Кіріспе
Политея (πολιτεία) – грек саяси ойларында, әсіресе Платон мен Аристотельдің еңбектерінде қолданылған ежелгі грек сөзі. "Полис" ("қала-мемлекет") сөзінен туындаған, ол "азаматтардың құқықтары" сияқты мәселелерден бастап "үкімет түріне" дейін түрлі мағыналарды білдіреді.
Politeia (πολιτεία) is an ancient Greek word used in Greek political thought, especially that of Plato and Aristotle. Derived from the word polis ("city state"), it has a range of meanings from "the rights of citizens" to a "form of government".
Грек сөзінің ағылшынша аудармалары
Лидделл мен Скотттың грек-ағылшын сөздігінде политеяның бір мағынасы – «азаматтың жағдайы мен құқықтары немесе азаматтық», латынша civitas-қа ұқсас. Грек тілінде политея – қала/мемлекет азаматтарының қауымдастығын білдіреді. Оны политеума немесе катестос сөздері арқылы білдірілетін «статус-кво» немесе «режим» деп шатастыруға болмайды. Политеума – қала/мемлекет азаматтарының қауымдастығының саяси жағдайын сипаттайтын сөз, ал катестос – объектінің, келісімнің немесе басқа да нәрселердің жалпы жағдайын білдіреді. Politeia сөзі «қала» немесе «мемлекет» деген мағына беретін polis түбірінен және «Мен полистің белсенді азаматы ретінде өмір сүремін» дегенді білдіретін politeuomai етістігінен туындайды. Грек қаласында/мемлекетінде тұратын адамдар міндетті түрде азаматтар болған жоқ. Қаланың белсенді құрамынан шығарылған адам осыған мысал бола алады. Тағы бір мысал – қалада тұратын, бірақ қауымның саяси процестеріне қатысатын белсенді азаматтар емес адамдар. Әйелдер, құлдар және грек еркектері лайықсыз деп санаған басқа адамдар сол қала-мемлекеттің саяси құрылымдарының белсенді құрамында болмады, сондықтан олар азамат емес, демек политеяның бөлігі емес еді. Ежелгі грек философтарының еңбектерінде политеяның басты мағынасы: «полис қалай басқарылады; конституция». Политея қазіргі заманғы жазбаша конституциялардан екі жағынан ерекшеленеді: біріншіден, барлық грек мемлекеттері өз заңдарын жазбаша түрінде бекітпеді; екіншіден, гректер әдетте жалпы және конституциялық заңнаманы ажыратпады. Егер белгілі бір орган заңдарды өзгертуге құқылы болса, онда ол өзінің билігі мен құрамын бақылайтын заңдарды өзгертуге, тіпті өзін таратуға және жаңа басқару органы құруға құқылы болды. Политеяны аудару үшін «үкімет жүйесі», «мемлекеттік ұйым», «үкімет формасы» және соңғы кезде «режим» деген тіркестер қолданылды. Режимнің кемшіліктері бар: ол политеяда жоқ екіұштылыққа ие. Ағылшын тілінде бұл сөздің теріс мәні бар, ал грек тілінде политеяда мұндай мән жоқ. Бұл сөз сондай-ақ қарыз сөз; сондықтан ол политеяның өзін қабылдаудан артықшылығы жоқ. Сондықтан кейбір аудармашылар политея сөзінің екінші мағынасын аудастыру үшін басқа термин қолданады. Ең көп қолданылатыны – «политика» деген жалпылама термин. Бұл екінші мағынаның «конституциялық демократия» немесе «республика» ретіндегі нақты аудармалары кемінде анахронизмге жатады және көбінесе даулы және/немесе дәл емес. Кейбір аудармашылар бір сөзді әртүрлі жолмен аудару дұрыс емес деп санайды, өйткені бұл екіұштылық қасақана жасалған болуы мүмкін және сөзді қалай аудару керектігін әрқашан білу мүмкін емес. Грек Жаңа өсиетінде политея Ефестіктерге 2:12 және Елшілердің істері 22:28 тарауларында «қоғамдық өмір» немесе «еркіндік» деп аударылған.
Платон мен Цицерон
Политея – Платонның қазіргі ағылшын тілінде «Республика» деп белгілі болған кітабының түпнұсқа атауы. Цицерон «политеяны» «res publica» деп аударған (қараңыз: «De re publica»), ал қазіргі заманғы «республика» сөзі осыдан шыққан. Ежелгі римдіктердің «res publica» сөзіне берген мағыналары да көптеген және гректің «политея» сөзімен толыққанды сәйкес келмейтінін, сондай-ақ «политея» немесе «res publica» сөздерінің көптеген мағыналарының көбі қазіргі саяси ғылымдағы «республика» түсінігімен салыстыруға келмейтінін ескеру керек.
