Мақгрегор Лейрд (1808-1861) – Нигер өзенінде британ саудасын дамытқан шотланд саяхатшысы. Нигер саяхаты сәтсіз болғанымен, Африка саудасы мен құлдырауға қарсы күреске үлкен үлес қосты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд зерттеушісі (1808–1861)
Scottish explorer (1808–1861)
Макгрегор Лэрд (1808 – 9 қаңтар 1861) – шотланд саудагері, Нигер өзеніндегі британ саудасының пионері. 1832 және 1834 жылдар аралығында Лэрдтің Нигерді теңізден өту және еуропалықтар мен африкалықтар арасында жағалаудың солтүстігінде сауданы бастау мақсатындағы коммерциялық экспедициясы сәтсіз аяқталды: жолаушылардың көп бөлігі қайтыс болды және сауда көлемі минималды болды. Дегенмен, оның тәжірибесі Нигерде қолдануға жарамды кемелердің конструкциясы және Нигер дельтасының ішкі аймандарындағы әртүрлі елді мекендер туралы мәліметтер берді. Лэрд Африкаға қайта оралмады, орнына Батыс Африкамен сауданы дамытуға, әсіресе Нигерияның британдық протектораттарын құрайтын елдерді ашуға өзінің күшін жұмсады. Оның мұндай әрекеттерінің басты себебі – осы әдіс құл саудасын тоқтатудың және африкалықтардың әлеуметтік жағдайын көтерудің ең тиімді жолы деген сенімі болды.
Macgregor Laird (1808 – 9 January 1861) was a Scottish merchant pioneer of British trade on the River Niger. Laird's commercial expedition between 1832 and 1834 to navigate the Niger and initiate trade between Europeans and Africans northwards of the coast was considered a failure: the majority of the passengers died and the volume of trade realized was minimal. However, his experience provided information about the design of vessels suitable on the Niger and the various settlements in the interior of the Niger Delta. Laird never returned to Africa but instead devoted himself to the development of trade with West Africa and especially to the opening up of the countries then forming the British protectorates of Nigeria. One of his principal reasons for so doing was his belief that this method was the best means of stopping the slave trade and raising the social condition of Africans.
Ерте өмір
Лэрд Гринок қаласында Агнес пен Уильям Лэрдтің кіші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі, Джон Лэрд, Гринокта саудагер және арқан жасаушы болған, ал анасының әкесі, Грегор Макгрегор, Гринок пен Батыс Үндістан арасында саяхат жасайтын кемеге командир болған. Лэрдтің ағасы Джон да танымал кеме жасаушы болды. Лэрд Эдинбург университетінде білім алды. Лэрд Нигер өзенінде жүзуге арналған кемелердің жобаларын жасаумен айналысты. Экспедицияның басты мақсаты – ішкі аймақтармен сауданы дамыту болғанмен, Лэрдтің жеке мақсаты христиандық және гуманитарлық идеалдарды іске асыру еді. 1832 жылы компания Нигерге екі кішкентай кеме мен бриг жіберді. Экспедицияның алғашқы жоспары – Еуропамен сауда тарихы бар Нигердің саласы Нун өзенінде бригті орналастыру, ал екі бу кемесімен солтүстікке қарай жүзіп, Локоджада сауда бекетін құру еді. "Албурка" – Лэрд жобалаған, 55 тонналық дөңгелекті бу кемесі және теңізге шыққан алғашқы темір кеме болды. 29 адамды тасымалдаған "Корра" ағаштан жасалған, ұзындығы 112 фут, ені 16 фут, суға бату тереңдігі 8 фут болатын. Ричард Ландер басқарған экспедицияда Лэрд 48 еуропалық саяхатшының бірі болды. Олардың тоғызын қоспағанда барлығы қызбадан немесе Ландердің жағдайында жаралардан көз жұмды. Екі дәрігер болғанымен, өзенге көтерілгенде қызу күшейген қызбаны емдеу үшін хинин сирек қолданылды, оның орнына қызу эпидемиясының басты себебі миазма деп есептелді. Лэрд Нигер өзенімен жоғары қарай, Бэну өзенінің (кейін Шари немесе Чадда деп аталған) құйылысына дейін өрледі, ол бұл өзенге көтерілген алғашқы еуропалық болды. Ол өзеннің жоғары ағысына көп бармады, бірақ оның бастауы мен бағыты туралы нақты түсінік алды. Лэрд қызбадан әлсіреп, Фернандо Поға қайта оралуға мәжбүр болды, онда оны кейіннен оның қайын атасы болған британдық губернатор, полковник Эдвард Николс қарсы алды. Ол Англияға оралғанға дейін Фернандо Пода демалды. Лэрд пен хирург Р. А. К. Олдфилд, Адмиралтействоның бұйрығымен экспедицияға қатысқан капитан (кейін лейтенант) Уильям Алленнен басқа, тірі қалған офицерлер еді. 1837 жылы Лэрд пен Олдфилд «1832, 1833, 1834 жылдары Нигер өзені арқылы Африканың ішкі аймақтарына жасалған экспедиция туралы баяндама» атты еңбегін жариялады.
