Гай Марий: Римдік генерал және саясаткер

Кіріспе

Рим генералы және мемлекет қайраткері (б.з.д. 157–86 жж.) Рим консулы Гай Мариус (; б.з.д. 157 – 86 қаңтар б.з.д.) – Кимбри және Югурт соғыстарының жеңімпазы, ол консул лауазымын бес рет атқарды. Арпинум ауданындағы Сераета ауылындағы кедей шаруалар отбасында дүниеге келген Мариус өзінің алғашқы әскери тәжірибесін Сципион Эмилианмен бірге Нюмантия қамалында б.з.д. 134 жылы алды. Б.з.д. 119 жылы плеббтердің трибуны болып сайланды және сайлауға аристократиялық араласуды шектейтін заң қабылдады. Б.з.д. 115 жылы претор болып сайланғаннан кейін, ол Испанияның әкімшісі болды, онда қарақшыларға қарсы күресті. Испаниядан оралғаннан кейін Юлий Цезардың тәтесі Юлияға үйленді. Мариус б.з.д. 107 жылы алғашқы консулдығына ие болды және Нумидиядағы рим әскерлерінің бас қолбасшысы болды, онда Югурт соғысын аяқтады. Б.з.д. 105 жылы Римге кімбрилер мен тевтондар шабуыл жасады, және комиция центуриата Мариусты осы жаңа қауіпке қарсы тұру үшін екінші рет консул етіп сайлады. Мариус б.з.д. 104-100 жылдар аралығында жыл сайын консул болып тұрды, және Аква Секстияда тевтондарды, ал Верцеллада кімбрилерді жеңді. Алайда, Мариус б.з.д. 100 жылы алтыншы консулдығы кезінде саяси сәтсіздіктерге ұшырады және кейін қоғамдық өмірден жартылай зейнетке шықты. Б.з.д. 91 жылы Әлеуметтік соғыс басталғанда Республика дағдарысқа ұшырады, онда Мариус шектеулі жетістіктерге жетті. Содан кейін ол рим генералы Сулламен қақтығысқа түсіп, б.з.д. 88 жылы Африкаға жер аударылды. Мариус Октавиан соғысы кезінде Карфагеннен Италияға оралды, Римді басып алды және қалада қанды террорлық билік орнатты, нәтижесінде ол жетінші рет консул болып сайланды және б.з.д. 86 жылы консулдығының басында қайтыс болды. 19 ғасырда Мариусқа «Мариандық реформалар» деп аталатын реформалардың авторы есімдері берілді, оның ішінде милициядан кәсіби әскерге өту, пилумды (жартас тастау құралының бір түрі) жақсарту және рим армиясының логистикалық құрылымын өзгерту кірді. 21 ғасырдың тарихшылары бұл тұжырымды «қазіргі ғылымның туындысы» деп қарастырады.

Roman general and statesman (c. 157–86 BC)
the Roman statesman who was seven times [[Roman consul

Gaius Marius (; c. 157 BC – 13 January 86 BC) was a Roman general and statesman. Victor of the Cimbric and Jugurthine wars, he held the office of consul an unprecedented seven times. Rising from a family of poor smallholders in a village called Ceraetae in the district of Arpinum, Marius acquired his initial military experience serving with Scipio Aemilianus at the Siege of Numantia in 134 BC. He won election as tribune of the plebs in 119 BC and passed a law limiting aristocratic interference in elections. Barely elected praetor in 115 BC, he next became the governor of Further Spain where he campaigned against bandits. On his return from Spain he married Julia, the aunt of Julius Caesar. Marius attained his first consulship in 107 BC and became the commander of Roman forces in Numidia, where he brought an end to the Jugurthine War. By 105 BC Rome faced an invasion by the Cimbri and Teutones, and the comitia centuriata elected Marius consul for a second time to face this new threat. Marius was consul every year from 104 to 100 BC, and he defeated the Teutones at Aqua Sextiae and the Cimbri at Vercellae. However, Marius suffered political setbacks during his sixth consulship in 100 BC and afterwards entered a period of semi retirement from public life. The Republic fell into crisis with the outbreak of the Social War in 91 BC, in which Marius fought with limited success. He then became embroiled in a conflict with the Roman general Sulla which resulted in his exile to Africa in 88 BC. Marius returned to Italy from Carthage during the War of Octavius, seized Rome, and began a bloody reign of terror in the city which culminated in him being elected consul a seventh time and then dying at the beginning of his consulship, in 86 BC. In the 19th century, Marius was credited with the so called Marian reforms, including the shift from militia levies to a professional soldiery; improvements to the pilum (a kind of javelin); and changes to the logistical structure of the Roman army. Twenty first century historians generally view the notion as "a construct of modern scholarship."

Ерте мансап

Мариус шамамен б.з.д. 157 жылы Цереатеде дүниеге келді, Оңтүстік-Шығыс Лациумдағы Арпинум қаласына жақын шағын ауылда. Қала б.з.д. 4 ғасырдың соңында римдіктер тарапынан бағындырылған және бастапқыда дауыс беру құқығы жоқ римдік азаматтығымен (civitas sine suffragio) қамтамасыз етілген. Тек 30 жыл бұрын, яғни б.з.д. 188 жылы қала толық азаматтыққа ие болды. Плутарх Мариус әкесінің жұмысшы болғанын айтса да, бұл, көбінесе жалған, өйткені Мариус Римдегі ақсүйектермен байланыста болды, Арпинумда жергілікті лауазымдарға үміткер болды және Арпинумдағы жергілікті ақсүйектермен некелік байланыстар жасады. Бұл фактілердің барлығы ол жергілікті маңызды, аттылар статусына ие отбасыда туғанын көрсетеді. Римдегі ерте мансабындағы көптеген қиындықтар "жаңа адамның" (novus homo) Рим қоғамының қатаң жоғарғы эшелондарына қабылданудағы қиындықтарын көрсетсе де, Мариус жас кезінде кедей немесе тіпті орта тапқа жатпады; ол, әрине, мұрагерлік байлыққа ие болды, көбінесе ірі жер иеліктерінен алынған. Шындысы, оның отбасының ресурстары Рим саясатында бір ғана емес, екі мүшенің күтімін қамтамасыз етуге жеткілікті болды: Мариус інісі Маркус Мариус та Римнің қоғамдық өміріне қатысты. Б.з.д. 134 жылы Мариус Сципион Эмилианның жеке легионына Нумантияға жорық офицері ретінде қосылды. Мариус Эмилиан келген кезде бұрынғы қолбасшымен бірге Нумантияда қызмет етіп жүргені белгісіз. Нумантияда әскерде қызмет еткенде, оның әскери қабілеті Сципион Эмилианның назарына түсті. Плутархтың айтуынша, кешкі астан кейін болған әңгімеде, генералдар туралы сөз қозғалғанда, біреу Сципион Эмилианнан римдіктер өзіне лайықты мұрагерді қайдан табатынын сұрағанда, жас Сципион Мариус иығына жеңіл соққы беріп: "Бәлкім, осы кісі шығар" деді. Осылайша ол Римде саяси мансапқа ұмтылды. Ол сайлаушыларға таныс болмаса да, өзінің жетістіктерінің арқасында жиырма төрт арнайы әскери трибунның бірі болып сайланды. Сайланғаннан кейін ол Балеар аралдарында Квинт Цецилий Метелл Балеарға қызмет етіп, оған жеңіске жетуге көмектесті. Содан кейін Мариус Арпинумда жергілікті билік үшін өткен сайлауда жеңіліп, квесторлық лауазымға үміткер болуы мүмкін. Ол жергілікті қолдау алу үшін үміткер болған, бірақ жергілікті бәсекелесіне жеңілген болуы мүмкін. Алайда, Мариус тікелей плебей трибуны болып сайланған, квесторлық лауазымға үміткер болмаған болуы да мүмкін. Ол б.з.д. 121 жылы Изер өзені шайқасында Римнің маңызды жеңісіне қатысқан болуы мүмкін, бұл Римнің Оңтүстік Галлиядағы бақылауын нығайтты. Б.з.д. 120 жылы Мариус келесі жылға плебей трибуны болып қайта сайланды. Ол Метеллилердің, әсіресе Луций Цецилий Метелл Далматикұлының қолдауымен жеңіске жетті. Плутарх Метеллилер оның отбасының дәстүрлі қамқорлары болғанын айтса да, бұл кейінгі уақыттағы асырау болуы мүмкін. Болашақ консулдар трибунатқа өз кандидаттарын сайлау үшін үгіт-насихат жүргізуі және оппозициялық трибундардың вето құқығын қолдану мүмкіндігін төмендетуі мүмкін. Плутарх өзінің қамқорларының қалауына қарамастан, байлардың сайлауға араласуын шектеу мақсатында заң қабылдауға күш салғанын айтады. Б.з.д. 130-шы жылдары сайлауларда бюллетень арқылы дауыс беру енгізілген, бұл билерді сайлау, заңдар қабылдау және сот істерін шешу жүйесін ауыстырды. Байлар дауыс беруге бақылау жасау арқылы ықпал етуге тырысты, ал Мариус сайлаушылардың дауыс беруіне кедергі келтіру немесе кімге дауыс беріп жатқанын көру үшін сайлаушылардың дауыс беру үшін өткен жолдарды тарылту туралы заң қабылдады. Алайда, Плутархтың баяндамасы осы ұсыныстың қаншалықты даулы болғанын дұрыс көрсетеді ме, жоқ па, бұл белгісіз. Цицерон, Республика кезінде жазған, бұл заңды өте қарапайым және даулы емес деп сипаттайды. Плутарх ол астық үлесін кеңейту туралы заң жобасына вето қою арқылы халықтың наразылығын тудырғанын хабарлайды, бірақ Плутарх Мариус астық үлесіне араласуға қарсылық білдіргенін қате түсінген болуы мүмкін. Одан кейін, б.з.д. 117 жылы Мариус эдилдік лауазымға үміткер болды және жеңілді. Осы уақытқа дейін, кез келген болашақ эдилдің мойындауы керек болған үлкен қаржылық қиындықтарға байланысты, Мариус едәуір қаржылық ресурстар жинаған немесе пайдаланған болуы мүмкін. Бұл жеңілістің бір бөлігі Метеллилердің жаулығынан болды. Б.з.д. 116 жылы ол келесі жылға претор болып сайлауда жеңіске жетті, бірақ содан кейін ол сайлаудағы сыбайлас жемқорлық (ambitus) айыптамасымен айыпталды. Республиканың орта және соңғы кезеңдерінде сайлаудағы сыбайлас жемқорлық айыптамасы жиі кездесетін,...

