Кіріспе

Көзді тексеруге арналған құрылғы. Офтальмология және оптометрия салаларында, жарық шам – көзге жіңішке жарық сәулесін бағыттауға шоғырланған жоғары қарқынды жарық көзінен тұратын құрал. Ол биомикроскоппен бірге қолданылады. Шам көздің алдыңғы және артқы сегментін, оның ішінде қабақты, склераны, конъюнктиваны, иристі, табиғи кристалл линзаны және мүйіз қабығын тексеруге көмектеседі. Бинокулярлы жарық шаммен жүргізілетін тексеру көз құрылымдарын егжей-тегжейлі, стереоскопиялық тұрғыда үлкейтіп көрсетеді, түрлі көз ауруларына анатомиялық диагноз қоюға мүмкіндік береді. Торлық қабықты тексеру үшін қосымша, қолға ұсталатын линза қолданылады.

Тарих

Қисалған шамның дамуы екі қарама-қайшы үрдіспен жүрді. Бірі клиникалық зерттеулерден туындап, сол кездегі күрделі және жетілген технологияны қолдануға бағытталды. Екіншісі офтальмологиялық тәжірибеден бастау алып, техникалық кемелділікке және пайдалы әдістермен шектелуге ұмтылды. Бұл саладағы алғашқы жетістіктер Герман фон Гельмгольцке (1850) тиесілі, ол офтальмоскопты ойлап тапқан. Офтальмология және оптометрияда бұл құралды «қисалған шам» деп атайды, бірақ оны «қисалған шам құралы» деп атау дәлірек. Бүгінгі құрал – екі жекелеген дамудың үйлесімі: мүйіз қабықшасының микроскопы және өзінің қисалған шамы. Қисалған шамның тұңғыш идеясы 1911 жылға қатысты, оны Аллвар Гуллстранд және оның «ірі шағылыссыз офтальмоскопы» жасаған. Дегенмен, бұл құралға көп назар аударылмады және «қисалған шам» термині 1914 жылға дейін әдебиетте қайта пайда болған жоқ. 1919 жылға дейін Вогт Хенкер жасаған Гуллстрандтың қисалған шамына бірнеше жақсартулар енгізілмеді. Біріншіден, шам мен офтальмоскопиялық линза арасында механикалық байланыс орнатылды. Бұл жарықтандыру блогы үстел бағанына екі буынды қолмен бекітілді. Бинокулярлық микроскоп кішкентай тұғырға орнатылып, үстел үстінде еркін жылжытылуы мүмкін болды. Кейіннен бұл үшін қисайған слайд платформасы қолданылды. Вогт Кёлер жарығын енгізді, ал қызыл Нернст жарығы жарқыраған және ақ түсті шаммен алмастырылды. 1927 жылы стереокамералар жасалып, олардың қолданылу аясын кеңейту үшін қисалған шамға қосылды. 1930 жылы Рудольф Тейль Ханс Голдманның қолдауымен қисалған шамды одан әрі жетілдірді. Көлденең және тік координаттарды реттеу үшін үш басқару элементі қисайған слайд платформасында қолданылды. Микроскоп пен жарықтандыру жүйесінің ортақ айналмалы осі қисайған слайд платформасына қосылды, бұл оны тексерілетін көздің кез келген бөлігіне жеткізуге мүмкіндік берді. 1938 жылы тағы бір жақсарту жасалды. Горизонталь қозғалыс үшін алғаш рет басқару тұтқасы немесе джойстик қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қисалған шам қайтадан жетілдірілді. Бұл жақсартуда проекторлық шамды микроскоптың алдында үздіксіз айналдыруға болады. 1950 жылы Литтман компаниясы қисалған шамды қайта жобалағаннан кейін бұл тағы да жақсарды. Олар Голдманн құралынан джойстик басқаруын және Комберг құралындағы жарықтандыру жолын қабылдады. Сонымен қатар, Литтман жалпы объективті ұлғайту алмастырғышы бар стерео телескоп жүйесін қосты. 1965 жылы Литтманның қисалған шамы негізінде 100/16 үлгісі шығарылды. Осы үлгіге көп ұзамай, 1972 жылы 125/16 қисалған шамдары қосылды. Екі үлгінің арасындағы жалғыз айырмашылық – олардың 100 мм-ден 125 мм-ге дейінгі жұмыс арақашықтығы болды. Фотоқисалған шамның енгізілуімен одан әрі жетістіктерге жетуге мүмкіндік болды. 1976 жылы 110-шы үлгідегі қисалған шам және 210/211 фотоқисалған шамдары жаңашылдық болды, олардың әрқайсысы стандартты модульдерден құралған, әртүрлі конфигурацияларға мүмкіндік беретін. Сонымен қатар, галогендік шамдар ескі жарықтандыру жүйелерін ауыстырып, оларды күндізгі жарық сияқты жарқыратып, сапасын жақсартты. 1994 жылдан бастап жаңа технологияларды пайдаланатын жаңа қисалған шамдар енгізілді. Соңғы маңызды жаңару 1996 жылы жасалды, ол жаңа қисалған шам оптикасын қамтыды.