Laird was born at Greenock, the younger son of Agnes and William Laird, founder of the Birkenhead firm of shipbuilders of that name. His paternal grandfather, John Laird, was a merchant and rope maker in Greenock while his maternal grandfather, Gregor Macgregor, had commanded a ship that undertook voyages between Greenock and the West Indies. Laird's brother, John was himself a notable shipbuilder. Laird was educated at Edinburgh University. Laird worked on the designs of the ships to navigate the Niger. Although the primary aim was to foster trade with the interior communities, Laird also had a personal objective of implementing Christian and humanitarian ideals. In 1832, the company sent two small ships and a brig to the Niger. The initial plan of the expedition was to set up the brig at the River Nun, a Niger tributary with history of trade with Europeans, and two paddle vessels to navigate northwards and establish a trading post at Lokoja. The Alburkah was a paddle wheel steamer of fifty five tons designed by Laird, and was the first iron vessel to make an ocean voyage. The Quorra, carrying 29 men, was made of wood; it measured 112 feet in length, with a beam of 16 feet and a draft of eight feet. Laird was among 48 European voyagers on the expedition, which was led by Richard Lander. All but nine died from fever or, in the case of Lander, from wounds. Although two doctors came along, quinine was rarely used to treat fever that became more pronounced as they made their ascent up the river; instead, miasma was thought the main contributory reason for an epidemic of fever. Laird went up the Niger to the confluence of the Benue River (then called the Shary or Tchadda), which he was the first white man to ascend. He did not go far up the river but formed an accurate idea as to its source and course. Laird was weakened by fever and had to return to Fernando Po, where he was received by Colonel Edward Nicolls, the British Governor there, who later became his father in law. He rested in Fernando Po before returning to England. Laird and Surgeon R. A. K. Oldfield were the only surviving officers besides Captain (then Lieutenant) William Allen, who accompanied the expedition on the orders of the Admiralty to survey the river. In 1837, Laird and Oldfield published the Narrative of an Expedition into the Interior of Africa by the River Niger in 1832, 1833, 1834.
Британдық және Солтүстік Америкалық Булы Кеме қатынасы компаниясы
Лаирдты тек Африка ғана қызықтырмады. 1837 жылы ол Англия мен Нью-Йорк арасындағы бу кемелерімен жүк тасымалын ұйымдастыруға арналған компанияның негіздеушілерінің бірі болды, ал 1838 жылы осы компания жіберген «Сириус» кемесі Еуропадан Атлант мұхитын толығымен бу күшімен кесіп өткен алғашқы кеме болды. 1835-1841 жылдар аралығында Лаирд Британдық және Американдық Бумен Жүретін Кеме Сауда Компаниясымен байланыста болды. Компания Англия мен Америка арасында пошта тасымалын жүзеге асыратын «Британ королевасы» атты кемені іске қосты, бірақ бұл жоба табысты болмады. Кейін тағы бір кеме, «Президент», Нью-Йорктен Англияға бағыт алғанда жоғалып кетті. Компания «Президенттің» жоғалуына шыдамады, ал кеме сауда фирмасы 1841 жылы таратылды. Сәтсіз жорыққа қарамастан, Лаирд Батыс Африканың ішкі аймақтарындағы, әсіресе Нигер өзенінің сағасына жақын елді мекендердегі сауда-саттықты дамытуға деген қызығушылықты одан әрі күшейтті. Ол саудагерлерге негізгі бизнес мақсаты ретінде жағалаудағы делдалдармен сауда жасауға кеңес берді, ал қосымша мақсат ретінде ішкі аймақтағы қауымдастықтарды ынталандыру және жағалаудағы делдалдарды айналып өту үшін ішкі жерге бу кемесін жіберуді ұсынды. 1841 жылы Батыс Африка жағалауын британдық блокадасы трансатлантикалық құл саудасын тоқтатуға жетпегенде, Лаирд құл саудасын тоқтату үшін заңды саудаға сенгенінен бас тарды және Батыс Индияға шектеусіз көші-қон арқылы арзан еңбек құлдарға деген сұранысты азайтады, сонымен қатар қант өндірісін арттырады деген ойға келді. 1838 жылы Батыс Индиядағы шәкірттік жүйе жойылғаннан кейін, құлдықты қысқарту және африкалықтарды еуропалықтармен және олардың мәдениетімен жақындастыру мақсатында Лаирд африкалықтардың Батыс Индияға ерікті түрде көшіп кетуін жақтады. Ол бұл пікірлерін 1842 жылы Африканың батыс жағалауы жөніндегі парламенттік комиссиясына және 1843 жылы құлдыққа қарсы өткен халықаралық конвенцияға жеткізді.