Marius was born in Cereatae c. 157 BC, a small village near the town of Arpinum in south east Latium. The town had been conquered by the Romans in the late 4th century BC and was initially given Roman citizenship without voting rights (civitas sine suffragio). Only in 188 BC, thirty years before his birth, did the town receive full citizenship. Although Plutarch claims that Marius's father was a labourer, this is almost certainly false since Marius had connections with the nobility in Rome, he ran for local office in Arpinum, and he had marriage relations with the local nobility in Arpinum, all of which when taken together indicate that he was born into a locally important family of equestrian status. While many of the problems he faced during his early career in Rome show the difficulties that faced a "new man" (novus homo) in being accepted into the stratified upper echelons of Roman society, Marius – even as a young man – was not poor or even middle class; he was most assuredly born into inherited wealth, gained most likely from large land holdings. In fact, his family's resources were definitely large enough to support not just one member of the family in Roman politics, but two: Marius's younger brother, Marcus Marius, also entered Roman public life. In 134 BC, Marius joined the personal legion of Scipio Aemilianus as an officer for the expedition to Numantia. It is unclear whether or not Marius was already present and serving in Numantia with the previous commander when Aemilianus arrived. While serving with the army at Numantia, his military aptitude brought him to the attention of Scipio Aemilianus. According to Plutarch, during a conversation after dinner, when the conversation turned to generals and someone asked Scipio Aemilianus where the Roman people would find a worthy successor to him, the younger Scipio gently tapped on Marius's shoulder, saying "Perhaps this is the man". It would seem that even at this early stage of his military career, Marius had ambitions for a political career in Rome. He was elected on the basis of his accomplishments, even though he was not known by sight to the electors, as one of the twenty four special military tribunes. After election, he likely served Quintus Caecilius Metellus Balearicus on the Balearic Islands, helping him win a triumph. Next, Marius possibly ran for the quaestorship after losing an election for local office in Arpinum. He may have stood for local office as a means of gaining support back home, and lost to a local competitor. It is possible, however, that Marius never ran for the quaestorship at all, jumping directly to plebeian tribune. He likely participated in the major Roman victory at the Battle of the Isère River in 121 BC, which permanently cemented Roman control over southern Gaul. In 120 BC, Marius was returned as a plebeian tribune for the following year. He won with the support of the Metelli, specifically Lucius Caecilius Metellus Dalmaticus. While Plutarch says the Metelli were one of his family's hereditary patrons, this may be a latter day exaggeration. It was not uncommon for prospective consuls to campaign for their candidates for the tribunate and lower the possibility of opposition tribunes exercising their vetoes. Plutarch relates that against the wishes of his patrons, he pushed through a law that restricted the interference of the wealthy in elections. In the 130s, voting by ballot had been introduced in elections for choosing magistrates, passing laws and deciding legal cases, replacing the earlier system of oral voting. The wealthy continued to try to influence the voting by inspecting ballots, and Marius passed a law narrowing the passages down which voters passed to cast their votes in order to prevent outsiders from harassing the electors or seeing who was voted for. It is not clear, however, whether Plutarch's narrative history properly reflects how controversial this proposal in fact was; Cicero, writing during the Republic, describes this lex Maria as quite straightforward and uncontroversial. Plutarch reports that he then alienated the plebs by vetoing a bill expanding the grain dole, but it is more likely that Plutarch misinterpreted Marius as vetoing attempts to interfere in the existing grain provisions. Soon thereafter, in 117 BC, Marius stood for the aedileship and lost. It seems clear that by this time, due to the enormous financial difficulties that any prospective aedile would have to shoulder, Marius had either amassed or was availed of significant financial resources. This loss was at least in part due to the enmity of the Metelli. In 116 BC he barely won election as praetor for the following year, coming in last, and was promptly accused of ambitus (electoral corruption). Being accused of electoral corruption was common during the middle and late Republic and details of the trial are sketchy or apocryphal. Marius, however, was able to win acquittal on this charge, and spent an uneventful year as praetor in Rome, likely as either praetor peregrinus or as president of the corruption court. In 114 BC, Marius's imperium was prorogued and was sent to govern the highly sought after province of Further Spain (Hispania Ulterior) pro consule, where he engaged in some sort of minor military operation to clear brigands from untapped mining areas. He likely governed his province for two years before returning to Rome late in 113 BC with his personal wealth greatly enlarged. He received no triumph on his return, but he did marry Julia, the aunt of Julius Caesar. The Julii Caesares were a patrician family, but at this period seem to have found it hard to advance beyond the praetorship into the consulship. The Julii had done so only once in the 2nd century, in 157 BC. The match was advantageous to both sides: Marius gained respectability by marrying into a patrician family and the Julii received a great injection of energy and money. Sources are unclear on whether Marius joined the annual race of former praetors for the consulship, but it is likely that he failed to be elected at least once.

Метеллге бағынышты

Югурт соғысы б.з.д. 112 жылы "Югуртаның амбицияларына римдіктердің наразылығы" салдарынан басталды. Югурта – нумидиялық патша, ол өзінің жартылай бауырларын өлтірді, оларға қарсы азаматтық соғыста итальяндықтарды жаппай қырғынға ұшыратты және Сенатта қолдау көрсету үшін көптеген белгілі римдіктерге пара берді. Соғыс басталғаннан кейін Нумидияға жіберілген бірінші әскерге көрінеу пара беріліп, кері қайтуға мәжбүр болды, ал екінші әскер жеңіліп, қорлықпен мойынұсынуға мәжбүр болды. Бұл сәтсіздіктер аристократияның сыртқы істерді тиімді басқаруға қабілетіне сенімділікті жоғалтты. Мариус трибун және претор қызметін атқарган кезінде Цецилий Метелиймен қарым-қатынасын үзгенімен, Метелий бұл үзілісті оған қарсы қолданбады, сондықтан оны Югурт соғысының бастапқы кезеңдерінде легат ретінде таңдады. 109 ж.б.з.д. консулдыққа үмітін арттыру үшін Мариус Квинт Цецилий Метеллдің Югуртаға қарсы жорығына қосылды. Саллюсттың Метеллдің жорығы туралы толық баяндамасында басқа легаттар туралы ештеңе айтылмаған, сондықтан Мариус, әлдеқанда Метеллдің жақын көмекшісі және оң қолы болған. Метелл Мариус қабілетті әскери тәжірибесін пайдаланды, ал Мариус консулдыққа үміткер болу үшін өзінің беделін нығайтты. Мутул шайқасында Мариус Метелл әскерін қырып тастаудан сақтап қалды. Югурта римдіктерді Мутул өзенінен бөліп тастады, олар су қорын толықтыруды жоспарлаған еді. Римдіктерге Нумидияның жеңіл атты әскерінің басымдығы бар шөлде Югуртамен шайқасуға тура келді. Нумидиялық атты әскер римдіктерді шағын топтарға таратып, жақын арада майданды бақылауға алды. Римдіктердің әр тобы жеке өмір үшін күресті. Осы сәтте Мариус бірнеше жасақты қайта ұйымдастырып, 2000 сарбаздан тұратын колоннаны нумидиялықтар арқылы Метеллге жеткізді. Олар бірге жасақтарын төбеде орналасқан нумидиялық жаяу әскерге қарсы шабуылға бастады. Төбені басып алғаннан кейін Мариус пен Метелл өз әскерлерін нумидиялық атты әскердің арт жағына шабуылдады. Римдіктер бастаманы қолға алып, нумидиялықтардың кері шегінуден басқа амалы қалмады.

The Jugurthine War started in 112 BC due to "Roman exasperation with the ambitions of Jugurtha", a Numidian king who had killed his half brothers, massacred Italians in his civil war against them, and bribed many prominent Romans to support him in the Senate. After the start of hostilities, the first army sent to Numidia was apparently bribed to withdraw and the second army was defeated and forced to pass under the yoke in humiliation. These debacles eroded trust in the ability of the aristocracy to adequately manage foreign affairs. While Marius had seemingly broken with the Caecilii Metelli during his time as tribune and praetor, the Metelli did not seem to hold this rupture against him so much as to pass over him for selection as legate in the opening phases of the Jugurthine War. In 109 BC, likely to improve his chances for the consulship, Marius joined then consul Quintus Caecilius Metellus in his campaign against Jugurtha. In Sallust's long account of Metellus's campaign, no other legates are mentioned, so Marius was probably Metellus's senior subordinate and right hand man. Metellus was using Marius's strong military experience, while Marius was strengthening his position to stand for the consulship. During the Battle of the Muthul, Marius's actions probably saved the army of Metellus from annihilation. Jugurtha had cut the Romans off from the River Muthul where they wanted to refill their water reserves. The Romans had to fight Jugurtha in the desert where the Numidian light cavalry had an advantage. The Numidian cavalry scattered the Romans into small detachments and soon had control of the battlefield. Each group of Romans was fighting for survival independently. At this point Marius re organized a few detachments and led a column of 2,000 men through the Numidians to link up with Metellus. Together they led their men against the Numidian infantry who occupied a hill. After gaining control of the hill Marius and Metellus led their men against the rear of the Numidian cavalry. The Romans gained the initiative and the Numidians had no choice but to withdraw.

Консулдыққа қатысу

108 жылға қарай Мариус консулдыққа үміткер болу ниетін білдірді. Метелл Мариусқа Римге оралуға рұқсат бермеді, Мариусқа Метеллдің ұлы сайланғанша күтуге кеңес берді (сол кезде ол жиырма жаста еді, яғни науқан ондаған жылдарға созылуы мүмкін еді). Бірақ Мариус мойынсұнбай, консулдыққа үміткер болу үшін науқан бастады. Саллуст мұның себебін, «үлкен және тамаша мансап оны күтіп тұрғанын» айтқан Утика қаласындағы болжаушының сөзімен байланыстырды. Болжаушы оған құдайларға сеніп, ойлағандарын іске асыруға және бағын сынауға кеңес берді, барлық ісінің сәтті аяқталуын болжады. Мариус өзінің мінез-құлқымен әскерлердің құрметін жеңіп алды, олармен бірге тамақтанып, олардың еңбектеріне қатысудан қорқып көрмеді. Ол сондай-ақ итальян саудагерлерін өзіне тартты, Метеллдің жарты әскерімен Югуртаны бірнеше күнде тұтқынға ала алатынын мәлімдеді. Екі топ та оны мақтап хаттар жіберді, ол соғысты тез аяқтауға қабілетті екенін, ал Метелл ауылды әдепті түрде бағындыру саясатын ұстанғанын айтты. 109 және 108 жылдардың қысында Вага гарнизонындағы римдік сарбаздардың тобы шабуылға ұшырап, көбісі қаза болды. Гарнизон командирі, Метеллдің клиенті Тит Турпилий Силан зардапсыз қашып кетті. Мариус Метеллден Силанды қорқынышпен өлім жазасына кесуді талап етті, бірақ кейін Метеллге қарсы шығып, жазаның пропорционалды емес және тым қатал екенін айтты. Мариус Римге хаттар жіберіп, Метелл өзінің императорлық билігімен байланысты шексіз өкілеттіктерге ғашық болғанын мәлімдеді. Метелл наразы және ренішті бағыныштысынан сақтанды, Мариусқа Римге оралуға рұқсат берді. Плутархтың айтуынша, ол консулдық сайлауға үлгеру үшін енді-енді жететін уақытпен келді; ал Саллусттың сөзіне сенсек, дауыс жинау үшін жеткілікті уақыты болды. Югуртаны тез жеңуге саяси қысым күшейіп, сенаттың соғыс жүргізу саясатына қарсылық күшті болғандықтан, Мариус 107 жылға консул болып сайланды. Ол Метеллдің Югуртаға қарсы тез әрекет етпегеніне қарсы Луций Кассий Лонгинмен бірге үгіт жүргізді. Сенат Метеллдің Нумидиядағы қолбасшылығын ұзартты, осылайша Мариусқа қолбасшылыққа ие болуға кедергі келтірді. Бірақ Мариус өзінің одақтасы, сол кездегі трибун Тит Манлий Манцинге Сенат шешімін жоққа шығарып, оған қолбасшылық беруіне көмектесуге итермеледі. Метелл Мариусқа қолбасшылықты тапсырудан бас тартып, Римге оралды. Римге келген соң сенат Метеллге жеңіс тойын және Нумидик агноменін сыйлады.

By 108 BC, Marius expressed his desire to stand for consul. Metellus did not give Marius his blessing to return to Rome, allegedly advising Marius to wait until Metellus's son was elected (who was at the time only twenty, signifying a campaign decades in the future). Undeterred, Marius began to campaign for the consulship. Sallust claims that this was catalysed, in part, by a fortune teller in Utica who "declared that a great and marvellous career awaited him; the seer accordingly advised him, trusting in the gods, to carry out what he had in mind and put his fortune to the test as often as possible, predicting that all his undertakings would have a happy issue". Marius soon earned the respect of the troops by his conduct towards them, eating his meals with them and proving he was not afraid to share in any of their labours. He also won over the Italian traders by claiming that he could capture Jugurtha in a few days with half of Metellus's troops. Both groups wrote home in praise of him, suggesting that he could end the war quickly, unlike Metellus, who was pursuing a policy of methodically subduing the countryside. During the winter of 109 and 108 BC, a detachment of Roman soldiers serving as the garrison of Vaga was ambushed and cut down almost to a man. The garrison commander, one Titus Turpilius Silanus, a client of Metellus, escaped unharmed. Marius allegedly urged Metellus to sentence Silanus to death on charges of cowardice, but then turned on Metellus, arguing that the sentence was disproportionate and overly harsh. Marius also sent letters back to Rome claiming that Metellus had become enamoured with the unlimited powers associated with his imperium. Metellus, wary of an increasingly disgruntled and resentful subordinate, permitted Marius to return to Rome. According to Plutarch, he returned with barely enough time to make it back for the consular elections; but according to Sallust, with enough time to effectively canvass for votes. With growing political pressure towards a quick victory over Jugurtha and equestrian hostility toward the senate's conduct of the war, Marius was elected consul for 107 BC, campaigning against Metellus's apparent lack of swift action against Jugurtha, with Lucius Cassius Longinus as his colleague. The senate prorogued Metellus's command in Numidia, thereby preventing Marius from assuming command. Marius got around this by inducing an ally of his, then tribune Titus Manlius Mancinus, to have the concilium plebis override the Senate's decision and give him the command. Metellus refused to personally hand over command to Marius and returned to Rome. Upon his return, the senate voted Metellus a triumph and the agnomen Numidicus.

