Кіріспе

Швейцарияның қазіргі заманғы тарихының бір саласы – Швейцарияның федеративтік мемлекет ретінде қалыптасуы 1848 жылдың 12 қыркүйегінде 27 күндік азамат соғысы, яғни Зондербунд соғысына (Sonderbundskrieg) жауап ретінде федеративтік конституция қабылдануымен басталды. АҚШ Конституциясы және француз революциясының идеяларына күшті ықпал еткен конституция келесі онжылдықтарда бірнеше рет өзгертіліп, 1999 жылы жаңа Конституциямен толығымен алмастырылды. 1848 жылғы конституция – швейцариялықтардың қысқа ғұмырлы Хельветика Республикасынан басқа, алғаш рет орталық үкіметке ие болған және жай ғана келісімшарттармен байланысқан автономиялы кантондардың жиынтығы емес екенін көрсетті.

Соғыс Sonderbund

1847 жылы Швейцария тарихындағы Реставрация кезеңі консервативті рим-католиктер мен либералды протестант кантондары арасындағы соғыспен аяқталды (Сондербундскриг). Католик және протестант кантондары арасындағы қақтығыс Реформация дәуірінен бері сақталып келді; 19 ғасырда протестант халқы басымдыққа ие болды. Зондербунд (немісше: бөлек одақ) Швейцарияда Радикалдық партия билікті басып алғаннан кейін және протестант кантондарының көпшілігінің арқасында католик шіркеуіне қарсы шаралар қабылданды, мысалы, 1841 жылы Аргаудағы монастырлар мен әйелдер монастырларын жабу. Сол жылы Люцерн жауап ретінде иезуиттерді қайта шақырғанда, қарулы радикалдардың ("Freischärler") топтары кантонға басып кірді. Бұл басып кіру көтеріліске әкелді, себебі ауылдық кантондар ультрамонтанизмнің бекінісі болды. Зондербунд 1815 жылғы Федералдық шартының 6-бабын бұзды, ол жеке одақтарға тыйым салды, ал Тагсацзунгтағы радикалдық көпшілік оны 1847 жылғы 21 қазанда таратып жіберді. Зондербунд мүшелеріне қарсы конфедерациялық әскер құрылды, ол Нойшатель және Аппенцель Иннерроденнен басқа барлық мемлекеттердің сарбаздарынан тұрды, олар бейтарап қалды. Тичино, католик кантоны болғанымен, Зондербундқа қосылмады және протестанттармен бірге күресті. Соғыс бір айдан кем уақытқа созылды, нәтижесінде 100-ден аз адам қаза тапты. Ұсақ тәртіпсіздіктерді есептемегенде, бұл Швейцария аумағындағы соңғы қарулы қақтығыс болды. Зондербунд соғысының соңында Диета Иоганн Конрад Керн (1808–1888) Тургау және Анри Друй (1790–1855) Вод жасаған жаңа федералды конституцияны талқылады. 1848 жылдың жазында бұл конституция он бес жарым кантон тарапынан қабылданды, ал Ури, Швиц, Унтервальден, Вале, Тичино және Аппенцель Иннерроден оған қарсы болды. Жаңа конституция 1848 жылғы 12 қыркүйекте жарияланды.

1848 жылғы Конституция

Жаңа конституция алғаш рет швейцариялық азаматтықты кантондық азаматтықтан өзге де азаматтық ретінде орнатып, бұрынғыдан жаңа мүмкіндіктер берді. Кантондар өздерінің егемендік құқықтарының бір бөлігін федералдық орталық үкіметке өткізді. Федералдық жиналыс екі палатадан тұрды: Штаттар кеңесі (Ständerat), әрбір кантоннан екі өкілден (сол кезде 44 мүше) және Ұлттық кеңес (Nationalrat), әр 20 000 азаматқа немесе әрбір кантоннан 10 000-нан астам азаматтарға шаққанда үш жылға сайланатын өкілдерден құралды. Федералдық кеңестің әрбір мүшесі жеті атқарушы ведомствоның бірін басқарды. Кеңес төрағасы бір жылдық мерзімге Швейцария Конфедерациясының Президенті атағын алды, бұл лауазым Федералдық кеңестің мүшелері арасында кезегімен ауысып отырды. Сот жүйесі (Bundesgericht) Федералдық жиналыс тарапынан үш жылға сайланатын он бір мүшеден тұрды. Бундесгерхт негізінен Конфедерация тарапы болған азаматтық істерді қарады, бірақ ірі саяси қылмыстарды да қабылдады. Дегенмен, барлық конституциялық мәселелер Федералдық жиналыстың қарауына берілді. Федералдық университет пен политехникалық мектептер құрылуға тиіс болды. Келешекте капитуляцияларға тыйым салынды. Барлық кантондар швейцариялық азаматтарды, егер олар христиан дінінің бірін ұстанса, өз азаматтарындай қарауы керек болды. Бұрын бір кантонның азаматтары басқа кантонның азаматтарын шетел азаматы ретінде қараған. Барлық христиандарға дін тану құқығы кепілденді, бірақ иезуиттер мен осыған ұқсас діни ордендер ешқандай кантонда қабылдануға тиіс емес еді. Немец, француз және итальян тілдері мемлекеттік тілдер ретінде мойындалды. Толыққанды ұйымдастырылған орталық үкімет болғанымен, Швейцария өте децентрализацияланған федерация болып қала берді. Кантондардың құзырында, федералдық үкіметке нақты берілмеген барлық өкілеттіктер сақталды. Федералдық жиналыстың алғашқы қадамдарының бірі – жаңа құрылған конфедерацияның де-факто астанасы Федералдық биліктің орнын анықтау өкілеттігін пайдалану болды. 1848 жылдың 28 қарашасында Берн қаласы таңдалды. Алғашқы Федералдық кеңес 1848 жылдың 16 қарашасында құрылды, оның құрамында толыққанды радикалдар (еркін демократиялық партияның ізашарлары) болды. Жаңа Федералдық жиналыстың алғашқы қадамдарының бірі – елдегі күнделікті өмірді біріктіру және стандарттау болды. 1849 жылы бірыңғай пошта қызметі құрылды. 1850 жылы кантондық валюталарды алмастыру үшін бірыңғай валюта енгізілді, ал кантондар арасындағы барлық кедендер алынып тасталды. 1851 жылы телеграф желісі құрылды, ал барлық салмақтар мен өлшемдер біріңғай стандартталды. 1868 жылы метрикалық жүйеге рұқсат берілді, ал 1875 жылы міндетті және жалпыға қолданылатын деп жарияланды. 1854 жылы жолдар мен каналдар федералдық бақылауға алынды. Федералдық политехникалық институт 1855 жылы Цюрихте ашылды, бірақ жаңа конституциямен бекітілген Федералдық университет әлі құрылмады. 1859 жылы Ватикан күзетінен басқа, жалдамалы әскерлік қызмет (Reisläuferei) заңсыз деп жарияланды. 1866 жылы 1848 жылғы Конституция бойынша христиандарға ғана берілген құқықтар (еркін қозғалыс және дін бостандығы) дініне қарамастан барлық швейцариялықтарға таратылды.

