Кіріспе

9,5 мм фильм – 1922 жылы Pathé компаниясы Pathé Baby әуесқойлық фильмдер жүйесінің бөлігі ретінде ұсынған әуесқойлық фильм форматы. Бастапқыда ол коммерциялық фильмдердің үйде қолдануға арналған көшірмелерін беру үшін арзан формат ретінде жоспарланған, бірақ одан кейін көп ұзамай қарапайым камера да шығарылды. Келесі онжылдықтарда ол Еуропада кең таралды және бүгінде де шағын топ әуесқойлар қолданып келеді. 300 000-нан астам проектор өндіріліп, көбінесе Франция мен Англияда сатылды, сонымен қатар көптеген коммерциялық фильмдер осы форматта қолжетімді болды.

Формат

Бұл форматта әрбір кадр жұбының арасында бір орталық перфорация (сүренің ойық тесігі) қолданылады, 8 мм пленкада перфорациялар бір шетінде, ал көптеген басқа пленка форматтарында – бейненің екі жағында болады. Бір тесік пленканың көбірек бөлігін бейнеге пайдалануға мүмкіндік берді, тіпті бейне ауданы 16 мм пленкамен шамалас. Фильмдегі перфорация көрермендерге көрінбейді, себебі аралық жалюзи фильмді қақпадан келесі кадрға жылжытқанда жарықты тосып тұрады. 9,5 мм ені осылай таңдалды, өйткені 28 мм перфорацияланбаған пленкадан үш пленка жолағы жасауға болады. Бұл пленкаларды көшіру кезінде ыңғайлы болды, себебі тек 28 мм пленканы өңдеу қажет еді. 1927 жылы өндіріс тоқтатылғанда, 9,5 мм жолақтар 35 мм пленкадан кесілді. Проекция жүйесі қозғалмайтын тізімдерде пленканы үнемдеу тәсілін де қамтыды. Фильмдегі ойық проектормен танылып, содан кейін екінші кадрды 3 секунд бойы көрсетеді. Осы әдіспен 1 кадр үшін 3 секунд экран уақыты болды, ал қалыпты жылдамдықпен (бастапқыда секундтына 14 кадр, кейін секундтына 16 кадр) көрсеткенде 42 кадр қажет болатын. Осы принцип 1981 жылы Super 8 камера мен проекторының «Agfa Family» жүйесінде де қолданылды, бірақ бейнелерді көрсету үшін, тізімдерді емес.