Жалпы рәсім

Науқас тексеру креслосына отырғанда, басын тұрақтандыру үшін иығы мен маңдайын тірекке қояды. Офтальмолог немесе оптометрист биомикроскопты пайдаланып, науқастың көзін тексеріп қарастырады. Көздің жанына флуоресцеинмен боялған қағаздың жіңішке жолағы тигізілуі мүмкін; бұл көздің бетіндегі жас қабатын бояп, тексеруді жеңілдетуге көмектеседі. Жас көзден бояуды табиғи түрде шайып тастайды. Келесі тестіде оқушыларды кеңейту үшін көзге тамшылар тамшытылуы мүмкін. Тамшылардың әсер етуіне шамамен 15-20 минут уақыт кетеді, содан кейін тексеру қайталанады, бұл көздің артқы бөлігін тексеруге мүмкіндік береді. Науқастар осы тексеруден кейін бірнеше сағат бойы жарыққа сезімтал болуы мүмкін, ал оқушыларды кеңейту тамшылары көздің ішіндегі қысымды арттырып, құсық пен ауырсынуға әкелуі мүмкін. Егер ауыр симптомдар пайда болса, науқастар дереу медициналық көмекке жүгінуі керек. Ересектерге тестке ешқандай арнайы дайындық қажет емес; алайда балаларға жасына, бұрынғы тәжірибесіне және сенім деңгейіне қарай дайындық қажет болуы мүмкін.

Диффузиялық жарықтандыру

Егер орта, әсіресе мүйіз қабығы, көмескі болса, ауырлығына қарай оптикалық кесімдер жасау мүмкін болмайды. Мұндай жағдайларда, диффузды жарықтандыру тиімді болуы мүмкін. Бұл үшін жарық саңылауы кеңінен ашылып, жарық жолына матовое шыны немесе диффузор қойылып, тараңдалған, әлсіз шолу жарығы жасалады. "Кең сәулелі" жарықтандыру – жарық көзі толық ашық болатын жалғыз түр. Оның басты мақсаты – жалпы қарап шығу үшін көздің және оның қынаптарының мүмкіндігінше көп бөлігін бірден жарықтандыру.

Тікелей фокустық жарықтандыру

Оптикалық кесім немесе тікелей фокустық жарықтандыру ең көп қолданылатын әдіс болып табылады. Бұл толық биіктіктегі, жіңішкеден орташа енге дейінгі, орташа жарықтығы бар сәулені көздің ішіне көлбеу бағыттап, төртбұрышты жарық блогы көздің мөлдір ортасын жарықтандыратындай етіп мүйіз қабығына фокус беру арқылы қол жеткізіледі. Көру және жарықтандыру қолдары парфокальды болып сақталады. Бұл түбіртек жарықтандыру тереңдікті анықтауға көмектеседі. Алдыңғы камерадағы жарықтар мен бұлдыр жарықтарды бағалау үшін тікелей фокустық жарықтандыру қолданылады, бұл үшін сәуленің биіктігі 2–1 мм-ге дейін қысқартылады.