Нумидиядағы командалық

Нумидиядағы күштерді күшейту және уәде етілген жеңіске тез қол жеткізу үшін әскер іздеген Мариус, Римнің дәстүрлі әскер қорынан – мүлік иеленушілерден сарбаздар тартудың қиын екенін байқады. Төтенше жағдайларды қоспағанда, орта республикадағы қалыпты тәжірибе тек мүлікті иеленетін азаматтардың легиондарға қатысуына рұқсат беру болды; мұның себебі Тиберий Гракхтың реформалары болуы мүмкін, ол көбірек адамдарға көбірек жер берген арқылы легиондарда қызмет етуге жарамды адамдардың санын арттырды. Сенат Мариусқа әдеттегідей адамдарды шақыруға рұқсат бергенімен, ол еріктілерді, әсіресе зейнеткерлікке шығарылған ардагерлерді (эвокати), жеңіс және олжа туралы уәделермен шақыруды жөн көрді. Ол сондай-ақ мүлігі жоқ азаматтардан, капите цензиден де еріктілер жинады. Италияның оңтүстігінде одан да көп әскер жиналғаннан кейін, Мариус Африкаға аттанды, жаңа сайланған квестор Луций Корнелий Сулланың қолына ат әскерін тапсырды. Мариус соғысты аяқтаудың бұрынғысынан қиын екенін түсінді. Югурта партизандық соғыс жүргізіп жатты, және Метелдің Югуртаға жергілікті күштер мен қолдау көрсетуден бас тарту стратегиясынан артық стратегия табылмады. Мариус б.з.б. 107 жылы салыстырмалы түрде кеш келді, бірақ Сырта (қазіргі Константин, Алжир) маңында шайқаста жеңіске жетті. 107 жылдың соңында ол Югуртаны оңтүстікке қарай Қапсаға қауіпті шөлдік сапармен таң қалдырды. Қала берілгеннен кейін ол барлық ересек еркектерді өлтіріп, қалғандарын құл етіп, қаланы қиратты және олжасын әскерлеріне бөлді. Қысымды сақтап, ол Югуртаның күштерін оңтүстікке және батысқа қарай Мавританияға итерді. Мариус өзінің квесторы ретінде әдепсіз және еркіндікке құмар Сулланы қабылдағанына наразы болған, бірақ Сулла өте қабілетті офицер екенін дәлелдеді және әскерлер оны жақсы көрді. Осы уақытта Югурта өзінің қайын атасы Мавритания патшасы Бокхусты римдіктерге қарсы соғысқа қосылуға көндіруге тырысты. 106 жылы Мариус армиясын батысқа қарай алып, Молохат өзені маңындағы бекіністі басып алды. Алайда, бұл ілгерілеу оны Бокхустың иеліктеріне жақындатты, соңынан мавритандықтарды әрекет етуге итерді. Серифтен батыстағы шөлдерде Мариус екі жау патшаның басшылығындағы нумидиялықтар мен мавритандықтардың біріккен әскерінен күтпеген шабуылға ұшырады. Мариус соғысқа дайын болмады және шайқаста қорғаныс шеңберін құрудан басқа шарасы болмады. Мавритандық және гаэтулиялық атты әскерлер шабуыл жасады, және бір кезде Мариус пен оның негізгі күштері төбеде қоршауға алынды, ал Сулла мен оның адамдары жақын маңдағы басқа төбеде қорғанысқа түсті. Римдіктер кешке дейін жауды ұстап тұруға тырысты, ал африкалықтар шегінді. Келесі күні таңертең римдіктер африкалықтардың жеткіліксіз күзетілген лагеріне шабуыл жасап, нумидиялық-мавритандық әскерді толық жеңді. Содан кейін Мариус қыстау үшін Сыртаға аттанды. Африка патшалары жеңіл атты әскермен шегінуді қиып, бірақ Мариус атты әскерге қолбасшылық еткен Сулладан жеңілді. Рим Югуртаның партизандық тактикасын әскери жолмен жеңе алмайтыны белгілі болды. Сондықтан Мариус Бокхуспен келіссөздерді қайта бастады, ол соғысқа қатысқанмен, әлі соғыс жарияламаған еді. Ақырында Мариус Бокхуспен келісімге келді, соның негізінде Бокхустың сарайындағы мүшелерімен достық қарым-қатынаста болған Сулла Бокхустың лагеріне кіріп, Югуртаны кепіл ретінде қабылдады. Мавритандықтардың сатқындыққа бару мүмкіндігіне қарамастан, Сулла келісті; Югуртаның қалған ізбасарлары өлтірілді, ал ол өзі Бокхуспен шынжырланған күйі Суллаға тапсырылды. Кейін Бокхус Югурта патшалығының батыс бөлігін басып алып, Римнің одақтасы ретінде танылды. Югурта Римдегі жер асты түрмесіне (Туллиан) тасталды және 104 жылы Мариус жеңісіне қол жеткізгеннен кейін қайтыс болды. Жеңістен кейін Сулла мен Мариус Югуртаны кім тұтқындағаны үшін дауласты. Сулла Мариустың бағыныштысы болғандықтан, римдік дәстүр бойынша, бұл есім Мариусқа тиесілі болды; алайда Сулла мен оның ақсүйек одақтастары Мариустың жеңісін жоққа шығару үшін Сулланың тікелей жауапкершілігіне назар аударды. Плутархтың айтуынша, бұл олардың "өшірілмейтін жеккөрінісінің" "алғашқы тұқымы" болды.

Seeking troops to bolster the forces in Numidia and win his promised quick victory, Marius found it difficult to recruit from Rome's traditional source of manpower, property holding men. Except in emergencies, normal practice in the middle republic was only to allow property owning citizens to enlist in the legions; this may have been related to Tiberius Gracchus's reforms which would have, by giving more people more land, made more men eligible to serve in the legions. While the senate allowed Marius to conscript men normally, he preferred instead to request volunteers, especially among discharged veterans (evocati), with promises of victory and plunder. He also recruited volunteers from men without property, the capite censi. With more troops mustering in southern Italy, Marius sailed for Africa, leaving his cavalry in the hands of his newly elected quaestor, Lucius Cornelius Sulla. Marius found that ending the war was more difficult than he had previously boasted. Jugurtha was fighting a guerrilla war, and it appeared that no strategy would work better than Metellus's strategy of denying Jugurtha local reinforcement and support. Marius arrived comparatively late in 107 BC but still fought and won a battle near Cirta (modern Constantine, Algeria). At the end of 107 he surprised Jugurtha by a dangerous desert march to Capsa in the far south where, after the town surrendered, he killed all the adult males, enslaved the remaining survivors, and razed the town, distributing the loot to his soldiers. Keeping up the pressure, he drove Jugurtha's forces southwards and westwards into Mauretania. Marius had been supposedly unhappy at receiving the dissolute and libertine Lucius Cornelius Sulla as his quaestor, but Sulla proved a highly competent officer and was well liked by the men. Meanwhile, Jugurtha was trying to get his father in law king Bocchus of Mauretania to join him in the war against the Romans. In 106, Marius marched his army far to the west, capturing a fortress near the river Molochath. Unfortunately, this advance brought him near the dominions of Bocchus, finally provoking the Mauretanian into action; in the deserts just west of Serif, Marius was taken by surprise by a combined army of Numidians and Mauretanians under the command of the two enemy kings. For once, Marius was unprepared for action and in the melee all he could do was form defensive circles. The attack was pressed by Mauretanian and Gaetulian horsemen and for a time Marius and his main force found themselves besieged on a hill, while Sulla and his men were on the defensive on another hill nearby. The Romans managed to hold off the enemy until evening and the Africans retired. The next morning at dawn the Romans surprised the Africans' insufficiently guarded camp and completely routed the Numidian–Mauretanian army. Marius then marched east to winter quarters in Cirta. The African kings harried the retreat with light cavalry, but were beaten back by Sulla, whom Marius had put in command of the cavalry. It was by now evident that Rome would not defeat Jugurtha's guerrilla tactics through military means. Therefore, Marius resumed negotiations with Bocchus, who, though he had joined in the fighting, had not yet declared war. Ultimately, Marius reached a deal with Bocchus whereby Sulla, who was friendly with members of Bocchus's court, would enter Bocchus's camp to receive Jugurtha as a hostage. In spite of the possibility of treachery on the Mauritanian's part, Sulla agreed; Jugurtha's remaining followers were massacred, and he himself was handed over in chains to Sulla by Bocchus. In the aftermath, Bocchus annexed the western part of Jugurtha's kingdom and was recognised as an ally of Rome. Jugurtha was thrown into an underground prison (the Tullianum) in Rome, and ultimately died after gracing Marius's triumph in 104 BC. Sulla and Marius, after the triumph, disputed who received credit for capturing Jugurtha. As Sulla was acting as Marius's subordinate, under Roman tradition, the credit was Marius's; Sulla and his noble allies, however, focused on Sulla's direct responsibility to discredit Marius's victory. According to Plutarch, this was "the first seed" of their "incurable hatred".

Әскери реформалар

Мариус Германияда 1840 жылдардан бастап қазіргі заманғы зерттеулерде б.з.б. 107 және 100 жылдар аралығында консулдық қызмет атқарған кезінде әскери реформалар жасады деп есептеледі. Қолданыстағы түсіндірме бойынша, әскерде адам жетіспеушіліктен кейін, Мариус ең кедей санақ тобынан – пролетарийлерден еріктілерді жалдауға рұқсат алды, олар б.з.б. 107 жылы Югуртаға қарсы соғысқа қатысты. Алайда, Италия халқының екінші ғасырда азайғанын, Рим әскерінде маңызды реформалар болғанын немесе Мариус жауапты болғанын дәлелдейтін аз ғана мәлімет бар; мамандар қазір осы «Мари реформаларын» «қазіргі зерттеулердің туындысы» деп санайды. Салустта жазылғандай, б.з.б. 107 жылы пролетарийлерді жалдау бір реттік шара болды: еріктілер соғыстан оралғаннан кейін босатылды, ал Мариус Кимврлерге қарсы басшылыққа келген соң, дәстүрлі тәртіппен жиналған солтүстік Италиядағы консулдық әскерге басшылық етті. Еріктілерді ашық түрде шақыру легиондардың әлеуметтік құрамын өзгерткенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ, ал кейінгі мәтіндер римдіктер әскерлерінің көп бөлігін әскери міндеттеме арқылы жинағанын көрсетеді. Республиканың соңғы кезеңіндегі әскерлер негізінен ауылдық жерлерден құралған. Армияның байлық пен зейнеткерлік сыйлықтарын іздеп, генералдарының клиенттеріне айналған кедей еріктілердің үстемдігі туралы және олардың республиканы құлату үшін осы әскерлерді пайдаланғаны туралы түсінік қазір жоққа шығарылды. Мариусқа жатқызылатын басқа реформаларға азаматтық атты әскер мен жеңіл жаяу әскерін тарату, пилумды жаңарту, барлық легиондар үшін бірыңғай бүркіт туын енгізу және манипулді когортамен алмастыру кіреді. Б.з.б. бірінші ғасырда азаматтық атты әскер мен жеңіл жаяу әскерінің таратылғанына дәлелдер жеткіліксіз, себебі олар туралы мәліметтер әлі де кездеседі. Егер Мариус пилумды жаңарған болса, археологиялық қазбалар оның жобасы тез арада қабылданбағанын көрсетеді. Әдеби мәліметтер бүркіт туларының республиканың соңғы кезеңінде өгіз бен қасқыр сияқты басқа дәстүрлі жануарлардың туларымен бірге қолданылғанын көрсетеді. Соңында, Мариус когортаны енгізгеніне ешқандай көне дәлел жоқ; Салусттың баяны б.з.б. 109 жылы Метелл Нумидик қолбасшылығымен манипулдің соңғы тіркелген жағдайы туралы мәлімет береді. Логистикалық шаралар мен жаттығуларды өзгерту, тарихнамадағы «Мариус қашарлары» римдік генералдар арасында кең таралған практика болды: жеңіске жету үшін олар көбінесе үлкен жүк көліктерінен бас тартып, жылдамдық артықшылығын пайдалануға және әскерлерінің жақсы жаттығуын қамтамасыз етуге тырысты.