Патескоп

Ұлыбританияда 9,5 мм фильмдер, проекторлар және камераларды Pathéscope Ltd таратты. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары және соғыстан кейінгі бірнеше жылдар бойы, осы өлшемді үй киносын түсіруге және коммерциялық фильмдерді үйде көрсетуге ниеттенген әуесқойлар пайдаланды. Pathéscope көптеген маңызды фильмдердің үй нұсқаларын шығарды, оның ішінде Микки Маус және Бетти Буп мультфильмдері, Альфред Хичкоктың «Шантаж» сияқты классикалық фильмдер, сондай-ақ Лорел мен Харди және Чаплин сияқты танымал актерлердің комедиялары бар болатын. Pathéscope каталогындағы ерекше элемент – Г.В. Пабст және Лени Рифеншталь сияқты режиссерлердің соғысқа дейінгі неміс тау фильмдері. Фриц Лангтың «Метрополис», «Доктор Калигаридің кабинеті» және Дюпонттың «Ваудевиль» сияқты классикалық туындылар көптеген кино коллекционерлерін қызықтырды. Үй киноматографиясы үшін фильмдер әдетте 30 фут (9 метр) шамасындағы рулондарда, «зарядтағыш» немесе кассетада жеткізілді, бірақ 50 фут (15 метр) немесе 100 фут (30 метр) катушкаға орау мүмкіндігі де болды. Соғысқа дейінгі ең танымал фильм – Ortho reversal, оның бағасы бір зарядтағышқа шамамен 4 шиллинг пен 6 пенс болатын. Соғыстан кейін Panchromatic фильмдер кеңінен қолданыла бастады, ал 1953 жылға қарай тіпті Kodachrome I-ге де қол жеткізуге болады, бірақ оны Парижде өңдеуге бірнеше апта уақыт кетті. Pathéscope түсті фильмі (Ferrania компаниясы жасаған) 1950 жылдары ұсынылды. Бірнеше камералар мен проекторлар өндірілді, олардың ең сәттілері – Pathéscope H камерасы және Gem проекторы. 1938 жылы 9,5 мм форматқа оптикалық дыбыс енгізілді, бірақ дыбыстық фильмдердің кітапханасын құруға жасалған әрекеттер соғыс салдарынан тоқтап қалды. Оптикалық жол сурет форматының төртбұрышты болуына әкелді. Соғыстан кейін 9,5 мм формат 1932 жылы ұсынылған Kodak-тың 8 мм фильмінен күшті бәсекеге тап болды. 8 мм кадрдың ажыратымдылығы 9,5 мм немесе 16 мм кадрдың төрттен бірін ғана қамтиса да, оны кең жұртшылық жақсы қабылдады, себебі оның демеушілерінің коммерциялық күші зор болды және Англияда өңделген Kodachrome-ның бағасы айтарлықтай төмен еді. Pathéscope нарықтағы орнын сақтап қалуға күш салды, ал 1959 жылы жұмысшылар компанияны сатып алып, атауын Pathéscope (Great Britain) Ltd. деп өзгертті, француз Pathé-сімен байланысын үзіп тастады. Жаңа компания Smiths Industries компаниясы жасаған 9,5 мм Prince камерасын және аз қуатты Princess проекторын өндірді, бірақ бұл формат танымал формат ретінде өміршеңдігін жоғалтты және 1960 жылы фирма таратылды. Дегенмен, 16 мм пленканы қайта перфорациялау сияқты әдістерді қолдана отырып, материалды қамтамасыз ету үшін ентузиастар тобы осы форматты сақтап қалды. Француздық Color City компаниясы қазіргі заманғы 9,5 мм пленканы ұсынады. Әлі де әртүрлі елдерде 9,5 мм клубтары бар және жыл сайын 9,5 мм фестивальдер өтеді.

Қиындықтар

9,5 мм пленканың орталық тесігі 8 немесе 16 мм пленка тесіктері сияқты камера немесе проектордың қақпасында ұстала алмайды. 9,5 мм пленканы тасымалдаудың барлық жұмысын атқару үшін төменге тарту механизміне жүктеме түсіретін, әдеттегі тісті дөңгелек жетегі болмаған ертедегі арзан ойыншық проекторлары 9,5 мм пленкаларға көп зиян келтірді. Дегенмен, көптеген өте ескі 9,5 мм пленкалар әлі де жақсы сақталып қалған. Тағы бір мәселе – пленканы үздіксіз өңдеу машиналары арқылы өте баяу жылдамдықпен өткізу қажет болды. Тісті дөңгелек пленка тесігіне жақын жердегі дамыту сұйығында турбуленттілік тудырды (артық араластырудың әсері сияқты), нәтижесінде кадрдың сол бөлігі артық дамыды (бұл проекцияланған кадрда әсердің күшті болуымен көрінді). Бұл пленка түрі бүгінге дейін (Ұлыбританияда) өңделеді және орталық тесік енді проблема тудырмайды (ондаған жылдар бойы).

Форматтың 100 жылдығы

2022 және 2023 жылдары 9,5 мм фильм форматының жүз жылдығын тойлауға арналған бірқатар іс-шаралар өтті: конференциялар, блогтар, фильмдер түсірілімі, коллекциялар көрмесі, жарияланымдар және т.б. Осы ресурстар туралы толық ақпарат мына сілтемелерде қолжетімді:

http://en.inedits-europe.org/9.5mm Centenary
https://lichtspiel.ch/en/9.5
https://lichtspiel.ch/en/symposium 2/9.5
https://www.fondationjeromeseydouxpathe.com/event/309
https://sites.google.com/view/100yearsof95mmconference/home
https://toyfilmuseum.jp/blog/?s=9.5%E3%8E%9C
https://www.fondazionedivenezia.org/archivioattivita/ininfiammabile
https://www.archivioaperto.it/programmi/verso il centenario
https://www.centroculturadigital.mx/actividad/centenario
https://nineandahalffilm.wordpress.com/about/