increased for the last time, by the new cantons of Valais, Neuchâtel and Geneva. The Restoration, the time leading up to the Sonderbundskrieg, was marked with turmoil, and the rural population struggling against the yoke of the urban centres, for example in the Züriputsch of 1839.
Ансиан режимнің құлдырауы
Ансиан Режимінің соңғы жылдарында Конфедерация бойынша өсіп келе жатқан қақтығыстар (аристократиялық қалалар шаруаларға қарсы, протестанттар католиктерге қарсы және кантон кантонға қарсы) Diet-ті әлсіретіп, алаңдатты. Парижде 1790 жылы бірнеше жер аударылған водуалықтар мен фрибургтіктер құрған Хельветиялық клуб Француз революциясының идеялары Конфедерацияның батыс бөлігінде таралуының орталығы болды. Келесі сегіз жыл ішінде Конфедерация бойынша көтерілістер көтерілді және бұрынғыларынан айырмашылығы, көбісі сәтті аяқталды. 1790 жылы Төменгі Вале өзіне бағынышты жоғарғы аудандарға қарсы көтерілді. 1797 жылдың 9 желтоқсанында Водуалық Хельветиялық клубтың мүшесі Фредерик Сезар де Ла Харп Франциядан Ваудты қорғау үшін Бернге басып кіруді сұрады. Феодалдық көршісін жойып, Берннің байлығын алу мүмкіндігін пайдаланған Франция келісті. Гельветтік Республиканың конституциясы негізінен Базельдік судья Питер Окстың жобасына негізделген. Ол орталық екі палаталы заң шығарушы орган құрды, оған Үлкен Кеңес (әр кантоннан 8 мүше) және Сенат (әр кантоннан 4 мүше) кірді. Атқарушы билік, Директория деп аталатын, 5 мүшеден тұрды. Конституция сонымен қатар, тек туған кантонының азаматтығына ғана емес, нақты швейцариялық азаматтықты да белгіледі. Швейцарияның болашағы туралы жалпы келісім болған жоқ. Басшы топтар біріккен республиканы қалаған унитариялар мен ескі аристократияны білдіретін және кантондық тәуелсіздікке оралуды талап еткен федералистерге бөлінді. Төңкеріске ұмтылу жиі болды, ал жаңа режим өмір сүру үшін француздықтарға тәуелді болуға мәжбүр болды. Сонымен қатар, оккупациялық күштер көптеген қалалар мен ауылдарды тонады. Бұл жаңа, жұмыс істейтін мемлекет құруды қиындатты. Көптеген швейцариялықтар, әсіресе елдің орталық аймақтарында, осы «прогрессивті» идеяларға қарсы болды. Жаңа режимнің кейбір даулы аспектілері дін бостандығын шектеді, бұл көптеген діндар азаматтарды ашуландырды. Бірнеше көтеріліс болды, 1798 жылдың басында үш Орман кантоны (Ури, Швиц және Унтервальден) көтерілді. Алоис фон Редингтің басшылығымен швицтіктер сәуір және мамыр айларында Моргарте биіктіктерінде француздықтармен талқандалды, ал тамыз және қыркүйекте Унтервальдендіктер де солай болды. Бұзушылықтар мен тонаулардың салдарынан швейцариялықтар көп ұзамай француздықтарға қарсы шықты. 27 мамыр күні таңертең Хоц өз күштерін үш колоннаға бөліп, Винтертурға қарай аттанды. Оған қарсы Мишель Ней өз күштерін биіктіктерде орналастырды, бұл Обер-Винтертур деп аталды, қаланың солтүстігіндегі төменгі төбелердің шеңбері. Алдыңғы желінің бас қолбасшысы Жан Виктор Тарро Нейге Жан де Дьо Соулттың дивизиясын оған қолдау көрсету үшін жіберетінін хабарлады; Ней мұны бүкіл аванпост желісі бойымен тұрып, оқшауланбайтынын түсінді. Ол өзінің шағын күштеріне Соулттың дивизиясынан күшейту күтеді. Осыған байланысты Ней Теодор Максим Газан басқаратын ең әлсіз бригаданы Фрауенфельдке қарай ұзын аңғарға көтерілуге, ал Доминик Мансуй Роже басқаратын тағы бір бригаданы оң жаққа жылжытуға, австриялықтардың кез келген фланктік маневрін болдырмауға бұйрық берді. Таң ортасына қарай Хоцтің алдыңғы күзеті Нейдің қолындағы екі бригададан француздықтардың орташа қарсылығына тап болды. Австриялық алға басқан әскерлер әлсіз бригаданы тез жеңіп, Исликон ауылын қоршаған ормандарды басып алды. Гундешвил, Шоттикон, Висендаген және Стоген ауылдарын басып алғаннан кейін, Хоц өзінің екі колоннасын француздық майданға қаратып орналастырды, ал үшіншісі француздың оң жағына бұрылды. Бір күннен кейін Хоцтің күштері Карл басқаратын негізгі австриялық күштермен бірікті.