Marius has, in modern scholarship starting from the 1840s in Germany, repeatedly been attributed with broad reforms to the military during his consulships between 107 and 100 BC. The standard narrative is that after a series of manpower shortages, Marius received a dispensation to recruit volunteers from the poorest census class, the proletarii, for the war against Jugurtha in 107 BC. There is, however, very little evidence that Italy's population fell during the second century, that any major reforms to the Roman army occurred in the second century, or that Marius was responsible; specialists now increasingly dismiss these "Marian reforms" as a "construct of modern scholarship". The recruitment of proletarii in 107, documented in Sallust, seems to have been a one time affair: the volunteers were discharged on their return from the war and Marius, upon assuming command against the Cimbri, took over command of a consular army in northern Italy levied in the traditional manner. There are no indications that open recruitment of volunteers changed the social composition of the legions and later texts indicate that the Romans continued to raise most of their armies by conscription. The armies of the late Republic still were predominantly drawn from rural populations. The narrative that the army's domination by poor volunteers, who in search of riches and retirement bonuses became the clients of their generals, who then used those armies to overthrow the republic, is now rejected. Other reforms attributed to Marius include the abolition of the citizen cavalry and light infantry, a redesign of the pilum, a standardised eagle standard for all legions, and the substitution of the cohort for the maniple. There is little evidence for the abolition of the citizen cavalry and light infantry by the first century BC, as they are still attested in evidence. If Marius redesigned the pilum, archaeological finds indicate his design was soon discarded. Literary evidence indicates that eagle standards continued to co exist through the late republic with other traditional animal standards including the ox and wolf. Lastly, there is no ancient evidence that Marius introduced the cohort; Sallust's narrative gives the last attestation of the maniple in 109 BC under Metellus Numidicus' command. Changes to logistical arrangements and training, the muli Mariani ("Marius's mules") of common historiography, were regular practice among Roman generals: seeking victory, they generally sought the speed advantages of operating without large baggage trains and to ensure that their men were well trained for combat.

Цимбри мен тевтондар

109 ж.б.д. Галлияда цимбрилер деп аталатын көшпелі герман тайпасы пайда болды және Маркус Юний Силан басқаратын рим армиясын жеңді. Бұл жеңіліс Римнің беделін төмендетіп, оңтүстік Галлияда римдіктер жақында бағындырған келт тайпалары арасында наразылық тудырды. 107 жылы консул Люций Кассий Лонгин Тигуриндерден толық жеңіліске ұшырады, ал аман қалған жоғары шенді офицер (132 жылғы консулдың ұлы Гай Попиллий) тек жүктердің жартысын тапсырып, әскерін "қамыт астына өткізу" деген ұятты жағдайға түсіру арқылы қалғандарын сақтап қалды. Келесі жылы, б.з.д. 106 жылы, тағы бір консул Квинт Сервилий Кепион жағдайды түзету үшін жаңа әскермен Галлияға жорық жасады. Кепионның өкілеттігі келесі жылға дейін ұзартылды, ал 105 ж.б.д. жаңа консул Гней Маллий Максимус тағы бір әскермен оңтүстік Галлияға жіберілді. Кепионның Марий сияқты даңққа ұмтылған, жаңа келген Маллийге деген жек көрінісі олардың ынтымақтасуына кедерілді. Цимбрилер мен тевтондар деп аталатын тағы бір тайпа Рона өзенінің жанында пайда болды. Кепион батыс жағалауда болғандықтан, Маллийге шығыс жағалауда көмектесуден бас тартты. Сенат Кепионды Маллиймен ынтымақтасуға көндіре алмады, бұл екі генералдың да құлдырауына себеп болды. Араузио шайқасында (қазіргі Оранж қаласы) цимбрилер Кепионның легиондарын басып алды, олардың саны тым көп болды. Кепионның жеңілген әскерлері Маллийдің әскерлерімен шатысып, екі әскер де Рона өзеніне тіреліп, сандық артықшылығы бар цимбри сауыттарымен қырылды. Бұл жеңіліс туралы хабар Римге Мариус Югуртаға қарсы жорықты сәтті аяқтағаннан кейін жетті. Республикада жақында әскери науқандарын сәтті аяқтаған генералдар болмағандықтан, заңсыз қадамға барып, Мариусты үш жылдың ішінде екінші рет консул етіп сайлады. Оның сайлануы бұрын-соңды болмаған жайт емес, өйткені Квинт Фабий Максимус бір-бірінен кейін консул болып сайланған, сондай-ақ консулдардың қатыспаған күйде сайлануы да естілген, бірақ мұндай прецедент соңғы кезде болған жоқ. Дегенмен, Ассамблея кез келген заңды жоққа шығаруға құқылы болғандықтан, талаптарды елемей, Мариусты консул етіп бекітті.

In 109 BC a migrating Germanic tribe called the Cimbri appeared in Gaul and routed the Roman army there under Marcus Junius Silanus. This defeat reduced Roman prestige and resulted in unrest among the Celtic tribes recently conquered by the Romans in southern Gaul. In 107 the consul Lucius Cassius Longinus was completely defeated by the Tigurini, and the senior surviving officer (one Gaius Popillius, son of the consul of 132) had saved what was left only by surrendering half the baggage and suffering the humiliation of having his army "pass under the yoke". The next year, 106 BC, another consul, Quintus Servilius Caepio, marched to Gaul with a new army to salvage the situation. Caepio was prorogued into the next year and the new consul for 105 BC, Gnaeus Mallius Maximus, was also assigned to southern Gaul with another army. Caepio's disdain for Mallius – a new man like Marius with a hunger for glory – made it impossible for them to cooperate. The Cimbri and another tribe called the Teutones appeared on the Rhône, and while Caepio was on the west bank he refused to come to the aid of Mallius on the east. The Senate was unable to induce Caepio to cooperate with Mallius, which proved both generals' undoing. At the Battle of Arausio (modern Orange), the Cimbri overran Caepio's legions with massively overwhelming numbers. Caepio's routed men crashed into Mallius's troops, which led to both armies being pinned against the Rhône and annihilated by the numerically dominant Cimbrian warriors. News of this defeat reached Rome just shortly after Marius completed the campaign against Jugurtha successfully. The Republic, altogether lacking generals who had recently concluded military campaigns successfully, took the illegal step of electing Marius in absentia for a second consulship in three years. While his election was not unprecedented, as Quintus Fabius Maximus had been elected for consecutive consulships and it was not unheard of for consuls to be elected in absentia, the precedent was certainly not recent. Yet, since the Assembly had the ability to overturn any law, it simply set aside the requirements and made Marius consul.

Консул ретінде

Мәжіліс оны б.з.б. 104 жылы консулдыққа сайлаған кезде Мариус әлі де Африкада болатын. Консулдық қызметінің басында Мариус Африкадан оралып, Югуртаны және Солтүстік Африканың байлығын алып келді, осы арқылы азаматтарды таң қалдырды. Римнің сатып алынуы мен жойылуы туралы болжам жасаған Югурта, қала көшелерінде тізбекте сүйреліп әкелінгеннен кейін Рим түрмесінде өлім құшты. Мариусқа (Мәжіліс пе, әлде жеребемен пе белгісіз) Галлия провинциясы, кимбрлік қауіптің алдын алу үшін берілді. Араузиодағы шешуші жеңістен кейін кимбрлер батысқа қарай Испанияға бет бұрды. Мариусқа Галлия легиондарын дерлік толығымен қайта құру міндеті жүктелді. Өткен жылы жаттығудан өткен легионерлерді ядро етіп алып, Мариус мүліктік талаптардан тағы да босатылды және жаңадан қол жеткізген жеңіс репутациясымен шамамен отыз мың римдік және қырық мың итальяндық одақтас пен қосымша әскер жинады. Ол Акваэ Секстиа (қазіргі Экс-ан-Прованс) қаласының маңында база құрып, әскерін даярлады. Оның легаттарының бірі – оның бұрынғы квесторы Сулла болды, бұл сол кезде олардың арасында дұшмандық болмағанын көрсетеді. 104 жылы Мариус 103 жылға консул ретінде қайта сайланды. Ол проконсул ретінде де жұмыс істей берсе болған, бірақ халық оны Каепио мен Маллиус сияқты даулы басшылықтың алдын алу үшін консул етіп қайта сайлаған болуы мүмкін. Плутарх, мүмкін Рутилий Руфтың естеліктеріне сілтеме жасай отырып, Мариусқа консул әріптестерінің құлдары болғанын айтса, Эванс бұл пікірмен келіспейді. 103 жылы немістер әлі Испаниядан шыққан жоқ, ал Мариусқа әріптесі қайтыс болды, сондықтан Мариус сайлау шақыру үшін Римге оралуға мәжбүр болды. Соңғы екі жылда кимбрлік қақтығысқа шешуші нүкте қойылмағандықтан, Мариус қайта сайланатынына кепілдік болмады. Дауыс беруге дейін өткен қоғамдық жиналыста жас трибун Луций Аппулей Сатурниннің үндеуі, сондай-ақ танымал емес кандидаттардың болуы Мариусқа б.з.б. 102 жылы үшінші рет консул болуға мүмкіндік берді. Оның әріптесі Квинт Лутаций Катул болды. Бірінен соң бірі консулдық қызмет атқарған Мариус бекер отырмады. Ол әскерін даярлады, барлау желісін құрды және провинциялық шекарадағы галл тайпаларымен дипломатиялық қарым-қатынас жүргізді.

Marius was still in Africa when the Assembly elected him consul for 104 BC. At the start of his consulship, Marius returned from Africa in spectacular triumph, bringing Jugurtha and the riches of North Africa to awe the citizenry. Jugurtha, who had prophesied the purchase and destruction of Rome, met his end in a Roman prison after having been led through the streets of the city in chains. Marius was assigned (it is unclear whether by the Assembly or by sortition) the province of Gaul to deal with the Cimbric threat. The Cimbri, after their decisive victory at Arausio, marched west into Hispania. Marius was tasked with rebuilding, effectively from scratch, the Gallic legions. Building his army around a core of trained legionaries from the last year, Marius again secured exemption from the property requirements and with his newly minted reputation for victory, raised an army of some thirty thousand Romans and forty thousand Italian allies and auxiliaries. He established a base around the town of Aquae Sextiae (modern Aix en Provence) and trained his men. One of his legates was his old quaestor, Sulla, which shows that at this time there was no ill will between them. In 104 BC, Marius was returned as consul again for 103 BC. Though he could have continued to operate as proconsul, it is likely that the people re elected him as consul so as to avoid another incident of disputed command à la Caepio and Mallius. While Plutarch – possibly referencing the memoirs of Rutilius Rufus – jibed that Marius's consular colleagues were his servants, Evans dismisses this. In 103 BC, the Germans still did not emerge from Hispania, and Marius's colleague died, requiring Marius to return to Rome to call elections. Lacking a decisive conclusion to the Cimbrian conflict over the last two years, it was not a foregone conclusion that Marius would win reelection. An appeal by a young tribune, Lucius Appuleius Saturninus, in a public meeting before the vote – along with a field of candidates without great name recognition – allowed Marius to be returned as consul again in 102 BC. His colleague was Quintus Lutatius Catulus. Over his successive consulships, Marius was not idle. He trained his troops, built his intelligence network, and conducted diplomacy with the Gallic tribes on the provincial frontiers.

