Кіріспе

12 ғасырдағы ағылшын тарихшысы Роджер Хоуден немесе Ховеден (1202 жылы қайтыс болды) – 12 ғасырдағы ағылшын жылнамашысы, дипломат және Йоркширдің Шығыс Ридингіндегі Хоуден шіркеуінің басшысы.

Роджер мен Хоуден мұнарасы

Роджер Хоуденнің ежелгі Санкт-Петер шіркеуімен байланысты дін қызметкерлері отбасында дүниеге келді және әкесі Роберттің орнын басып, шіркеудің басшысы немесе тұлғасы болды. Роджерді оның қамқоршылары, Дурхэм соборының монахтары, шамамен 1169 жылы тағайындады. Оның "магистр" атағы сол замандағы ірі білім ошақтарының бірінде білім алғанын көрсетеді, бұл оның көптеген әдеби еңбектерінен де анық байқалады. Әкесінен кейін көп ұзамай ол Хоуденнің иесі және Хоуденшир аймағының епископы Хью дю Пуисемен қарым-қатынасқа түсті. Епископ Хью Хоуденширдегі Хоуден шіркеуінің бұрынғы құқықтарын ескермей, Дурхэм қаласындағы Кепиер ауруханасына ондықтарды берді. Роджер Дурхэм соборының монахтарының, шіркеудің қамқоршыларының көмегімен қарсылық көрсетті, нәтижесінде епископ бұл шешімнен бас тарты. Бірақ епископ Хью жеңіліске көнбеді және Роджерді шіркеу басшысы қызметінен шеттетуге тырысып, оның лауазымға ұсынылуында бұзушылықтар болғанын мәлімдеді. Бұл мәселе Римге дейін жетті және Роджер тағайындалуының заңды екенін дәлелдегенімен, оның епископ Хьюмен қарым-қатынасы өмірінің соңына дейін шиеленіскен күйінде қалды.

Сот қызметкері және дипломат

Роджердің көпшілік өмірінің басым бөлігі Англияның Анжу патшаларына қызмет етумен өтті. Генрих II атынан жасаған қызметінің көп бөлігін оның "Gesta Henrici Secundi" (Генрих II-нің істері) еңбегінен қайта құруға болады, ол король сарайындағы қызмет кезеңінің күнделігі ретінде жазылған. Осы еңбекте ол 1171 жылы корольдің Папа Александрға жіберген елшілігіне қатысқандығы және 1174 жылы Франциядан Галлоуэй лордтарына құпия тапсырмамен жіберілгендігі туралы мәліметтер кездеседі. 1175 жылы ол король мен бірнеше ағылшын діни орындары арасында келіссөздер жүргізуші ретінде танылады. 1180 және 1182-1183 жылдары ол Шотландиядағы Сент-Эндрюс епископтығына сайлау мәселесінде ағылшын өкілі ретінде Римде болды. Роджер осы миссиялардың нәтижесінде шіркеу істерінде, әсіресе Шотландия мен шекара аймақтарында сенімді өкіл ретінде танылды. Ол кем дегенде бір рет корольдік судья болып жұмыс істеді, 1189 жылы Йоркшир, Камберленд және Нортумберленд округтеріндегі орман шаруашылығына қатысты сот ісін қарады. 1189 жылы Генрих II қайтыс болғаннан кейін Роджер оның мұрагері Ричард I-ге қызмет етуді жалғастырды. 1195 жылы ол тағы да Шотландияға миссиямен барды, сол кезде оның беделі артып, Глазго соборында каноник лауазымын иеленді.

