Кіріспе

Политея (πολιτεία) – грек саяси ойларында, әсіресе Платон мен Аристотельдің еңбектерінде қолданылған ежелгі грек сөзі. "Полис" ("қала-мемлекет") сөзінен туындаған, ол "азаматтардың құқықтары" сияқты мәселелерден бастап "үкімет түріне" дейін түрлі мағыналарды білдіреді.

Грек сөзінің ағылшынша аудармалары

Лидделл мен Скотттың грек-ағылшын сөздігінде политеяның бір мағынасы – «азаматтың жағдайы мен құқықтары немесе азаматтық», латынша civitas-қа ұқсас. Грек тілінде политея – қала/мемлекет азаматтарының қауымдастығын білдіреді. Оны политеума немесе катестос сөздері арқылы білдірілетін «статус-кво» немесе «режим» деп шатастыруға болмайды. Политеума – қала/мемлекет азаматтарының қауымдастығының саяси жағдайын сипаттайтын сөз, ал катестос – объектінің, келісімнің немесе басқа да нәрселердің жалпы жағдайын білдіреді. Politeia сөзі «қала» немесе «мемлекет» деген мағына беретін polis түбірінен және «Мен полистің белсенді азаматы ретінде өмір сүремін» дегенді білдіретін politeuomai етістігінен туындайды. Грек қаласында/мемлекетінде тұратын адамдар міндетті түрде азаматтар болған жоқ. Қаланың белсенді құрамынан шығарылған адам осыған мысал бола алады. Тағы бір мысал – қалада тұратын, бірақ қауымның саяси процестеріне қатысатын белсенді азаматтар емес адамдар. Әйелдер, құлдар және грек еркектері лайықсыз деп санаған басқа адамдар сол қала-мемлекеттің саяси құрылымдарының белсенді құрамында болмады, сондықтан олар азамат емес, демек политеяның бөлігі емес еді. Ежелгі грек философтарының еңбектерінде политеяның басты мағынасы: «полис қалай басқарылады; конституция». Политея қазіргі заманғы жазбаша конституциялардан екі жағынан ерекшеленеді: біріншіден, барлық грек мемлекеттері өз заңдарын жазбаша түрінде бекітпеді; екіншіден, гректер әдетте жалпы және конституциялық заңнаманы ажыратпады. Егер белгілі бір орган заңдарды өзгертуге құқылы болса, онда ол өзінің билігі мен құрамын бақылайтын заңдарды өзгертуге, тіпті өзін таратуға және жаңа басқару органы құруға құқылы болды. Политеяны аудару үшін «үкімет жүйесі», «мемлекеттік ұйым», «үкімет формасы» және соңғы кезде «режим» деген тіркестер қолданылды. Режимнің кемшіліктері бар: ол политеяда жоқ екіұштылыққа ие. Ағылшын тілінде бұл сөздің теріс мәні бар, ал грек тілінде политеяда мұндай мән жоқ. Бұл сөз сондай-ақ қарыз сөз; сондықтан ол политеяның өзін қабылдаудан артықшылығы жоқ. Сондықтан кейбір аудармашылар политея сөзінің екінші мағынасын аудастыру үшін басқа термин қолданады. Ең көп қолданылатыны – «политика» деген жалпылама термин. Бұл екінші мағынаның «конституциялық демократия» немесе «республика» ретіндегі нақты аудармалары кемінде анахронизмге жатады және көбінесе даулы және/немесе дәл емес. Кейбір аудармашылар бір сөзді әртүрлі жолмен аудару дұрыс емес деп санайды, өйткені бұл екіұштылық қасақана жасалған болуы мүмкін және сөзді қалай аудару керектігін әрқашан білу мүмкін емес. Грек Жаңа өсиетінде политея Ефестіктерге 2:12 және Елшілердің істері 22:28 тарауларында «қоғамдық өмір» немесе «еркіндік» деп аударылған.

Платон мен Цицерон

Политея – Платонның қазіргі ағылшын тілінде «Республика» деп белгілі болған кітабының түпнұсқа атауы. Цицерон «политеяны» «res publica» деп аударған (қараңыз: «De re publica»), ал қазіргі заманғы «республика» сөзі осыдан шыққан. Ежелгі римдіктердің «res publica» сөзіне берген мағыналары да көптеген және гректің «политея» сөзімен толыққанды сәйкес келмейтінін, сондай-ақ «политея» немесе «res publica» сөздерінің көптеген мағыналарының көбі қазіргі саяси ғылымдағы «республика» түсінігімен салыстыруға келмейтінін ескеру керек.

