Кіріспе

Әдебиеттегі белгі, көбінесе кейіпке негізделген, санаттау қиын, көркем прозаны сипаттау. Көркем проза, бағытты проза, жанрлық емес проза, мазмұнды проза, жоғары әдебиет, көркемдік проза. Көркем проза жанрлық прозадан көркемдік тұрғысынан жоғары саналады, бірақ екеуі де бір-бірінсіз жарамайды, және көрнекті әдеби тұлғалар ғылыми фантастика, детектив, романтика және т.б. жанрларын пайдаланып әдеби шығармалар жазды. Сонымен қатар, жанрлық көркем прозаны зерттеу соңғы онжылдықтарда академиялық ортада дамыды. Джеймс Э. Ганн былай деп жазды: «Ғылыми-фантастикалық қауымдастық өздеріне қажетті назарды аудару үшін «бағытты» сөзін қолданады; бұл сөз ғылыми-фантастиканың қосымша ағын екенін мойындау». Ганн коммерциялық және көркем бағыттардың айырмашылығын атап өтті, біріншісі – шығармалары көпке танымал, жоғары сатылатын бестселлер авторлары, ал екіншісі – «өнер» деп есептелетін шығармалар. Ол сондай-ақ, олардың арасында қайшылық бар екенін айтты, себебі «жоғары сату көрсеткіштері көбінесе автордың өзін сатқанын білдіреді» және ол көркем бағыттан шығып кеткен. Ол көркем прозаның бағытын «академиялық әдеби қауымдастық – әдебиет профессоры, New York Times Book Review, The New York Review of Books және The New Yorker сияқты беделді басылымдардың жоғары деңгейдегі сыншылары, сондай-ақ осы екі топты қадір тұтатын жазушылармен» анықтады. Ганнның сөзіне қарағанда, АҚШ-тағы көркем проза саласы 20 ғасырдың басындағы прозамен және Вирджиния Вульф, Джеймс Джойс немесе Генри Джеймс (барлығы еуропалық текті) сияқты авторлардың классикалық туындыларынан құралған канонмен айтарлықтай қалыптасқан, немесе жоғары оқу орнының ресми оқу тізіміне енген. Роберт М. Хатчинс 1952 жылғы «Батыс әлемінің ұлы кітаптары» кітабының алғы сөзінде былай деді: «Соңғы уақытқа дейін Батыс білімге жету жолы ұлы кітаптар арқылы екенін өзінен-өзі түсінікті деп есептеді. Ешбір адам өз дәстүрінің шедеврлерімен таныс болмай білімді бола алмады. Бұл шедеврлердің қайсысы екендігіне ешкімнің күмәні болған жоқ. Олар – адамзат аузынан тараған және Батыс ойының ең көркем туындылары деп саналатын кітаптар». Алайда, Бен Бова жанрлық және жанрлық емес туындылар арасындағы айырмашылықты атап өтіп, «фантастикалық әдебиет жазу өнері пайда болғаннан бастап 17 ғасырдың басына дейін әлемдік әңгіме айтудың бағыты болды» деді, сондай-ақ ескі классикалар қазіргі заманғы фантастикалық жанрлық туындылармен көркем, бағытты проза жанрынан гөрі көбірек ортақ нәрсеге ие.

Жоғары мәдениет

Әдеби көркем әдебиетті "жоғары мәдениеттің" мысалы деп қарастыруға болады, оны "халық мәдениетінен" және "бұқаралық мәдениеттен" ажыратады. Ақын және сыншы Мэтью Арнольд "мәдениетті" "Мәдениет және анархия" (1869) еңбегінде "адамның кемелдігіне деген мүдделі емес талпыныс" деп анықтады, ол "әлемде айтылған және ойланған ең жақсы нәрсені білуге" ұмтылу, оны қол жеткізу және іске асыру арқылы жүзеге асырылады. Жоғары мәдениеттің осы әдеби анықтамасы философияны да қамтиды. Эстетика философиясы жоғары мәдениетті моральдық және саяси жақсарту күші ретінде ұсынды.

Әдеби еңбегі

1901 жылдан бері әдебиет бойынша Нобель сыйлығы көбінесе көркем әдебиет авторларына табыс етіліп келеді. Бұл жыл сайынғы сыйлық, әдебиет саласындағы ең көрнекті, идеалистік бағыттағы еңбекті жазған кез келген елдің жазушысына беріледі. Бірде жекелеген туындылар ерекше аталып көрсетілсе де, сыйлық автордың барлық шығармашылығының жиынтығына негізделеді. Халықаралық Букер сыйлығы – ағылшын тіліне аударылған көркем әдебиеттің үздік туындыларына берілетін ұқсас британдық сыйлық. Бұл, ағылшын тілінде жазылған көркем әдебиетке берілетін алдыңғы Букер сыйлығын толықтырады. Екі сыйлықтың да қазылары көрнекті әдебиет сыншылары, жазушылар, ғалымдар мен қоғамдық қайраткерлердің арасынан іріктеледі. Букер сыйлығын таңдау процесі және "ең жақсы кітап" тұжырымын әдебиет саласының шешім қабылдайтын шағын тобы анықтайды деген мәселе көпке дау туғызады. Жазушы Амит Чадхури: «Жыл сайын бір топ адам – күніне шамамен бір кітап оқуға міндетті судьялар – «жылдың кітабын» бағалай алады деген ой абсурд, сондай-ақ бұл жазушыны құрметтеудің бір жолы емес» деп жазды.

Сын

Бір сұхбатында Джон Апдайк "әдеби көркем әдебиет" санаты жақында мен сияқты жай ғана кітап жазуға кіріскен адамдарды мазалау үшін пайда болды, егер біреу оларды оқығысы келсе, өте жақсы, оқығанға оқысын. Мен бір жағынан жанр жазушысымын. Мен әдеби көркем әдебиет жазамын, ол тыңшылар туралы немесе қыздарға арналған әдебиет сияқты". Сол сияқты, The Charlie Rose Show бағдарламасында Апдайк бұл термин оның туындыларына қолданылғанда, оны және оның жазуынан не күтуге болатынына қатысты үміттерін шектейтінін, сондықтан оған ұнамайтынын айтты. Ол өзінің барлық туындылары әдеби екенін түсіндірді, себебі "олар сөздермен жазылған". Джеймс Ганн жанр жанкүйерлері мен сыншыларының негізгі ағымды жадағай, көңілсіз, шабытсыз реализм деп сынағанын айтты. Ол негізгі ағымдағы көркем әдебиеттің тоқырап, маңыздылығын жоғалтып бара жатқанын сынға алды. Негізгі ағымдағы көркем әдебиеттің сыншылары мен оқырмандары жанрлық көркем әдебиетті ұнатпайтындықтары үшін "саңлақ" деп айыпталды.