Герман тайпаларымен шайқас

102 жылы Мариусты консул етіп қайта сайлау шешімі кімбрилер Испаниядан оралып, басқа тайпалармен бірге Италияға шабуыл жасаған кезде дұрыс болды. Тевтондар және олардың одақтастары Амброндар оңтүстікке қарай бағытталды, батыстан жағалау бойымен Италияға қарай жылжуы керек еді; кімбрилер Альпі тауларын солтүстіктен Бреннер асуы арқылы Италияға өтуге тырысуы керек еді; ал Тигуринилер (107 жылы Лонгинусты жеңген одақтас кельт тайпасы) Альпі тауларын солтүстік-шығыстан кесіп өтуі керек еді. Екі консул күштерін бөліп, Мариус батысқа қарай Галлияға, ал Катул Италия Альптеріне бет алды. Батыста Мариус тевтондар мен Амброндармен шайқасқа түспеді, бекіністі лагерьде қалып, олардың шабуылдау әрекеттеріне қарсы тұрды. Лагерьті басып алмағандықтан, тевтондықтар мен олардың одақтастары алға жылды. Мариус олардың соңынан ілесіп, шабуылға қолайлы сәт күтті. Аква Секстия (қазіргі Экс-ан-Прованс) маңында римдік лагерь қызметкерлері су алып, Амброндар жуынып жатқанда, кездейсоқ қақтығыс Мариус әскері мен Амброндар арасындағы спонтанды шайқасқа айналып, римдіктер 30 000-ға жуық Амбронды жеңді. Келесі күні тевтондықтар мен Амброндар римдіктердің позициясына қарсы төбеден шабуыл жасады. Маркус Клавдий Марцелл олардың жорығын үш мыңдық колоннамен қанатын айналып, шайқасты қырғынға айналдырды: шамамен 100 000-нан 200 000-ға дейін адам өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Мариус Маниус Аквиллийді Римге хабармен жіберіп, 37 000 жақсы жаттығудан өткен римдік әскер екі шайқаста 100 000-нан астам немісті жеңгенін мәлімдеді. 102 жылы Мариустың консулдық әріптесі Квинт Лутаций Катул, Мариус "жеміссіз жылды гарнизондық міндеттермен өткізеді" деп күткен болуы мүмкін, бірақ ол жақсы нәтиже бермеді. Тридентке жақын тау аңғарларының бірінде болған ұрыс кезінде ол бірнеше адамнан зардап шекті. Кейін Катул шегініп, кімбрилер Солтүстік Италияға кірді. Кимбрилер Италияның солтүстігінде қайта топтасып, Альпілік асулардан күтілетін күшейтуді күтті. Мариус Aquae Sextiae-де батыс басқыншыларын жеңгеннен кейін көп ұзамай, ол төртінші рет (және жалпы бесінші рет) 101 жылға консул болып сайланды. Оның әріптесі – досы Маниус Аквиллий болды. Сайлаудан кейін ол Римге оралып, Аква Секстиядағы жеңісін жариялады, жеңіс шеруын кейінге шегерді және әскерімен бірге солтүстікке Катулға қосылды, оның өкілеттігі Мариус консулдыққа келген соң ұзартылды, өйткені Мариустың әріптесі Сицилиядағы құл көтерілісін басуға жіберілді. 101 жылдың шілде айының соңында кімбрилермен кездесу кезінде басып кірген тайпалар римдіктерге тевтондар мен Амброндардың шабуылымен қауіп төндірді. Екі жақ та кімбрилерге олардың одақтастарының жойылғанын хабарлағаннан кейін, шайқасқа дайындалды. Келесі шайқаста – Верцелла шайқасында (немесе Раудин жазығында) – Рим кімбрилерді шешуші түрде жеңді. Сулланың кавалериясы күтпеген шабуыл жасағанда, Катулдың жаяу әскерімен және Мариуспен қоршалған кімбрилер қырғынға ұшырады, ал қалғандары құлдыққа алынды. 120 000-нан астам кімбрилер қаза тапты. Тигуринилер солтүстік-шығыстан Италияға кіруден бас тартып, үйлеріне қайтты. Он бес күн шүкіршілік айтқаннан кейін Катул мен Мариус бірлесіп жеңіс шеруын өткізді. Плутархтың айтуынша, Мариус "Римнің үшінші негізін қалаушы" деп аталыпты, бірақ бұл күмәнді, өйткені Камиллдың екінші негізін қалаушы ретінде танылуы Сулла дәуірінен кейінгі жылнамашыларға және тіпті Цицероннан кейінгі кезеңге жатады. Халықтың пікірінше, "соғысты шешуші түрде аяқтаған екі жеңістің жалғыз иегері" Мариус болды. Сонымен қатар, Мариустың консулдық әріптесі Маний Аквиллий екінші құл соғысында Сицилиядағы құлдардың көтерілісін жеңді. Республиканы жойылудан құтқарып, саяси билігінің шыңына жеткен Мариус, өзінің еріктілеріне жер беріп, әскери жетістіктері үшін лайықты марапат алу үшін тағы бір консулдыққа ұмтылды. Мариус Л. Валериус Флаккпен бірге 100 жылға консул болып сайланды; Плутархтың айтуынша, ол өзінің бәсекелесі Метелл Нумидикустың орын алуына жол бермеу үшін әріптесінің үгіттеушісі болды.

The decision to re elect Marius as consul for 102 BC was vindicated when the Cimbri returned from Hispania and, with a number of other tribes, moved on Italy. The Teutones and their allies the Ambrones were to head south and advance toward Italy from the west along the coast; the Cimbri were to attempt to cross the Alps into Italy from the north by the Brenner Pass; and the Tigurini (the allied Celtic tribe who had defeated Longinus in 107) were to cross the Alps from the northeast. The two consuls divided their forces, with Marius heading west into Gaul and Catulus holding the Italian Alps. In the west, Marius denied the Teutones and Ambrones battle, staying inside a fortified camp and fighting off their attempts to storm it. Failing to take his camp, the Teutones and their allies moved on. Marius shadowed them, waiting for an opportune moment to attack. Near Aquae Sextiae (modern Aix en Provence), an accidental skirmish between Roman camp servants, getting water, and bathing Ambrones turned into a spontaneous battle between Marius's army and the Ambrones in which the Romans defeated some 30,000 Ambrones. The next day, the Teutones and the Ambrones counterattacked up a hill against the Roman position. Marcus Claudius Marcellus flanked their advance with a column of three thousand men, turning the battle into a slaughter: estimates vary from 100,000 to 200,000 being slain or captured. Marius sent Manius Aquillius with a report to Rome that said 37,000 superbly trained Romans had succeeded in defeating over 100,000 Germans in two engagements. Marius's consular colleague in 102 BC, Quintus Lutatius Catulus, who Marius may have expected to "spend a fruitless year employed in garrison duty", did not fare so well. He suffered some casualties in a minor engagement up in one of the mountain valleys near Tridentum. Catulus then withdrew and the Cimbri entered northern Italy. The Cimbri paused in northern Italy to regroup and await expected reinforcements from the other Alpine passes. Shortly after Marius had vanquished the western invaders at Aquae Sextiae, Marius received news that he had been re elected to his fourth consecutive consulship (and fifth consulship as a whole) as consul for 101 BC. His colleague would be his friend Manius Aquillius. After election, he returned to Rome to announce his victory at Aquae Sextiae, deferred a triumph, and promptly marched north with his army to join Catulus, whose command was prorogued since Marius's consular colleague was dispatched to defeat a slave revolt in Sicily. In late July 101 BC, during a meeting with the Cimbri, the invading tribesmen threatened the Romans with the advance of the Teutones and Ambrones. After informing the Cimbri of their allies's destruction, both sides prepared for battle. In the ensuing battle – the Battle of Vercellae (or the Raudine Plain) – Rome decisively defeated the Cimbri. Caught off guard by Sulla's cavalry, pinned down by Catulus's infantry and flanked by Marius, the Cimbri were slaughtered and the survivors enslaved. Upwards of 120,000 Cimbri perished. The Tigurini gave up their efforts to enter Italy from the northeast and went home. After fifteen days of thanksgiving, Catulus and Marius celebrated a joint triumph. Plutarch reports that Marius was also hailed as "the third founder of Rome", but this is unlikely, as the identification of Camillus as a second founder dates to after the Sullan era annalists and may be in fact post Ciceronean. In the popular imagination, it was Marius who "deserved to be the sole beneficiary of the two triumphs awarded for the decisive conclusion of the war". At the same time, Marius's consular colleague, Manius Aquillius, defeated the Sicilian slave revolt in the Second Servile War. Having saved the Republic from destruction and at the height of his political powers, Marius desired another consulship to secure land grants for his veteran volunteers and to ensure he received appropriate credit for his military successes. Marius was duly returned as consul for 100 BC with Lucius Valerius Flaccus; according to Plutarch, he also campaigned on behalf of his colleague so to prevent his rival Metellus Numidicus from securing a seat.

Алтыншы консулдық

Мариус алтыншы консулдық (б.з.д. 100 ж.) жылы Луций Аппулей Сатурнин екінші рет плеббтердің трибуны болды және бұрын Гракктер ұсынған реформалар сияқты реформаларды жақтады. Сатурнин өзінің саяси қарсыласының біреуін өлтіргеннен кейін, Мариус бұрынғы қолбасшысы Метелл Нумидикусты елден қууға, мемлекет таратып берген бидайдың бағасын төмендетуге және Мариус соңғы соғысындағы ардагерлерге отарлық жерлер беруге бағытталған заң жобаларын итермеледі. Сатурниннің заң жобасы кембриялық соғыстардың барлық ардагерлеріне, соның ішінде итальяндық одақтастарға жер берді, бұл кейбір қала тұрғындарының наразылығын тудырды. Мариус Сатурнинмен және Сатурниннің одақтасы Глаукиямен бірлесіп жер заңын қабылдап, Метелл Нумидикусты қуды, бірақ кейін олардан және олардың радикалды саясатынан алшақтады. Консулдыққа жыл сайынғы науқан басталғанда, Мариус Глаукияның консулдыққа үміткер болуына тыйым салуға тырысты. Басқа үміткерлер Глаукияның жеңіске жету мүмкіндігін төмендеткендіктен, Сатурнин мен Глаукияның қарсыласы – Гай Меммий – б.з.д. 99 жылғы консулдық сайлау кезінде өлтірілді. Сайлау кейінге шегерілді. Сенат Сатурниннің күш қолданып Глаукияның кандидатурасын Мариус жарамсыз деп танығаннан кейін өткізу әрекетіне жауап ретінде сенатус консультум ультиматум шығарды және – алғаш рет – магистраттарға басқа римдік магистраттардың тудырған тәртіпсіздікті тоқтату үшін қажет деп санаған барлық шараларды қабылдауға бұйрық берді. Проконсул Марк Антонийдің әскерін Римге жақындату жоспарын қабылдамаған Мариус қала тұрғындары мен өзінің ардагерлерінен еріктілер жинады. Ол Капитолий төбесіне су жеткізуді тоқтатты және Сатурнинге қарсы қысқа, бірақ шешуші қоршау салды. Сатурнин бас игеннен кейін, Мариус оны және оның жақтастарын тірі қалдыруға тырысты, оларды қауіпсіз түрде сенат үйіне қамап, сот процесін күтуге мәжбүрледі. Мүмкін, Мариустың келісімімен, ашулы халық үйге шабуыл жасап, шатырдан плиткаларды түсіріп, төмендегі тұтқындарға лақтырып, оларды өлтірді. Глаукия да үйден сүйреп шығарылып, өлтірілді. Сенаттың тілегін орындау арқылы Мариус Сенатқа, оның ниеттеріне әрдайым күдікпен қараған Сенатқа, өзі олардың бірі екенін көрсетуге тырысты, 108 ж.б.з.д. Квинт Метелл оны сырттан келген адам деп айтқандай. Мариус ең бастысы Сенаттың құрметін сақтау туралы ойлады: ғалым А.Н. Шервин Уайттың сөзімен айтқанда, Мариус «екінші ғасырдың novi homines арасындағы басқа да ұлы адамдар сияқты, өмірін цензор ретінде аяқтағысы келді». Алайда, бұл оқиға Мариусқа көп пайда әкелмеді. Оның қызметтен кеткеннен кейін Метелл Нумидикустың туыстары генералға жасаған зұлпысы үшін аза күйін сақтап, оны елден қайтаруды өтінішпен сұрады. Плутархтың айтуынша, Мариус сенаторлардың да, халықтың да наразылығын тудырды. Дегенмен, Плутархтың айтуынша, Мариусты клиенттері мен әріптестері тастап кеткені күмәнді. Эванс Мариус зейнеткерлікке шығып, «қоғамдық өмірге белсенді қатысуға кедергі келтіретін» үлкен мемлекет қайраткерінің ролін атқарғанын айтады.