Аристотель
Афиналықтардың Конституциясында (Афина политеясы) Аристотель өзінің заманына дейін Афина үкіметінің он бір түрі үшін политея терминін қолданады, Ионияның абсолюттік монархиясынан бастап, Отыздың тираниясына дейін, демократиялық Ассамблеяға және Перикл заманындағы, сондай-ақ өзінің кезеңіндегі лот арқылы таңдауға дейін. Ол, мүмкін, Иондағы абсолюттік монархия Тесейдікіне немесе кейінгі конституцияларға қарағанда "саяси жағынан нашар" деп атап көрсеткен шығар, бірақ мәтін күмәнді. "Саясатта" Аристотель бұл терминді жоғарыда айтылғандай, сондай-ақ одан да шектеулі мағынада анық қолданады. Бұл мағынаның қандай екені және Аристотель оны тұрақты түрде қолдана ма, жоқ па, көптен бері пікірталас тудырып келеді. Цитаталарды мұқият таңдау арқылы (цитаталардың толық тізімі және оларға сілтемелер -де табылады), келесілерді қорғауға болады: Аристотель конституцияларды екі негізге сүйеніп жіктеді: заңдарды қабылдауда қанша азаматтың дауысы естіледі; және олар оны барлық азаматтардың игілігін немесе тек өздерінің мүддесін ескере отырып жасады ма. Монархия мен аристократиямен қатар, политея – үкіметтің үш ізгі түрінің бірі. Монархия – ең ізгі адамның билігі, ал аристократия – ең ізгі бірнеше адамның билігі болса, политея – ізгі азаматтардың көпшілігінің билігі. Бұл алты түрлі жіктемеге кірмейтін конституция, себебі оның бірнеше ерекшеліктері бар: Карфаген, Спарта және [кем дегенде Крит қалаларының бірі]. Олигархия мен демократияны біріктіретін конституция (Аристотель қолданған терминдер конституцияның бұрыс түрлерін білдіреді). Гоплиттердің билік жүргізген конституция. Бұл Аристотель заманындағы Афинадан гөрі шектеулі. Афина теңіз күші болды, көптеген азаматтарға дауыс беруге рұқсат етілді және соғыста мемлекетке жақсы қызмет еткен, бірақ қымбат металл қару-жараққа қол жеткізе алмаған адамдар да болды. "Саясаттың" үшінші кітабында (1279а) Аристотель политея терминінің қағида бойынша кез келген үкімет түріне немесе конституцияға қатысты екенін көрсетеді, бірақ ол осы сөзді нақты үкімет түрін атау үшін де қолданады: "Егер азаматтар жалпыхалықтық игілік үшін билік жүргізсе, онда оны барлық үкіметтерге ортақ атаумен (политеон) және үкімет (политея) деп атайды". Аристотельдің кемінде екі түрлі идеяны бір терминмен білдіруі мыңдаған жылдар бойы оқырмандарды шатастырып келді. Мысалы, кейінірек Аристотель идеалды политеяны аралас үкіметті қолданатын түрі деп сипаттайды. Бірақ ол жалпы үкіметтер туралы айтып отыр ма, әлде нақты бір түрі туралы айтып отыр ма, белгісіз. Жаңа өсиетте политея грек әлеміне де, Израиль ұлтына да қатысты. Strong's Concordance терминін былай анықтайды: (а) "азаматтың мемлекетке қатысты жағдайы, азаматтық, азаматтық құқық", Елшілердің істері 22:28, "Мен осы азаматтықты үлкен сомамен алдым" (KJV, "бостандық"). Пауылдың Тарс қаласындағы "азаматтығы" сол қаладан тыс жерде ешқандай пайдасы болмаса да, оның Рим "азаматтығы" бүкіл Рим империясында қолданылды және жеке құқықтардан басқа, 1) барлық қорлау жазаларынан босатуды; 2) үкім шығарғаннан кейін императорға шағымдану құқығын; 3) өлім жазасына кесілетін қылмыс жасады деп айыпталған жағдайда императордың алдында сотталуға жіберу құқығын қамтиды. Пауылдың әкесі "азаматтыққа" (1) босату арқылы; (2) еңбегі үшін сый ретінде; (3) сатып алу арқылы қол жеткізген болуы мүмкін; Елшілердің істері 22:28-дегі қарама-қайшылық, мүмкін, соңғысына қарсы бағытталған; (б) "азаматтық құрылым, мемлекеттің жағдайы, одақтастық", Израиль туралы Ефестіктерге 2:12-де айтылған.
A specific form of government. Aristotle classified constitutions on two grounds: how many citizens had a voice in making the laws; and whether they did so considering the good of all citizens, or only their own. Along with monarchy and aristocracy, politeia is one of the three virtuous forms of government. While monarchy is the rule by the single most virtuous one, and aristocracy is the rule by the several most virtuous few, politeia is the rule by the multitude of virtuous citizens. A constitution that does not fit into this sixfold classification, because it has features of more than one of them: the constitutions of Carthage, Sparta, and [at least one of the cities of] Crete. A constitution which mixes oligarchy and democracy (terms which, as used by Aristotle, refer to vicious kinds of constitutions). A constitution in which the hoplites governed. This is more restrictive than the Athens of Aristotle's time. Athens was a naval power, and many citizens were allowed to vote, and served the state well in war, who could not afford massive metal armor. In Book III of his Politics (1279a), Aristotle seems to indicate that, in principle, politeia refers generically to any form of government or constitution, although he uses the word also to call a particular form of government: "When the citizens at large govern for the public good, it is called by the name common to all governments (politeion), government (politeia)." Why Aristotle uses the same term to refer to at least two distinct ideas has confused readers for millennia. For instance, later Aristotle refers to the ideal politeia as one using a mixed government. But it is uncertain whether he is referring to governments in general or to a specific form. In the New Testament politeia refers both the Greek World as well as to the nation of Israel. Strong's Concordance defines the term as:
Signifies (a) "the relation in which a citizen stands to the state, the condition of a citizen, citizenship," Acts 22:28, "with a great sum obtained I this citizenship" (KJV, "freedom"). While Paul's "citizenship" of Tarsus was not of advantage outside that city, yet his Roman "citizenship" availed throughout the Roman Empire and, besides private rights, included (1) exemption from all degrading punishments; (2) a right of appeal to the emperor after a sentence; (3) a right to be sent to Rome for trial before the emperor if charged with a capital offense. Paul's father might have obtained "citizenship" (1) by manumission; (2) as a reward of merit; (3) by purchase; the contrast implied in Acts 22:28 is perhaps against the last mentioned; (b) "a civil polity, the condition of a state, a commonwealth," said of Israel, Ephesians 2:12.