Көзік шағылысы

Көзік шағылысуы, немесе шағылысқан жарық, күн сәулесіндегі көл суының бетінде көрінетін жарқыраған дақтарға ұқсас. Көзік шағылысын алу үшін тексеруші көздің уақытша жағынан көзге орташадан тар сәуле шоғын (оптикалық кесімнен қалың болуы тиіс) бағыттайды. Жарықтандыру бұрышы тексерушінің бақылау осіне қатысты кең (50°–60°) болуы керек (ол пациенттің көру осіне қарағанда сәл мұрынға қарайып орналасуы тиіс). Уақытша, ортаңғы перифериялық мүйіз қабығының эпителийінде көзік шағылысының жарқын аймағы байқалады. Ол мүйіз қабығының эндотелий контурін көруге қолданылады.

Транс- немесе ретрожарықтандыру

Кейбір жағдайларда оптикалық кесінді арқылы жарықтандыру жеткілікті ақпаратты қамтамасыз етпейді немесе мүмкін болмайды. Мұндай жағдай, мысалы, көздің орталық құрылымдарының кеңінен тараған немесе үлкен аймақтары көріне алмайтын болғанда туындайды. Ондай кезде әдетте өте жарық емес, шашыраған жарық сіңіріліп қалады. Кристалликалық линзаның артындағы аймақтарды қарастыру кезінде де ұқсас жағдай орын алады. Бұл жағдайда бақылау сәулесі жарықты шағылыстырып, күшін әлсірететін бірнеше шекаралардан өтуі керек.

Склерозды шашырау немесе шашырау склерокорнальды жарықтандыру

Бұл типтегі жарықтандыруда кең жарық сәулесі өте төмен түсу бұрышымен және бүйінен ығысқан жарық призмасы арқылы мүйіз қабығының лимбальды аймағына бағытталады. Реттеу, жарық сәулесінің толық ішкі шағылысу принципі бойынша мүйіз қабығының паренхималық қабаттарынан өтуіне мүмкіндік беруі керек, соның арқасында мүйіз қабығының беті жарқын жарықтандырылады. Көбейтуді бүкіл мүйіз қабығын бірден көруге ыңғайлы етіп таңдау қажет.

Түйінді бақылау және жарық шаммен гониоскопия

Fundus бақылауы көбінесе офтальмоскопия арқылы жасалады, онда бақылаушы (fundus камерасы немесе қараушы көз) шексіздікке бағытталған, бұл пациенттің оптикалық ортасының рефракциялық қабілеті арқасында fundus-ты фокусқа келтіреді. Ал, жарық тілі бар биомикроскопияда микроскоп көздің алдыңғы сегменттеріне фокусқа келтіріледі, сондықтан пациенттің рефракциялық қабілетіне байланысты fundus-ты тікелей көру мүмкін емес. Дегенмен, қосымша оптикалық құралдарды пайдалану арқылы fundus микроскоптың фокус шегіне енгізілуі мүмкін. Бұл құралдар көбінесе пациенттің мүйіз қабығына немесе оның жанына орналастырылатын линзалар түрінде болады және олардың оптикалық қасиеттері мен қолданылуы әртүрлі. Уотцке-Аллен тестісі – макулярлық толық қалыңдық тесікті диагностикалау және хирургиялық жолмен жабылғаннан кейін торлы қабықтың қызметін бағалау үшін қолданылатын тест.

Көгілдір көк кобальт

Слиттер шамдары 450-ден 500 нм-ге дейінгі толқын ұзындығындағы, "кобальт көгі" деп аталатын жарық шығарады. Бұл жарық, көзге флуоресцеинмен боялғаннан кейін туындайтын мәселелерді анықтау үшін ерекше пайдалы.

Zeiss түрі

Zeiss типті жарық шамда жарық микроскоптың төменгі жағында орналасқан. Бұл жарық шам түрі өндіруші Carl Zeiss компаниясының құрметіне аталған.

Haag Streit типті

Haag Streit типті жарық шамда жарық микроскоптың үстінде орналасқан. Бұл жарық шамның түрі жасаушы Haag Streit компаниясының құрметіне аталған.