During the year of Marius's sixth consulship (100 BC), Lucius Appuleius Saturninus was tribune of the plebs for the second time and advocated reforms like those earlier put forth by the Gracchi. Saturninus, after assassinating one of his political opponents to the tribunate, pushed for bills that would drive Marius's former commanding officer Metellus Numidicus into exile, lower the price of wheat distributed by the state, and give colonial lands to the veterans of Marius's recent war. Saturninus's bill gave lands to all veterans of the Cimbric wars, including those of Italian allies, which was resented by some of the plebs urbana. Marius worked with Saturninus and Saturninus's ally Glaucia to pass the land bill and banish Metellus Numidicus, but then distanced himself from them and their more radical policies. Around the start of the annual campaign season for the consulship, Marius attempted to disqualify Glaucia from standing for consul. Because other candidates would lower the chances of Glaucia's victory, Saturninus and Glaucia had an opponent – Gaius Memmius – killed during the consular elections for 99 BC. The elections then were delayed. The Senate responded to Saturninus's attempt, to by violence force through Glaucia's candidacy over Marius's disqualification, by issuing a senatus consultum ultimum, and – for the first time – ordered the magistrates to take whatever actions they felt necessary to end unrest generated by other Roman magistrates. After rejecting a plan to deploy the army near Rome under proconsul Marcus Antonius, Marius rallied volunteers from the urban plebs and his veterans. He cut the water supply to the Capitoline hill and put Saturninus under a short and decisive siege. After Saturninus surrendered, Marius attempted to keep Saturninus and his followers alive by locking them safely inside the senate house, where they would await prosecution. Possibly with Marius's implied consent, an angry mob broke into the building and, by dislodging the roof tiles and throwing them at the prisoners below, lynched those inside. Glaucia too was dragged from a house and killed. In complying with the Senate's wishes, Marius tried to show the Senate, who had always been suspicious of his motives, that he was one of them instead of the outsider that Quintus Metellus said he was in 108 BC. Marius's overall concern was always how to maintain the Senate's esteem: in the words of the scholar A. N. Sherwin White, Marius "wanted to end his days as vir censorius, like the other great worthies among the novi homines of the second century". This episode in the city, however, won Marius little advantage. After he left office, Metellus Numidicus' relatives dogged him in mourning dress for his maltreatment of the general, pleading for his recall from exile. Plutarch states that Marius's had alienated both senators and the people. It is, however, unlikely that Marius was abandoned by his clients and peers, as Plutarch also claims. Evans tells us that Marius entered a semi retirement as an elder statesman, a role which "precluded a more active participation in public life".

90 жылдар б.з.д.

100 ж.б.д. болған оқиғалардан кейін Мариус бастапқыда 103 ж. Сатурниннің жер аударып жіберген Метелл Нумидикусты қайта шақыруға қарсылық көрсетуге тырысты. Бірақ қарсылықтың мүмкін емес екенін түсінген соң, Мариус 98 ж.б.д. шығысқа, Галатияға сапар шегуді шешті, формальды түрде Магна Матер құдайына берген уәдесін орындау үшін. Плутарх осы ерікті жер аударылуды алты мәрте консул болған адам үшін үлкен қорлық деп сипаттайды: "ақсүйектер мен қара халық үшін де жағымсыз" саналған ол тіпті 97 ж. цензураға үміткерлігінен бас тартуға мәжбүр болды. Плутарх сондай-ақ, Мариус Шығыста болғанда, Митридат VI-ны Римге соғыс жариялауға итермелеуге тырысқанын айтады – Митридатқа Римнен күшті болуды немесе оның бұйрықтарына бағынуды талап етті, сонда римдіктер тағы бір рет Мариус әскери басшылығына сүйенуге мәжбүр болар еді. Алайда, Эванс осы оқиғаны шындықтан алыс, зұлымдыққа толы әңгіме деп есептеп, оны Рутилий Руф немесе Сулла жасаған болуы мүмкін дейді. Басқа ғалымдар бұл миссияның, керісінше, Сенаттың princeps senatus Марк Эмилий Скаврдың қолдауымен Митридаттың Каппадокиядағы жорықтарын тым көп күдік тудырмай зерттеу мақсатында жоспарланғанын айтады. Дегенмен, ғалымдар Мариусқа тиген "қорлықтың" ұзаққа созылмағанын атап көрсетеді. шамамен 98-97 ж.б.д., ол Кіші Азияда болғанда, діни жұртшылар кеңесіне қатысқан күйі сайлауға ие болды, бұл бұрын-соңды болмаған құрметті құрайды. Сонымен қатар, Мариус 98 ж.б.д. Маний Аквилийдің сотында болған кезде, оның досы және 101 ж.б.д. консул әріптесі болған ол, айыпталушының ақталуын қамтамасыз етуге жеткілікті болды, тіпті ол кінәлі болса да. Мариус 95 ж.б.д. Т. Матринийді, Сполетийден шыққан, Мариус римдік азаматтығын берген және қазір жаңа азаматтық заң бойынша сотталатын итальянды жеке қорғап, сәтті қызмет етті.

Әлеуметтік соғыс

Мариус шығыста болғанда және қайтып келгеннен кейін Римде бірнеше жылға салыстырмалы бейбітшілік орнады. Бірақ б.з.д. 95 жылы Рим «Лициния Мукия» заңын қабылдады, ол Рим азаматы емес барлық тұрғындарды қаладан қуды. Б.з.д. 91 жылы Марк Ливий Друз трибун болып сайланды; ол плебтерді жер реформасы және астық тарату заңдары арқылы қолдау, жер реформасы итальяндықтардың мүлік құқықтарын шектеуіне өтеу ретінде итальяндықтарға азаматтық беру және сенатты атты жандармен кеңейту мақсатында кең ауқымды реформа бағдарламасын ұсынды. Мариус Друздың итальяндық мәселесіне қатысты пікір білдірмегендей көрінді. Алайда, Друз өлтірілгеннен кейін, көптеген итальяндық мемлекеттер б.з.д. 91–87 жылдардағы Әлеуметтік соғыста Римге қарсы көтерілді, бұл соғыс одақтастарды білдіретін латын сөзі «socii» атынан аталды. Келесі науқан жылы Мариус консул Публий Рутилий Лупустың аға легаттарының бірі ретінде тізілді, ол, мүмкін, оның туысы болған. 90 жылы 11 маусымда Лупус Толен өзенін кесіп өте жатқанда марсилердің шабуылына ұшырады; Мариус әскердің басқа бөлігіне басшылық еткенімен, жауды ауыр шығынмен кері шегіндіре алды. Сенат Лупустың өлімінен кейін Мариусты претор Квинт Сервилий Капиомен бірлесіп, қолбасшылыққа тағайындады; алайда, Капио тез арада опасыздық танытып, Мариусты жалғыз қолбасшылыққа қалдырды. Соғыстың солтүстік майданында қолбасшылықты алғаннан кейін Мариус белсенді әрекет етіп, бұрынғы легаты Сулланың көмегімен Фуцин көлінің оңтүстігіндегі төбелі жерде марсилерді жеңді; Марруцин преторы Герий Азиний қаза тапқандардың арасында болды. Плутархтың айтуынша, Мариус белсенсіздікке түсіп, өз әскеріне сенбегендіктен, оларды қуудан бас тартты, бұл Поппедий Силоның оған қарсы шығуына әкелді: «Егер сен осындай ұлы генерал болсаң, Мариус, неге төмен түсіп, шайқаспайсың?» Мариус оған: «Егер сен өзіңді жақсы генерал деп есептесең, неге мені жеңуге тырыспайсың?» - деп жауап берді. Келесі жылы Мариус консулдардың бірі Луций Порций Катонмен ауыстырылды және қолбасшылықтан шеттетілді. Оған неліктен басқа бұйрық берілмегенін біз нақты білмейміз: «оның жасы тәжірибесінен басым болуы керек». Мүмкін, Мариус ауруына байланысты қолбасшылықтан бас тартқан немесе жеткіліксіз агрессивтілік танытқаны үшін шеттетілген болар. Соғыс өте қызыл болды, бірақ келесі бірнеше жылда аяқталды, өйткені римдіктер б.з.д. 90 жылы «Юлий заңын» қабылдады, одақтасқа адал болған немесе дереу қаруларын тастағандарға азаматтық берді. Мариус бұл қақтығыстағы еңбегі үшін көп құрметке ие болмады, бірақ ол жоғары деңгейде қызмет етіп, кем дегенде бірнеше жеңіске жетті. Бұл оқиға оның тағы да билік пен даңққа ұмтылуын оятты және оны шығыста қолбасшылық іздеу жолына түсірді.

While Marius was away in the east and after he returned, Rome had several years of relative peace. But in 95 BC, Rome passed a decree, the lex Licinia Mucia, expelling from the city all residents who were not Roman citizens. In 91 BC, Marcus Livius Drusus was elected tribune; he proposed a wide ranging reform programme to support the plebs with land reform and grain distribution laws, grant citizenship to the Italians to compensate for land reform's infringement on Italian property rights, and enlarge the senate with equestrians. Marius seemed not to have an opinion on Drusus's Italian question. However, after Drusus was assassinated, many of the Italian states revolted against Rome in the Social War of 91–87 BC, named after the Latin word for allies, socii. In the next campaigning year, Marius is listed as one of the senior legates of the consul Publius Rutilius Lupus, who was perhaps one of his relatives. Lupus fell to a Marsic ambush on 11 June 90 BC while crossing the river Tolenus; Marius, commanding a different wing of the army, was yet able to drive the enemy back with heavy losses. The senate, after Lupus' death, appointed Marius in joint command with the praetor Quintus Servilius Caepio; Caepio, however, quickly fell to perfidy, leaving Marius in sole command. After taking command over the northern front of the war, Marius moved energetically forward, defeating the Marsi with his former legate Sulla's help on hilly ground south of the Fucine Lake; Herius Asinius, a praetor of the Marrucini, was among the slain. According to Plutarch, Marius then entered a state of inaction and refused to pursue – probably because he did not trust his men – which led Poppaedius Silo to challenge him: "So if you are such a great general, Marius, why not come down [from your fortifications] and fight?" To this Marius retorted, "Well, if you think you are any good a general, why don't you try to make me?" The next year saw Marius relieved by Lucius Porcius Cato, one of the consuls, and him excluded from command. We do not know why for sure he was not given another command: "his age should been outweighed by his experience". It may be possible that Marius had relinquished command on account of illness or had been relieved under a perception of insufficient aggressiveness. The war was immensely hard fought but drew to an end within the next few years, as the Romans brought the lex Julia in 90 BC, granting citizenship to all the allies who were loyal or would otherwise promptly put down arms. Marius's efforts in the conflict brought him few honours, though he served at a senior level and won at least a few victories. In all likelihood, this experience rekindled his desire for further commands and glory, embarking him upon a path towards seeking command in the east.