Аристотель

Афиналықтардың Конституциясында (Афина политеясы) Аристотель өзінің заманына дейін Афина үкіметінің он бір түрі үшін политея терминін қолданады, Ионияның абсолюттік монархиясынан бастап, Отыздың тираниясына дейін, демократиялық Ассамблеяға және Перикл заманындағы, сондай-ақ өзінің кезеңіндегі лот арқылы таңдауға дейін. Ол, мүмкін, Иондағы абсолюттік монархия Тесейдікіне немесе кейінгі конституцияларға қарағанда "саяси жағынан нашар" деп атап көрсеткен шығар, бірақ мәтін күмәнді. "Саясатта" Аристотель бұл терминді жоғарыда айтылғандай, сондай-ақ одан да шектеулі мағынада анық қолданады. Бұл мағынаның қандай екені және Аристотель оны тұрақты түрде қолдана ма, жоқ па, көптен бері пікірталас тудырып келеді. Цитаталарды мұқият таңдау арқылы (цитаталардың толық тізімі және оларға сілтемелер -де табылады), келесілерді қорғауға болады: Аристотель конституцияларды екі негізге сүйеніп жіктеді: заңдарды қабылдауда қанша азаматтың дауысы естіледі; және олар оны барлық азаматтардың игілігін немесе тек өздерінің мүддесін ескере отырып жасады ма. Монархия мен аристократиямен қатар, политея – үкіметтің үш ізгі түрінің бірі. Монархия – ең ізгі адамның билігі, ал аристократия – ең ізгі бірнеше адамның билігі болса, политея – ізгі азаматтардың көпшілігінің билігі. Бұл алты түрлі жіктемеге кірмейтін конституция, себебі оның бірнеше ерекшеліктері бар: Карфаген, Спарта және [кем дегенде Крит қалаларының бірі]. Олигархия мен демократияны біріктіретін конституция (Аристотель қолданған терминдер конституцияның бұрыс түрлерін білдіреді). Гоплиттердің билік жүргізген конституция. Бұл Аристотель заманындағы Афинадан гөрі шектеулі. Афина теңіз күші болды, көптеген азаматтарға дауыс беруге рұқсат етілді және соғыста мемлекетке жақсы қызмет еткен, бірақ қымбат металл қару-жараққа қол жеткізе алмаған адамдар да болды. "Саясаттың" үшінші кітабында (1279а) Аристотель политея терминінің қағида бойынша кез келген үкімет түріне немесе конституцияға қатысты екенін көрсетеді, бірақ ол осы сөзді нақты үкімет түрін атау үшін де қолданады: "Егер азаматтар жалпыхалықтық игілік үшін билік жүргізсе, онда оны барлық үкіметтерге ортақ атаумен (политеон) және үкімет (политея) деп атайды". Аристотельдің кемінде екі түрлі идеяны бір терминмен білдіруі мыңдаған жылдар бойы оқырмандарды шатастырып келді. Мысалы, кейінірек Аристотель идеалды политеяны аралас үкіметті қолданатын түрі деп сипаттайды. Бірақ ол жалпы үкіметтер туралы айтып отыр ма, әлде нақты бір түрі туралы айтып отыр ма, белгісіз. Жаңа өсиетте политея грек әлеміне де, Израиль ұлтына да қатысты. Strong's Concordance терминін былай анықтайды: (а) "азаматтың мемлекетке қатысты жағдайы, азаматтық, азаматтық құқық", Елшілердің істері 22:28, "Мен осы азаматтықты үлкен сомамен алдым" (KJV, "бостандық"). Пауылдың Тарс қаласындағы "азаматтығы" сол қаладан тыс жерде ешқандай пайдасы болмаса да, оның Рим "азаматтығы" бүкіл Рим империясында қолданылды және жеке құқықтардан басқа, 1) барлық қорлау жазаларынан босатуды; 2) үкім шығарғаннан кейін императорға шағымдану құқығын; 3) өлім жазасына кесілетін қылмыс жасады деп айыпталған жағдайда императордың алдында сотталуға жіберу құқығын қамтиды. Пауылдың әкесі "азаматтыққа" (1) босату арқылы; (2) еңбегі үшін сый ретінде; (3) сатып алу арқылы қол жеткізген болуы мүмкін; Елшілердің істері 22:28-дегі қарама-қайшылық, мүмкін, соңғысына қарсы бағытталған; (б) "азаматтық құрылым, мемлекеттің жағдайы, одақтастық", Израиль туралы Ефестіктерге 2:12-де айтылған.