1874 жылғы қайта қаралған Конституция

1848 жылдан бастап кантондар өздерінің конституцияларын үнемі қайта қарастырып келді, көпшілігі референдум институтын енгізді. Осы институт арқылы кантондық заң шығарушы орган қабылдаған заңдар халықтың мақұлдауына (факультативтік референдум) немесе міндетті түрде (міндетті референдум) ұсынылуы мүмкін еді. Сондықтан 1848 жылғы федералды конституцияны демократиялық және орталықтандыру бағытында қайта қарастыруға талпыну заңды болды, себебі Федералды жиналыс өз бастамасымен немесе 50 000 швейцариялық сайлаушының жазбаша өтініші бойынша қайта қарау мәселесін халықтың шешіміне беруге құқылы болды. 1872 жылы жасалған алғашқы қайта қарау әрекеті орталықтандыруға қарсы партияның күш-жігері салдарынан шамалы көпшілік дауысымен жеңіліске ұшырады. Бірақ, ақырында басқа жобаға басымдық берілді және 1874 жылдың 19 сәуірінде жаңа конституция халық тарапынан қабылданды – 14½ кантон қолдады, 7½ қарсы дауыс берді (Тичиносыз, бірақ Фрибург пен Люцернмен бірге 1848 жылғы конституция бойынша). 1874 жылғы Конституция федералды билікті одан әрі нығайтты. Жаңа Конституцияда үш маңызды мәселе қарастырылды. Біріншіден, Конфедерацияның бақылауымен, бірақ кантондар басқаруымен тегін бастауыш білім беру жүйесі құрылды. Екіншіден, басқа кантонға көшіп келген адам үш айдан кейін (1848 жылғы Конституцияда екі жыл емес) барлық кантондық және коммуналдық құқықтарға ие болды (бұрын тек кантондық құқықтар ғана берілетін). Соңында, референдум "факультативтік" нысанда енгізілді, яғни 30 000 швейцариялық азаматтың немесе сегіз кантонның талабы бойынша барлық федералды заңдар халықтың бекітуіне ұсынылуы тиіс. Ал бастама құқығы (заң шығарушы органды белгілі бір мәселені немесе заң жобасын қарауға міндеттеу құқығы) 1891 жылға дейін Федералды Конституцияға енгізілмеді (сол кезде ол 50 000 швейцариялық азаматқа берілді) және тек осы конституцияның ішінара (толық емес) қайта қаралуымен байланысты болды.

Индустрияландыру және экономикалық өсу

1847-1914 жылдар аралығында Швейцария теміржол желісі дамыды. Schweizerische Nordbahn (SNB) қоғамы 1847 жылы Швейцария аумағында алғашқы теміржол желісін ашып, Цюрих пен Баден қалаларын байланыстырды. Готтард теміржол туннелі 1881 жылы құрылысын аяқтады. Швейцария сағат жасау өнеркәсібінің тамыры 18 ғасырда жатыр, бірақ 19 ғасырда қарқынды дамып, Ла-Шо-де-Фонд ауылын өнеркәсіптік орталыққа айналдырды. Шағын қалалардың жылдам өсуі Цюрихтің дамуына ықпал етті, ол 1891 жылы өзінің өнеркәсіптік маңы Аусерсилді муниципалитет құрамына қосты. 1862 жылы Швейцарияның Одақ банкінің, ал 1872 жылы Швейцария Банктік корпорациясының құрылуымен банк ісі Швейцария экономикасында маңызды рөл атқара бастады. 1850-60 жылдардағы альпинизмнің алтын ғасыры туризм индустриясының негізін қалады.