Роджер және Үшінші крест жорығы

1189 жылы епископ Хью дю Пуизе және король Ричардтың канцлері Уильям де Лонгшамп Англияны оның болмағанда басқару үшін бірлескен әділдіктер ретінде тағайындалды. Осы кезде Роджер мен оның арасында жұмыс қарым-қатынасы орнасып, Роджер 1189 жылдың соңында епископтың үйінде және одан кейін Францияға оның ілесіп жүргенін көруге болады. Сондықтан ол 1190 жылдың жазында Лонгшамп Англияға оралғанда епископ Хьюға қарсы зорлықпен төңкеріс жасаған кезде куә болды. Епископ Хаудендегі резиденциясында үй қамауына алынды. Роджерге дереу құпия миссияны басқару тапсырылды, ол сол кезде Францияда болған король Ричардқа осы оқиға туралы хабарлау үшін жіберілді. Оның бұл іске қатысы 1190 жылғы шілдеде Хауденнен Марсельге жасаған сапарының күнделігін жақында тауып алу арқылы анықталды, онда ол епископтың шағымын корольге жеткізіп, Лонгшамптың төңкерісін жою үшін корольдық жарлықтар алуға жеткілікті пара берді. Роджер Хоуденге қайтудың орнына корольдің сарайына қосылып, оны Сицилия мен Палестинаға ертіп жүрді, 1191 жылы Акры қамалында жасалған құжатта Йоркширден келген өзге де адамдармен бірге көзге түсті. Роджер сол жылы Франция королі Филипп II-нің флотымен бірге қайтып келді, сондықтан корольдің апатты сапарында онымен бірге болған жоқ.

Өлім

Роджер Англия тарихын 1201 жылға дейін жазуын жалғастырды, ол Флей аббаты Евстацийдің Англияға уағызбен келген миссиясына қатты қызығушылық танытты, тіпті оны тыңдау үшін Йоркке барыпты. Роджер келесі жылға дейін өмір сүрді, себебі 1202 жылдың қыркүйегінде Хауден монастырында оның орнына кімді тағайындау керектігі туралы іс басталды, сол кезде бәсекелес үміткерлер сотқа жүгінді.

Тарихи еңбектер

Роджермен байланысты екі хроникалық мәтін бар, және олар бір-бірімен байланысты болса да, олардың екеуінің де авторы ол бола ма деген академиялық пікірталас ұзаққа созылды. Алғашқысы – Генрих II және Ричард патшаның істері (Gesta Henrici II et Gesta Regis Ricardi). Ол 1169 жылдан 1192 жылға дейін жазылған, ал оның мазмұнының көп бөлігі қайталанады және Хроника magistri Rogeri de Hoveden (Хроника шебері Роджер Хоуденнің хроникасы) кітабында қайта жөнделеді. Бұл кітап Генрих II билікке келгенге дейінгі Англия тарихын және 1201 жылға дейінгі оқиғаларды қамтиды. Бұрынғы мәтін Питербороның Бенедиктіне жатқызылған, бірақ оның оған байланысы – Роджердің 1177 жылға дейінгі жұмысының жобасын абатқа пікір алу үшін жібергені ғана. Қазіргі талқылаулар бойынша, екі жұмыс та Роджердің туындылары болып табылады және хрониканың дамуының әртүрлі кезеңдерін көрсетеді. Ол 1169 жылы патша сарайына келген кезде бастаған күнделік ретінде басталды. 1177 жылға қарай Роджер оның маңыздылығын арттырып, өзінің "Геста" еңбегін Анжу Англиясының толық хроникасы ретінде жаңартуға кірісті. 1191 жылы Англияға оралғаннан кейін ол оның ағылшын тарихының негізі болатынын шешіп, Хрониканы жасау үшін кең ауқымды жұмыс істеді. 1148 жылға дейінгі ағылшын тарихы үшін Роджер Historia Saxonum sive Anglorum post obitum Bedae (Саксондар тарихы немесе Беда қайтыс болғаннан кейінгі ағылшындар тарихы) атты мәтінді пайдаланды, ол Дурхам соборында Генрих Гантингдон мен Дурхамдық Симеонның еңбектерін пайдаланып жазылған. 1148 жылдан 1170 жылға дейін Роджер Мелроуз хроникасын (1835 жылы Баннатин клубы үшін Джозеф Стивенсон редакциялаған) және Томас Беккет дауына қатысты хаттар жинағын қолданды. Сонымен қатар, ол 1190-1191 жылдардағы үшінші крест жорығы туралы күнделігінен материалдарды пайдаланды. Автор ретінде Хоуден көбінесе жеке басын жасырады, әдеби стильге ұмтылмайды, құжаттарды толық келтіреді және жылнамалық әдісті ұстанады. Оның уақыт санасы сенімді. Сыртқы саясат және ішкі саясат мәселелері бойынша ол жақсы хабардар. Ол тікелей қатысқан оқиғаларды жазғанда да, өзін толығымен баяндамадан шетте ұстады, мысалы, 1190 жылы Марсельге жасаған сапарында. Бұл – қоғамдық тарих авторының қалай өзін ұстауы керек деген ойы еді. Дегенмен, Роджердің де өз пікірлері болды. Ол Анжу билеушілерінің жауы Франция королі Филипп II-ні жақтырмады. Оған реніш білдіруге себептері бар епископ Хью дю Пуизе туралы жақсы сөз айта алмады. Ол Йорк архиепискобы Джеффридің мүмкін емес мінез-құлқына ашуланып, оны жек көретін.