Сулла мен Бірінші азаматтық соғыс

Әлеуметтік соғыс кезінде Мариустың клиенттері мен достарының бірі Маний Аквилий Никомидия мен Вифиния патшалықтарын Понтқа басып кіруге итермелеген сияқты. Понт патшасы Митридат бұл екі патшалықты да, сондай-ақ Азиядағы (қазіргі Батыс Түркия) римдік иеліктерді де басып алды. Аквилийдің қол астындағы шағын күштерді жеңіп, Митридат Босфордан өтіп, ал Аквилий Лесбосқа шегінді. Әлеуметтік соғыс аяқталғаннан кейін және даңқты және зор байлыққа толы жаулау мүмкіндігі болғандықтан, б.з.д. 88 жылғы консулдық сайлауда күшті бәсекелестік болды. Нәтижесінде, Луций Корнелий Сулла консул болып сайланды және Понтқа жіберілген әскерге басшылық етуге тағайындалды. Митридаттың әрекеттері Римге жеткен соң, Мариус жетінші рет консул болуды ойластырған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Публий Сулпиций Руф атты трибун жаңа итальяндық азаматтарды трибуналардың отыз бес тобына бөлу туралы ұсыныстармен айналысты. Мариус осы мәселені ең көп итермелеген, сонымен қатар жетінші консулдыққа және Сулпицийдің басқа дауыс беру реформаларымен бірге ұзақ мерзімді саяси база құруға ұмтылған. Сулпицийдің ұсыныстары форумда қызу пікір-таластарға әкеліп соқты, нәтижесінде бүлік шықты, оның салдарынан консул Сулла Мариус үйіне паналауға мәжбүр болды, онда дауыс беру туралы заң жобасын қабылдауға және Сулланың шығысқа аттануына рұқсат беретін келісімге қол жеткізілді. Сулла Римнен шығысқа қарай Ноладағы әскерін дайындау үшін кеткеннен кейін, Сулпиций өзінің шараларын заңға айналдырды және бұрын-соңды болмағандай, Мариусқа – қазір республикада қызмет атқаратын лауазымы жоқ жеке азаматқа – Понттағы басшылыққа тағайындама берді. Содан кейін Мариус Сулладан басшылықты алу үшін екі легатын жіберді. Бұл қадамдар ақылсыздық болды: Эванс «Мариус саяси шеберлігінен айырылған сияқты» деп атап өтті және оның әрекеттерін асығыс деп сипаттады. Сулла өзінің барлық бағыныстыларынан басқа біреуі ғана оның әрекетіне қарсы болса да, лауазымынан бас тартудан бас тартты. Мариус легаттарын өлтіргеннен кейін, Сулла өзінің әскерін жеке туының астына жинады және оларды Мариандық фракцияның қорлауларынан қорғауға шақырды. Ежелгі дереккөздерде Сулланың сарбаздары Италияда қалып қоямыз деп уайымдағандықтан адалдыққа ант берген, ал Мариус өзінің ардагерлерінен әскер жинап, зор байлықты тоналайтын болады деп қорқыпты. Мариус фракциясы Сулланың Шығыс Италиядағы легиондарына екі трибунды жіберді, бірақ трибундар Сулла әскерлері тарапынан дереу өлтірілді. Содан кейін Сулла әскерлеріне Римге қарай баяу марш жасауға бұйрық берді. Бұл Мариус күтпеген маңызды оқиға болды, өйткені рим әскері ешқашан Римге аттанған емес: бұл заңмен және ежелгі дәстүрмен тыйым салынған. Сулла заңға қарсы шығып, күшпен Римді басып алуға ниеттенгенін анық көргеннен кейін, Мариус қаланың қорғанысын ұйымдастыруға әрекеттенді, оған гладиаторлар да тартылды. Күтпегендей, Мариус құрастырған әскер Сулла легиондарына тең келмеді. Мариус жеңіліп, қаладан қашып кетті. Ол бірнеше рет тұтқындалудан және өлімнен аман қалды және ақырында Африкадағы өзінің ардагерлерімен қауіпсіздік тапты. Сулла және Сенаттағы оның жақтастары он екі адамды жазасыз деп жариялады және Мариус, Мариус ұлы, Сулпиций және тағы бірнеше одақтастарына өлім жазасын берді. Сулпиций өлімге кесілді, бірақ Плутархтың айтуынша, көптеген римдіктер Сулланың әрекеттерін мақұлдамады. 87 жылы Суллаға қарсы шыққандар сайланды – Сулланың жақтасы Гней Октавий және Мариус жақтасы, Сулланың туысы Люций Корнелий Цинна консулдар болып сайланды – Сулла республикалық қағидаларын көрсетуге ниеттенген. Дегенмен, Сулла Митридатқа қарсы жорықтың бас қолбасшысы ретінде қайта бекітілді, сондықтан ол өзінің легиондарын Римнен алып, шығысқа соғысқа аттанды.

During the Social War, one of Marius's clients and friends, Manius Aquillius, had apparently encouraged the kingdoms of Nicomedia and Bithynia to invade Pontus. In response King Mithridates of Pontus invaded both kingdoms as well as the Roman holdings in Asia (in present day western Turkey). Defeating the meagre forces at Aquillius's disposal, Mithridates marched across the Bosphorus and Aquillius retreated to Lesbos. With the Social War concluded and with the prospects of a glorious and fabulously rich conquest, there was significant competition in the consular elections for 88 BC. Eventually, Lucius Cornelius Sulla was elected consul, and received command of the army being sent to Pontus. After news of Mithridates' actions reached Rome, Marius may have considered a seventh term as consul. A tribune, Publius Sulpicius Rufus, was also working on proposals to distribute the new Italian citizens into the thirty five voting tribes. Marius was likely the one pushing for this most, while also positioning himself for a seventh consulship and – when bundled with Sulpicius's other voting reforms – a long lasting political base. Sulpicius's proposals raised a furore in the forum, leading to a riot in which the consul – Sulla – was forced to shelter in Marius's house, where a compromise was reached allowing the voting bill to pass through and for Sulla to prepare to go east. After Sulla left Rome to prepare for his army in Nola to depart for the east, Sulpicius had his measures passed into law, and tacked on a rider which unprecedentedly appointed Marius – now a private citizen lacking any office in the Republic – to the command in Pontus. Marius then sent two of his legates to take the command from Sulla. These moves were foolish: Evans notes "Marius's political ingenuity seems to have deserted him" and calls his actions rash. Sulla refused to relinquish his post, even though all but one of his own subordinates opposed Sulla's course of action. After killing Marius's legates, Sulla rallied his troops to his personal banner and called upon them to defend him against the insults of the Marian faction. The ancient sources say that Sulla's soldiers pledged their loyalty because they were worried that they would be kept in Italy while Marius raised troops from his own veterans who would then proceed to plunder great riches. Marius's faction sent two tribunes to Sulla's legions in eastern Italy, but the tribunes were promptly murdered by Sulla's troops. Sulla then ordered his troops to begin a slow march on Rome. This was a momentous event, unforeseen by Marius, as no Roman army had ever marched upon Rome: it was forbidden by law and ancient tradition. Once it became obvious that Sulla was going to defy the law and seize Rome by force, Marius attempted to organize a defence of the city with gladiators. Unsurprisingly, Marius's ad hoc force was no match for Sulla's legions. Marius was defeated and fled the city. He narrowly escaped capture and death on several occasions and eventually found safety with his veterans in Africa. Sulla and his supporters in the Senate proscribed twelve men, and passed a death sentence on Marius, Marius's son, Sulpicius and a few other allies. Sulpicius was executed but, according to Plutarch, many Romans disapproved of Sulla's actions. Some who opposed Sulla were elected to office in 87 BC – Gnaeus Octavius, a supporter of Sulla, and Lucius Cornelius Cinna, a supporter of Marius and member of Sulla's extended family, were elected consuls – as Sulla wanted to demonstrate his republican bona fides. Regardless, Sulla was again confirmed as the commander of the campaign against Mithridates, so he took his legions out of Rome and marched east to war.

Жетіінші консулдық және өлім

Сулла Грекияда науқанда болғанда, Октавиус бастаған Сулланың консервативті жақтастары мен итальяндықтардың дауыс беру құқығы үшін күрескен Циннаның жақтастары арасында қақтығыс басталды. Октавиус тобы Циннаны қаладан қуғанда, ол маңызды итальяндық қолдау жинады: шамамен 10 легион, оның ішінде самниттер де болды. Содан кейін Мариус ұлымен бірге Африкадан Этрурияға оралды, ол жерде әскер жинаған еді, және Октавиусты құлату үшін Циннаның қолбасшылығына бағынды. Мариус трибундардан заң арқылы оның жер аударуын жоюды талап етті. Циннаның үлкен әскері Сенатты қала қақпаларын ашуға мәжбүрледі. Олар Римге кіріп, Октавиус сияқты қарсыластарын тазарта бастады. Олардың бастары Форумда көрсетілді. Құрбан болғандардың он төртіншісі, оның ішінде алты бұрынғы консул, көрнекті тұлғалар болды: Люций Лициний Красс (триумвирдің ағасы), Гай Атилий Серран, Марк Антоний Оратор, Люций Юлий Цезарь, оның інісі Цезарь Страбон, Квинт Муций Скевола Авгур, Публий Корнелий Лентул, Гай Немоторий, Гай Бабий және Октавий Русо. Тазалауға ұшырағандардың көпшілігі бірден өлтірілмеді: құрбандар өзіне қол жұмсамас бұрын көрсеткіштік соттар ұйымдастырылды. Мариус пен Цинна Сулланы мемлекет жауы деп жариялап, оны шығыстағы проконсулдық өкілеттігінен айырды. Мариус пен Цинна форумдағы өлім-жітім мен басы тігілгендерге жауапты болғанымен, Кассий Дио мен Плутархтың баялауынша, Мариус пен оның адамдары өздерінің жолындағы барлығын өлтіргені күмәнді. Бұл өлтірулер саяси оппозицияны қорқытуға арналған болды. Бәсекелестерді үрейлендіргеннен кейін б.з.д. 86 жылы сайлаулар өтті, онда Мариус пен Цинна комиция центуриатада заңсыз түрде сайланды. Консулдыққа жетінші рет тағайындалғаннан кейін екі апта өткен соң Мариус қайтыс болды. Плутарх Мариус өлімі туралы бірнеше пікірді келтіреді: Посидонийден алынған пікір бойынша, Мариус плевритке шалдыққан; Гай Пизо болса, Мариус достарымен серуендеп, барлық жетістіктерін талқылап, ақылды адам өзін тағдырға қалдырмауы керек деді. Плутарх анонимді түрде Мариус Митридат соғысына басшылық ететінін ойша түсініп, құмарлыққа берілгенін, содан кейін шайқас алаңындағыдай әрекет ете бастағанын айтады. Соңында Плутарх, әрқашан амбициялық болған Мариус, өлім төсегінде өзінің қабілеттеріне сай жетіспегендігіне өкінді, өйткені ол зор байлыққа ие болған және өзінен бұрынғы ешбір адамнан гөрі көп рет консул болып сайланған еді. Оның өлімінен кейін Люций Валерий Флакк, Цинна сияқты патриций, Мариустың орнына консул болуға жалғыз кандидат ретінде сайланды; Флакк Митридатқа қарсы күресу үшін екі легионмен бірге дереу жіберілді (бірақ Сулламен бірге емес). Мариус кейде тазалауға кінәлі болғанымен, оның кенеттен қайтысы кінәні ауыстыру үшін пайдаланылды, саясаттағы нақты өзгерістерден қашу үшін. Цинна мен оның кейінгі консулдық әріптесі Карбо өздерінің фракциясын азаматтық соғысқа бастады, ол олардың (және Мариус ұлының) Сулла әскерімен жеңілгенге дейін жалғасты, соңында Сулланың өзін диктатор етіп тағайындалуына мүмкіндік берді.