Цюрих үшін шайқастар
1799 жылы 4-7 маусымда Цюрихтің бірінші шайқасында шамамен 45 000 француз және 53 000 австриялықтар қала төңірегіндегі жазықтарда шайқасты. Сол қанатта Хоцке 20 жаяу әскер батальоны, сондай-ақ артиллерия және 27 атты әскер эскадрильясы болды, барлығы 19 000 адам. Оң қанатта Науендорф графы генерал Фридрих Иосиф тағы 18 мыңға басшылық етті. Бұл шайқаста екі жақ та ауыр шығынға ұшырады: француз жағынан бригада генералы Шерин, ал австрия жағынан Валис графы Оливье қаза тапты. Француз жағынан 500 адам қаза тауып, 800-і жараланды, 300-і тұтқынға алынды. Австриялықтар француздықтардың қаладағы бекіністерін басып алғанда, 150-ден астам қаруды қолға түсірді. Ақырында француз генералы Андре Массена қаланы Карл басқарған австриялықтарға тапсырды. Массена Лиммат өзенінен артқа шегінді, онда ол өз бекіністерін нығайта алды. Хоцке әскері олардың шегінуін қиындатып, өзен жағалауын бақылауда ұстады. Хоцке француздардың кері шегінуін агрессивті түрде қуалауына қарамастан, Карл олардың қозғалысын қадағаламады; Массена Лимматтың қарсы жағалауында Австрия армиясының негізгі күштерінен қудаланбастан орнықты, бұл орыс байланыс офицері Александр Иванович граф Остерман Толстойдың наразылығын тудырды. 1799 жылы 14 тамызда Александр Корсаковтың басқаруымен 6000 атты әскер, 20000 жаяу әскер және 1600 казактан тұратын орыс әскері Шаффхаузенде Карл әскеріне қосылды. Олар орыстармен бірге Андре Массенаның Лиммат өзенінің жағалауындағы кіші әскерін қоршап алуға тырысты. Бұл шабуылды тойтару үшін генерал Клод Лекурб австриялықтар Рейн өзенін кесіп өтетін понтондық көпірлерге шабуыл жасап, көптеген көпірлерді қиратты және қалғандарын қолдануға жарамсыз етті. Карл қайта топтасуға үлкерместен бұрын, Венадағы соғыс жүргізуді басқаратын императорлық орган – Ауликалық кеңестен оның жоспарын тоқтату туралы бұйрық келді. Карл әскерлері Цюрихті Корсаковтың сенімді қолына қалдырып, Рейн өзенін қайтадан кесіп, солтүстікке қарай Майнцке қарай жорық жасауы керек еді. Карл бұл операцияны мүмкіндігінше кешіктірді, бірақ ақырында Венаның бұйрығына бағынуға мәжбүр болды. Нәтижесінде, тәжірибесіз генералдың басқаруымен орыс әскерлері австриялық әскерлерді және олардың тәжірибелі қолбасшысын алмастырды. Карл өз әскерін Рейннің солтүстігіне көшірді. Карлға Рейн өзенін қайтадан кесіп, солтүстікке қарай жорық жасау туралы бұйрық ақырында кері қайтарылды, бірақ бұл нұсқаулар оған жеткен кезде, оны өзгертуге тым кеш болды. Екінші Цюрих шайқасында француздар Швейцарияның қалған бөлігімен бірге қаланың бақылауын қайта алды. Айта кетерлігі, Массена Корсаковты басып озды; оны қоршап алды, алдады, содан кейін оның әскерінің жартысынан астамын тұтқынға алды, сонымен қатар жүк пойызы мен көптеген зеңбіректерді қолға түсірді және 8000-нан астам адамды жарақаттады. Көптеген шайқастар Лиммат өзенінің екі жағалауында Цюрих қақпаларына дейін және қаланың ішінде болды. Цюрих бейтарап деп жарияланғандықтан, жалпы қираудан құтылды. Генерал Николя Одино оң жағалаудағы француз әскерлеріне, ал генерал Эдуард Мортье сол жақтағы әскерлерге басшылық етті. Сол күні Жан де Дьо Сульт және 10 000-ға жуық сарбаз Хоцкемен және 8000 одақтаспен Линт өзенінің шайқасында кездесті. Сульт 150 еріктіні түн ортасында өзенге жүзіп жіберді. Олардың көпшілігі тістерінде семсер, ал бастарына тапанша мен патрондар байлаған; ал кейбіреулері барабандар мен кернейлер ұстаған. Бұл сарбаздар австриялық күзетшілерді өлтіріп, бір бекіністі басып алды, көп шу көтеріп, Сульттың негізгі күштеріне қайықтармен өтуге сигнал берді. Хоцке осы маневр кезінде, Сульттың сарбаздары таңертеңгілік барлау кезінде оны таңғалдырғанда қаза тапты. Франц Петраш басқаруды өз мойнына алды, бірақ оның әскерлері ауыр жеңіліске ұшырап, 3500 тұтқынды, 25 далалық зеңбіректі және төрт туды жоғалтып, кері шегінуге мәжбүр болды. Массена мен Сульт одақтастарды жеңген кезде, Александр Суворовтың 21 285 орыс әскері Италиядан Швейцарияға келді. 24-26 қыркүйекте Готтард асуы шайқасында Суворовтың әскері Лекурбтың 8000 әскерін ығыстырып, Люцерн көліне жақын Альтдорфқа жетті. Содан кейін Суворов өз әскерін Кинзиг асуы арқылы басқа одақтас күштермен қосылуға тырысты. Мюотатталда Суворов одақтас күштер апатқа ұшырап, оның әскері қалып қойғанын білді. Орыс әскерлері қаптан шығып, қазан айының басында Сент-Галленге жетті. Суворов өз әскерін Альп таулары арқылы Воррл...