Басқа жұмыстар

ХХ ғасырдың соңғы онжылдығында француз кітапханаларында Роджер Хауденмен байланысты үш жеке трактатты қамтитын екі қолжазбаның табылуы оның интеллектуалдық қызығушылықтары мен қабілеттерін қайта қарастыруға мүмкіндік берді. Олардың ең ірісі «De Viis Maris» (Теңіз сапарлары) деп аталады және оның авторлығы Роджерге қатысты ешқандай күмәнді тудырмайды. Ол Марсельге жасаған сапары мен Акраға бару туралы тарихи есебінде қолданған материалдарға анық сіңіп жатқандықтан, бұл оның тарихи баяндамасымен тікелей байланысты. Бұл – Оуз өзенінің Хауденге жақын жеріндегі жағалаудан басталып, Хэмбердегі қайта тиеу пунктіне, содан кейін Англия айналасымен Дартмутқа дейінгі сапардың портиоланы. Одан автор Иберия түбегі арқылы Марсельге кемемен өтті. Ол Италия жағалауымен Сицилия мен Мессинаға дейін жалғастырды. Автор жол жүріп, теңіз белгілері, қалалар және тұлғалар туралы көптеген географиялық және тарихи сырға салулар жасайды, сонымен қатар желдерге, кемелерге және су кеңістіктеріне айқын қызығушылық танытады. Осыған қоса, «Expositio Mappe Mundi» (Дүние картасының түсіндірмесі) және «Liber Nautarum» (Теңізшілер кітабы) атты тағы екі трактат қосылған. Олар «De Viis Maris» трактатының негізгі ойларын қайталайды және онымен бір жинақты құрайды, бірақ олардың бір авторға жататынын нақты айтуға болмайды. «De Viis Maris» Роджердің тұлғасына көрініс береді: тәжірибелі және әлеуметтік саяхатшы, өзінің әлеміне және кең сапарларында кездесетін қалалары мен халықтарына үнемі қызығушылық танытатын адам. Теңіз және өзен көлігінің техникалық аспектілері оған қызығушылық тудырды, бұл халықаралық дипломат және жиі саяхаттайтын адам үшін ешқандай таңқаларлық жайт емес.

Хауденнің шығармаларының басылымдары

Gesta Regis Henrici Secundi et Gesta Regis Ricardi Benedicti abbatis (ред. Уильям Стаббс) (2 том, Роллс сериясы, 1867), 1-ші және 2-ші томдары Gallica-да қолжетімді. Chronica (ред. Уильям Стаббс) (4 том, Роллс сериясы, 1868–71), Интернет мұрағатында қолжетімді: 1-том, 2-том, 3-том, 4-том. Rogeri Hovedeni Annalium Pars Prior & Posterior, Rerum Anglicarum Scriptores Post Bedam Praecipui, ex vetustissimis codicibus manuscriptis nunc primum in lucem editi (Г. Бишоп, Р. Нубери және Р. Баркер, Лондон, 1596). цифрландырылған (Google). De Viis Maris in, P. G. Dalché, Du Yorkshire à l'Inde: une «géographie» urbaine et maritime du xiie siècle, (Женева: Droz, 2005), 173–229.

Аудармалар

Генри Т. Райли: Роджер де Ховенденнің жылнамалары: Англия және басқа Еуропа елдерінің тарихы, 732 жылдан 1201 жылға дейін. Лондон, 1853, цифрлық түрде: 1-том, 2-том.