Кіріспе
1971 жылы шыққан Б. Ф. Скиннердің "Азаттық пен қадір-қасиеттен тыс" кітабы – американдық психолог Б. Ф. Скиннердің 1971 жылғы еңбегі. Скиннер еркін ерікке және жеке адамның моральдық тәуелсіздігіне (Скиннер оны "қадір-қасиет" деп атады) берілген берік сенім, бақытты және дұрыс құрылған қоғамды құру үшін мінез-құлықты өзгертуге ғылыми әдістерді қолдану мүмкіндігіне кедергі келтіреді деп санайды. "Азаттық пен қадір-қасиеттен тыс" кітабы Скиннердің ғылым философиясын, адам мінез-құлқының технологиясын, оның детерминизм туралы көзқарасын және Скиннер "мәдени инженерия" деп атаған құбылысты таратуға жасалған тытыру ретінде сипатталуы мүмкін.
Beyond Freedom and Dignity is a 1971 book by American psychologist B. F. Skinner. Skinner argues that entrenched belief in free will and the moral autonomy of the individual (which Skinner referred to as "dignity") hinders the prospect of using scientific methods to modify behavior for the purpose of building a happier and better organized society. Beyond Freedom and Dignity may be summarized as an attempt to promote Skinner's philosophy of science, the technology of human behavior, his conception of determinism, and what Skinner calls "cultural engineering".
Қысқаша мазмұны
Кітап тоғыз тараудан тұрады.
Әдеп-тәрбие технологиясы
Бұл тарауда Скиннер мінез-құлықты басқару технологиясының мүмкін екенін және оны халық санының артуы және соғыс сияқты қазіргі заманғы маңызды мәселелерді шешуге пайдалануға болатынын айтады. "Қазіргі кездегі басым бөлік проблемалар адам мінез-құлқымен байланысты, және оларды тек физикалық және биологиялық технологиялармен шешуге болмайды. Бізге адам мінез-құлқының технологиясы қажет."
Еркіндік
Бұл тарауда Скиннер еркіндіктің дәлірек анықтамасын ұсынады, ол оның детерминизм тұжырымына сәйкес келеді және еркіндік туралы қалыпты түсінікке тоқталады. Скиннер "өздігінен әрекет ететін адам" деген пікірге қарсы шығады. Скиннер еркіндік пен қадір-қасиет идеялары адамның жағдайында көптеген жақсартуларға алып келгенін, бірақ қазір адам мінез-құлқының технологиясын дамытуға бөгет болуы мүмкін екенін айтады: "[еркіндік және қадір-қасиет туралы әдебиет] қасақана басқаруда қолданылатын жағымсыз жағдайларды азайтуға сәттілікке жетті, бірақ еркіндікті сана мен сезімдер күйі ретінде анықтауда қателік жасады."
Қадір-қасиет
Лайықтылық – адамдардың өз іс-әрекеттері үшін мақталуы немесе жауапкершілік тұрғысынан жазалануы процесі. Скиннердің талдауы бұл екеуін де "лайықтылық" деп қабылдамайды – ішкі себептілік туралы бұрыс ұғым, ол әрекеттері үшін мақтауды да, жасаған қателіктері үшін кінәлауды да жояды, "адамның өзіне еңбегі үшін берілген жетістіктерге жуық нөлдік мән беріледі". Скиннер атап көрсетеді, мақтау әдетте бақылаудың айқындығына байланысты. Егер адамдар ашықтан-ашық үйретілсе, мәжбүрленсе, итермеленсе немесе өздігінен әрекет етпейтіндей көрінсе, біз оларға аз немесе ешқандай мақтау бермейміз немесе кінәламаймыз.
Жазалау
Скиннер жазаны мінез-құлықты ғылыми тұрғыдан дұрыс талдамаудың және "еркіндік пен қадір-қасиет" дәстүрінің логикалық салдары ретінде қарастырды. Егер адамдар таңдау жасайтын болса, олар сол таңдаулары үшін жазалана алады. Скиннер ерік бостандығының жоқтығын дәлелдегендіктен, мінез-құлықты реттеуде тиімсіз деп есептейтін жазаға қарсы шықты.
Жазалаудың баламалары
Скиннер жазалауға қатысты бұрынғы шешімдер көбінесе тиімсіз болып келетінін және қосымша мәселелер тудыруы мүмкін екенін айтады. Кешірімділік, босануды көмектесу метафорасы (немесе маевтика, яғни Сократ әдісі), "жетекшілік", заттарға тәуелділік, "ой өзгерту" – бәрінде де проблемалар немесе болып жатқан жағдайды дұрыс түсінбеуге байланысты қате пікірлер бар. Скиннер бұл еркіндік пен қадір-қасиетті қорғаушылар тарапынан қолдау тапқан бақылауды түсінбеушіліктің "бақылау амалдарын тиімсіз пайдалануға және мінез-құлықты басқарудың жаңа технологиясын дамытуға кедері келтіретінін" көрсетеді.