Laird was not interested only in Africa. In 1837 he was one of the promoters of a company formed to run steamships between England and New York, and in 1838 the Sirius, sent out by this company, was the first ship to cross the Atlantic from Europe entirely under steam. Between 1835 and 1841, Laird was involved with the British and American Steam Navigation Company. The firm launched a vessel, the British Queen, that provided a mail service between England and America, but this venture was unprofitable. It then added another vessel, the President, which disappeared en route to England from New York. The company did not survive the disappearance of the President, and the navigation firm was liquidated in 1841. Despite the unsuccessful expedition, Laird continued to stimulate interest in promoting commercial trade in the hinterland of West Africa, particularly within the settlements closest to the mouth of the Niger. He advised merchants to cultivate trade with coastal middlemen as a primary business objective, and as a secondary objective, to send a steam vessel inland to woo communities in the interior and bypass the coastal middlemen. In 1841, when the British blockade of the coast of West Africa failed to halt the transatlantic slave trade, Laird's belief in legitimate trade as a deterrent to slave trading gave way to the idea that cheap labour through unrestricted emigration to the West Indies would cripple the demand for slaves while also increasing production of sugar. In 1838, after the apprenticeship system in West Indies was eliminated ending slavery, Laird advocated voluntary emigration of Africans to West Indies as a way to curtail slavery and also bring Africans in contact to Europeans and their culture. He expressed these views to a parliamentary select committee on the West Coast of Africa in 1842 and to the General Anti Slavery Convention in 1843.
Батыс Африка саудасына оралу: Африкалық булы кеме компаниясы
Лэрд Батыс Африкаға қайтып оралмады. Бірақ, Джон Бикрофтты Мұнай өзендеріндегі консул етіп тағайындағаннан кейін және 1851 жылы Лагосты аннексиялағаннан соң Батыс Африка мәселелеріне үкіметтің қызығушылығы жаңадан оянды, Лэрд Англия мен Батыс Африка арасындағы тұрақты почта байланысын бу кемелері арқылы қамтамасыз ету жөнінде үкіметке ұсыныс енгізді. Ұсыныс үкімет тарапынан қолдау тапты, оған мемлекеттік субсидиялармен бірге почталық келісімшарт берілді. 1852 жылы ол Африкалық бу кемелер компаниясын құрды. 1854 жылы ол үкіметтің қолдауымен "Плеяда" атты шағын бу кемесін іске қосты. У. Б. Байки басшылығымен кеме сәтті сапар жасады, бұл Лэрдке Нигер және Бенуе өзендерінде жүзуге арналған, арнайы салынған бу кемелерімен жыл сайынғы сауда сапарлары туралы келісімшартқа қол қоюға үкіметті көндіруге мүмкіндік берді. Нигерде бірнеше станциялар ашылды, Лэрд пен Байкидің қайтысынан кейін үкіметтік қолдау тоқтатылса да, британдық саудагерлер бұл өзенге жиі келіп-кетіп жүрді, оны Лэрд өзіне ешқандай немесе аз ғана пайда табу үшін ашқан еді.
Laird never went back to West Africa. However, upon renewed government interest in the affairs of West Africa after the appointment of John Beecroft as consul in the Oil Rivers and the 1851 annexation of Lagos, Laird submitted a proposal to the government for regular mail communication by steamship between England and West Africa. The proposal found favour with the government and he was given a mail contract including government subsidies. In 1852, he co founded the African Steam Navigation Company. In 1854, he set up, with the government's support, a small steamer, the Pleiad. Under W. B. Baikie, the ship made a successful voyage which enabled Laird to convince the government to sign contracts for annual trading trips by steamers specially built for navigation of the Niger and Benue. Various stations were founded on the Niger, and though government support was withdrawn after the death of Laird and Baikie, British traders continued to frequent the river, which Laird had opened up to little or no personal advantage.
Жеке өмір
1837 жылы Лэрд полковник Эдвард Николлстың қызы Элеонора Хестер Николлсқа (1811–1898) үйленді. Макгрегор Лэрд 1861 жылдың 9 қаңтарында Лондонда қайтыс болды.
In 1837, Laird married Colonel Edward Nicolls' daughter, Eleanor Hester Nicolls (1811–1898). Macgregor Laird died in London on 9 January 1861.