While Sulla was on campaign in Greece, fighting broke out between the conservative supporters of Sulla, led by Octavius, and the popular supporters of Cinna over voting rights for the Italians. When Cinna was forced to flee the city by Octavius's gangs, he was able to rally significant Italian support: some 10 legions including the Samnites. Marius along with his son then returned from exile in Africa to Etruria with an army he had raised there, and they placed themselves under Cinna's command to oust Octavius. Marius demanded the tribunes lift his banishment by passage of law. Cinna's vastly superior army coerced the Senate into opening the gates of the city. They entered Rome and started to purge a number of their opponents, including Octavius. Their heads were exhibited in the Forum. Fourteen of the victims, including six former consuls, were noteworthy individuals: Lucius Licinius Crassus (older brother of the triumvir), Gaius Atilius Serranus, Marcus Antonius Orator, Lucius Julius Caesar, his brother Caesar Strabo, Quintus Mucius Scaevola the Augur, Publius Cornelius Lentulus, Gaius Nemotorius, Gaius Baebius and Octavius Ruso. A number of those targeted by the purge were not immediately killed: show trials were set up before the victims committed suicide. Marius and Cinna also declared Sulla an enemy of the state and stripped him of his proconsular command in the east. While Marius and Cinna were both responsible for the deaths and the headed pikes in the forum, it is unlikely that Marius and his men killed everyone in their paths, as reported in Cassius Dio and Plutarch. The killings, more likely, served to terrorise the political opposition. With competitors suitably frightened, show elections were held for 86 BC, with Marius and Cinna being elected by the comitia centuriata irregularly. Within a fortnight of assuming the consulship for the seventh time, Marius was dead. Plutarch relates several opinions on the end of Marius: one, from Posidonius, holds that Marius contracted pleurisy; Gaius Piso has it that Marius walked with his friends and discussed all of his accomplishments with them, adding that no intelligent man ought leave himself to fortune. Plutarch then anonymously relates that Marius, having gone into a fit of passion in which he announced in a delusionary manner that he was in command of the Mithridatic War, began to act as he would have on the field of battle; finally, Plutarch relates that, ever an ambitious man, Marius lamented on his deathbed that he had not achieved all of which he was capable, despite his having acquired great wealth and having been chosen consul more times than any man before him. After his death, Lucius Valerius Flaccus, another patrician like Cinna, was elected as the sole candidate to succeed Marius as consul; Flaccus was dispatched immediately with two legions to fight Mithridates alongside (but not with) Sulla. While Marius is at times blamed for the purges, his sudden death more than likely was used to deflect blame, avoiding an actual change in policy. Cinna and one of his later consular colleagues, Carbo, would lead their faction into the civil war, which continued until their defeat (and that of Marius's son) by Sulla's army, eventually allowing Sulla to make himself dictator.

Мұра

Мариус өте табысты римдік генерал және саясаткер болды. Ежелгі дереккөздерде оның шексіз амбициясы мен мүмкіндікті пайдалануға бейімділігі жиі айтылады. Плутарх оның туралы былай дейді:

Егер Мариус грек Музалары мен Ғұрыптарына құрбандық шалуға көндірілген болса, онда ол өте көрнекті мансабына ең жаман тәжді қоймаған болар еді, сондай-ақ құмарлықтың күйреуіне, уақыты келмеген амбицияға және тоймас ашкөздікке ең қатыгез және жабайы қарттыққа дейін жетелемеген болар еді. Эванстың пікірінше, бұл сипаттама толығымен әділ емес, өйткені Мариустың консулдыққа және өзін өркендетуге тырысуы республиканың орта және соңғы кезеңдеріндегі саясаткерлер үшін ерекше жағдай емес еді. Мариустың мұрасы оның мысалымен анықталады: оның бес рет қатарынан сайлануы, сол кезде римдік өркениеттің сақталуы үшін қажет деп есептелген, бұрын-соңды болмаған ұзақ мерзімге бір адамның қолына беспрецеденттік билік берді. Алайда, Мариустың «замандастары оны қатты жек көрген» күйде өлгенінің өзі де таңқаларлық емес, өйткені оның шындықтан алыс, тіпті есейген армандары 87 жылғы апатты азаматтық соғыстың басты себебі болуы мүмкін. Жалпы алғанда, «дәстүрлі республикалық мәдениет кеңседегі әріптестер арасындағы теңдік принципіне және қызмет мерзімінің қысқа болуына негізделген. Мұрагерлік республика Мариус пен оның амбицияларына төтеп бере алмады».

Легионға реформалар енгізу

Плутарх пен Саллюсттың баяндамаларында Мариустың рим легиондарына қабылдау процесіндегі реформалары, әскерлерді өздерінің генералдарына толыққанды адал және олардың мейірімділігіне немесе мемлекеттен жалақы алу мүмкіндігіне қарызды еткені үшін қатаң сыналыпты. Алайда, Эванс бұл өзгеріс Мариусқа байланысты емес екенін, және бастапқыда Нумидия мен кимвр тайпаларының ерекше қауіп-қатеріне жауап ретінде уақытша шара ретінде қарастырылғанын айтады. Сонымен қатар, соңғы республикадағы әскерлер орта республикадағы әскерлерге ұқсас болды. Әскерлердің бір-бірін римдіктер ретінде өлтіруге дайындығы Социалдық соғыстан кейін өзгерді: «Егер Сулланың әскері Римге жорық жасауға құштар болмағанда, нәтиже, Мариус немесе Сулла билікке қаншалықты құмар болса да, мүлдем басқаша болар еді». Социалдық соғыс Рим үкіметінің заңдылығын әлсіретті. Линттот «Кембридж ежелгі тарихы» еңбегінде былай жазады: «Рим әскерлері азаматтық соғыс үшін тек олардың адалдығы өздерінің итальяндық одақтастарымен болған қанды шайқаста жойылғаннан кейін ғана қолданылды. Шын мәнінде, азаматтық соғыс өзіне сенбейтін, принципсіз әскерді жасады деуге болады». Қызметтен кейін жер беруге берілген уәделердің де саяси салдары болды: пролетариатты әскери қызметке шақыру туралы шешімнің толық әсері әскерлер таратылған кезде сезілді. Соғыс олжасы әскерлерге өтемақы ретінде жеткіліксіз болғандықтан – соғыс олжасы ұзақ мерзімді табыс кепілдемейді – ветерандар колонияларын құру үшін жерді (көбінесе шетелде) бөлу кең таралған практикаға айналды. Алайда, бірінші ғасырдағы ветерандардың жер алуына байланысты саяси толқулар шамадан тыс көрсетілген: Мариан және пост-Мариан дәуіріндегі әскерлер жер талаптары дереу орындалмаған жағдайда бейбіт түрде үйлеріне оралды. Сонымен қатар, Марианнан кейінгі кезеңде жер бөлу сирек болды және еріктілер қызметтен босатылғанда жер алуға ешқандай уәде берілмеді немесе орынды үміт болмады. Ветерандардың жер сұранысы тек соңғы ғасырдың екінші жартысында күтуге айналды, кейіннен Екінші Триумвират оны орындады.

In the narratives of Plutarch and Sallust, Marius's reforms to the recruitment process for the Roman legions are roundly criticised for creating a soldiery wholly loyal to their generals and beholden to their beneficence or ability to secure payment from the state. However, Evans argues this development did not emerge from Marius, and it was likely initially envisioned as nothing more than a temporary measure to meet the extraordinary threats of Numidia and the Cimbrian tribes. Moreover, the armies in the late republic were broadly similar to those of the middle republic. The willingness of the soldiers to kill fellow Romans changed after the Social War: "if Sulla's army had been unwilling to march on Rome then the outcome would obviously have been completely different, no matter how power hungry Marius or Sulla were". The Social War had the related effect of breaking down the Roman government's legitimacy. Lintott, in the Cambridge Ancient History, similarly writes that "Roman armies were only to be used for civil war after their scruples had been drowned in a blood bath of fighting with their own Italian allies it may as well be argued that civil war created the self seeking unprincipled soldier". There were political effects, however, to the promise of land after service: the decision to call up the proletarii would not be fully felt until the time to draw down the troops. As the spoils of war became increasingly inadequate as compensation for the soldiers – the spoils of war do not guarantee a long term stream of income – it became common practice to allocate land (generally abroad) for the foundation of veterans' colonies. Political unrest over veterans' land bonuses in the first century BC, however, is exaggerated: soldiers both in the Marian and post Marian periods largely went home peacefully when land demands were not immediately met. Moreover, through the post Marian period, land distributions were sporadic and volunteers were taken on with no promises or reasonable expectations of land at discharge. It was only by the second half of the last century BC that veteran demands for land had become an expectation, later fulfilled by the Second Triumvirate.

Ассамблеялар және сыртқы істер

Мариустың Сенаттың бұйрықтарын бұзу үшін Ассамблеяларды қайта-қайта пайдалануы мемлекеттің тұрақтылығына елеулі кері әсер етті. Сенат, әдетте, генералдарды командалық лауазымдарға таңдау үшін жеребе тастауды қолданды, бұл консулдар арасындағы мүдделер қақтығысын жойды. Мариус Ассамблеяларды Метеллді Нумидиядағы командалық қызметтен кетіру үшін қолданғаны сыртқы істердегі ұжымдық басқарудың аяқталуын білдірді. Кейінгі жылдары плебисциттерді қолдану басқа генералдарға бұйрық берудің басты құралы болды, бұл жеке бәсекелестікті күшейте түсіп, мемлекетті басқару мүмкіндігін азайтты. Ассамблеяларды манипуляциялау арқылы алынған пайданың мөлшері болашақ ұрпақтардың амбициялық саясаткерлері үшін тартымды болды. Митридат соғысында Сулланы Мариуспен алмастыруға жасалған Ассамблеяларды ұқсас пайдалану бұрынғысыздай жаңалық болды, себебі бұрын ешқашан мемлекеттік лауазымы жоқ адамға бұйрық беру үшін заңдар қабылданған емес. Мариус заңдық стратегиясы күрделі сәтсіздікке ұшырады, өйткені ол Сулланың өз командасын қорғау үшін қалаға шабуыл жасауға жауап қайтаратынын болжамады: Сулпицийдің заң жобасы мен заңның қасиеттілігі, тіпті орынсыз қолданылса да, сұрақсыз орындалады деп күтілді. Сулланың "халықтық" ерік-жігерді күмәнді заңдылыққа ие деп санаған болуы мүмкін, өйткені ол жағдайға өз ықпалын жүргізуге қабілетті және мүмкіндіктерге ие болғандықтан, үлкен күш-қуатпен әрекет етті.

Саяси зорлық-зомбылық

Республиканың орта және соңғы кезеңінде, Грах ағайындыларының өлтірілуінен бастап, саяси зорлық-зомбылық жиілегенімен, Мариус консулдығының алтыншы жылында Сатурнин мен Глауцияға қарсы қабылданған сенатус консультатум ультиматум күш қолдануды тек жеке тұлғаларға ғана емес, сонымен қатар "өз мәртебесін сақтау үшін заңмен сайланған шенеуніктерге де" қатыстыруды қалыпқа келтірді. Бұдан әрі, Мариус бірінші Митридат соғысының басында Сулланың басшылығын күлдетуге тырысқанда, бұл зорлық-зомбылықтың ауқымы зор айырмашылыққа ие болды. Рим көшелерінде енді тек қарапайым халық емес, сонымен қатар саяси қарсыластар да қақтығыса бастады. Жеке кектер енді сот арқылы саяси қудалаумен шешілмейтін болды: саяси жаулар өлтірілетін. Ассамблеялардың пайдалануы сенаторлық бақылауды әлсіретті, ал Сулланың Римге жорық жасау шешімімен бірге бұл ұзаққа созылған тұрақсыздыққа алып келді, ол республикалық үкімет түрінің құлауымен және империяға өтумен ғана шешілді.

Уақыт шкаласы

Жылдардан басталады.