Құндылықтар
Скиннер адамның "ғылыми емес" көзқарасы жеке жетістіктерге қол жеткізуге мүмкіндік береді деп атап көрсетеді. "Ғылыми көзқарас" адамның әрекеттерін түрлердің эволюциясы және қоршаған ортаның тарихы арқылы түсіндіруге бағытталған. Скиннер дұрыс деп санау туралы сезімдерге, сондай-ақ "жақсылық" туралы халық арасында кең таралған түсініктерге тоқталады. Скиннер құндылықтарға қатысты жиі қолданылатын сөздер мен тіркестерді нығайтудың жағдайлық тәуелділіктері тұрғысынан қарастырады. Скиннер мінез-құлықты басқару технологиясы адам өмірін жақсартуға бағытталған "игіліктер" жасаса да, олар қоршаған ортаның бақылауын ашыққа шығарады, бұл "еркіндік пен қадір-қасиет" көзқарасынан қарағанда мазасыздық тудырады.
Мәдениеттің дамуы
Скиннер мәдени эволюцияны (оперативті) мінез-құлықтың жиынтығын сипаттау тәсілі деп ұсынады. Мәдениет – мінез-құлық немесе амалдар жиынтығы. Скиннер "әлеуметтік дарвинизмді" талқылайды және басқа ұлттарды бағындыруды немесе басқалармен соғыс арқылы бәсекелесуді табиғи іріктеудің шағын бөлігі деп санайды. Керісінше, физикалық ортамен бәсекелесу одан әлдеқайда маңызды. Скиннер мәдени эволюция идеясын құндылықтар сұрағымен байланыстырады: қандай құндылықтар сақталуы керек?
Мәдениеттің қалыптасуы
Скиннер мәдени дизайн жаңа емес, ол бұрыннан бар және үздіксіз дамып келе жатқанын айтады. Скиннердің пікірінше, қазіргі мәселелер талқысында метафоралар, сезімдер мен сана жағдайлары басымдық танытады, бірақ олар мүмкін болатын шешімдерді ашып көрсетпейді. Скиннер мінез-құлқының өзгеруі этикалық тұрғыдан бейтарап екенін атап өтеді. Скиннер утопиялық болжамдар, оның "Уолден-2" романы сияқты, мәдени инженерияның бір түрі екенін айтады. Содан кейін ол осы тараудың көп бөлігін мәдени инженерияға қатысты сын-ескертпелер мен шағымдарды қарастыруға арнайды.
Адам деген не?
Скиннер қайтадан жеке тұлға тұжырымына тоқталып, адамның мінез-құлқының белгілі бір ерекшеліктерінің қоршаған орта факторларымен байланыстыру мүмкіндігін талқылайды. Ол сондай-ақ таным, мәселе шешу, өзін-өзі бақылау туралы айтады және кейбір пікірлерге немесе қате түсініктерге қарсылық білдіреді. Скиннер өз талдауының "адам организмін бос қалдырмайтынын" атап өтеді. Скиннер адам әрекеттерінің механикалық модельдері мәселесін, оны басқа жерде жақсы қарастыруға болатынын айтады. Скиннер: "Мәдениеттің эволюциясы – өзін-өзі бақылауға бағытталған алып күш-жігер" дейді және "Адам туралы ғылыми көзқарас қызықты мүмкіндіктер ұсынады. Адамнан адам не шығаратынын біз әлі көре қойған жоқпыз" деген қорытындымен аяқтайды.
Валден Екінші
"Азаттық пен қадір-қасиеттен тыс" Скиннердің 1948 жылғы "Уолден-2" романымен үндес келеді, ол мінез-құлқын өзгерту жөніндегі идеяларына негізделген утопиялық қоғамды суреттейді. "Азаттық пен қадір-қасиеттен тыс" кітабында Скиннер өз аргументін одан әрі дамытып, "Уолден-2" осы мәдени өзгерістің бір мысалы ретінде қарастырылуы мүмкін екенін көрсетеді.
Реакциялар
Лингвист Ноам Чомский Скиннердің әдістері мен қорытындыларын сынады. Оның 1971 жылғы "Б. Ф. Скиннерге қарсы іс" атты мақаласы "Азаттықтан және қадір-қасиеттен тыс" еңбегіне жауап ретінде жазылды, ол мінез-құлықты сынап, оның ғылыми мәртебеге ие болу туралы талабына қарсы шықты. Скиннердің адамның қадір-қасиетін жоққа шығаруына жауап ретінде Чомский былай деді: "Еркіндік шектеулі екендігінің фактісінен ғана "автономды адам" – бұл иллюзия деген қорытынды жасау абсурдты болар еді. Ғылыми ойлаудың ең қарапайым принциптерін түсінбеудің одан да айқын мысалын ойлап табу қиын". Джон Стаддон Скиннердің жазаның тиімсіздігі және ерік бостандығының қажетсіз ұғым екендігі туралы пікірін сынады, оның орнына "Жаза әрқашан еркіндікті жоймайды және еркіндік – жазаның болмауы ғана емес" деп мәлімдеді.