Кіріспе

1884 жылы орыс әдебиетінде жазылған "Паломниктің жолы" немесе "Паломниктің әңгімесі" – бұл 19 ғасырдағы орыс туындысының ағылшын тіліндегі атауы. Паломниктің саяхаты Украинаның оңтүстік және орталық аймақтарын, Ресейді және Сібірді қамтиды. Кітаптың бір паломниктің шынайы баяны болып келгені белгісіз, немесе ол үздіксіз ішкі дұға мен Құдаймен рухани байланыс практикасын үйрету үшін ойдан шығарылған паломниктің саяхатын пайдаланған болуы мүмкін. Орыс тіліндегі түпнұсқасы немесе оның көшірмесі 19 ғасырда Грекиядағы Афон тауындағы монастырда сақталған және алғаш рет 1884 жылы Қазанда "Паломниктің рухани әкесіне шын жүректен айтқан әңгімелері" (Откровенные рассказы странника духовному своему отцу) деген атпен жарық көрген.

Авторлығы

Сыншыл ғалымдар төрт түпнұсқа және үш қосымша әңгіменің авторлығын зерттеді. Алексей Пентковский алғашқы төрт әңгіме Архимандрит Михаил Козловтың (1826–1884) «Үшқыр дұға іздеушісі» атты түпнұсқа еңбегінің кейінгі редакциясы түрінде жеткенін, ал қосымша әңгімелер иеромонах Арсений Троепольскийдің (1804–1870) туындылары екенін айтты. Бұл екі кісінің де өмірінде саяхатшы болып жүрген кезеңдер болған.

Сюжет

Қажының ішкі сапары Пауылдың (1 Салоникалықтарға 5:17) «күні-түні дұға етіңдер» деген сөздерін естігенде басталады. Ол шіркеулер мен монастырларға барып, қалай үнемі дұға етуге болатынын түсінуге тырысады. Оның саяхаттары оны рухани әкеге (старец) жеткізеді, ол оған «Иса Мәсіх, маған рақым ет» деген Иса дұғасын үйретеді және оны үнемі дұғаны үзусіз оқу туралы практикалық кеңес береді. Кітап баяндаушының рухани дамуы мен күресінің кезеңдерін, сондай-ақ оның руханиятының айналасындағыларға тигізетін әсерін көрсетеді. Одан кейінгі туынды «Қажы жолын жалғастырады» деп аталады. Кейбір ағылшын тіліндегі басылымдарда екі туындының аудармасы бірге жарияланды.

Өмірбаян

Ең көп таралған ағылшын тіліндегі басылымды Архангельскіде қызмет еткен англикан дін қызметкері Реджинальд Майкл (Р. М.) Френч (1884-1969) аударған және алғаш рет 1930 жылы жарық көрген. Ол өзінің "Аудармашының алды сөзінде" бұл саяхатшы туралы былай деп жазды: "Әркім оның ниетінің адалдығын бағалайды және көбі, оның өмірінде болған оқиғалардың рас екеніне күмәнданбайды". Френч кітапта сипатталған оқиғалардың "1861 жылы крепостнойлық құқықтан азаттық алғанға дейінгі Ресейге тән екенін" жазды. Сондай-ақ, Френч саяхатшының баяндамасында 1853 жылы басталған Қырым соғысы туралы еске салынғанын айтты. Осылайша, "осы екі жылдың арасында", 1853 және 1861 жылдары, саяхатшы Иркутскіге келген және рухани кеңесші тапқан, бұл саяхатшының баяндамасындағы екі маңызды оқиға.

Кітапта сипатталған дұғаның тәсіліне қабылдау

"Саяшының жолы" – батыс әлемінде ең көп таралған дұғалық нұсқаулықтардың бірі, ал Иса дұғасы, мүмкін, Раббының дұғасы мен Марияның құрметке толы дұғасынан кейін ең көп оқылатын христиан дұғасы. Ольга Савиннің аудармасына жазған кіріспесінде Томас Хопко осы кітапты "рухани классика" деп сипаттайды, ол үздіксіз дұға етудің ғана емес, өмір сүруге лайық жалғыз нәрсе екенін, тіпті "өмірдің өзі" екенін үйретеді. Басқа дін қызметкерлері сияқты, ол да саяшының үздіксіз дұға етуді рухани әкесінің басшылығымен және шіркеуге, сондай-ақ литургияға белсенді қатысу арқылы орындау керектігін айтады. Ол кітаптың барлық саяшыларға арналғанын, ал оның "сапарға қорғаныш пен күш-қуат сыйлап, қауіп-қатерлерін көрсетіп, оның сыйларын ұсынатынын" жазды. Мәскеу діни академиясының профессоры Алексей Осипов осы тақырыптағы мақаласы туралы сұхбатында айтады. Оның пікірінше, дұғаның мақсаты, оның қадамдары, сана мен жүректің байланысы, кітаптағы рақымның іс-қимылдары – барлығы қасиетті әулиелердің үйретуіне қайшы келеді және адасуға (прелесть) алып келуі мүмкін. Профессор Осипов көптеген қасиетті әулиелермен қатар, кітаптың бір басылымын түзеткен Әулие Теофанның хаттарын келтіреді. Өмірінің соңында Әулие Теофан бір адамға кітапты оқымауға кеңес берді, себебі оның кейбір кеңестері сол адамға жараспайды, одан діни қызметкерге (прелесть) ұшырауы мүмкін еді. Митрополит Иларион (Альфеев) өзінің "Имиаславия және Иса дұғасы" атты кітабында саяшының дұға ету әдісінің шектеулі екендігі туралы ескертеді. Митрополит Иларион саяшының дұға оқу жылдамдығының Әулие Игнатий Брянчанинов пен Әулие Теофаннан әлдеқайда жоғары екенін жазады, олар да дұғаның психосоматикалық әдісін қолдануға кеңес бермеді. Митрополит Иларионның айтуынша, Әулие Теофан кітабының басылымынан психосоматикалық әдіс туралы қасиетті әулиелердің жазбаларын алып тастап, адасуға алып келуі мүмкін кейбір бөлімдерін өңдеген. Екінші жағынан, Митрополит Иларион кітаптың табысқа ие болғанын және оның Иса дұғасының шығыс христиандық тәжірибелерімен батысты таныстырудағы рөлін атап өтті.