Кіріспе

Әдеби жанр, табиғаттан тыс элементтерді қамтитын әдеби шығарма.

Арбақ туралы әңгіме – бұл арбақты қамтитын, немесе арбақтардың болу мүмкіндігін немесе кейіпкерлердің оларға сенуін негізгі қағида ретінде қабылдайтын кез келген ойдан туған шығарма немесе драма. "Арбақ" өздігінен пайда болуы немесе сиқыр арқылы шақырылуы мүмкін. Арбақпен байланысты "құбылалау" (қорқыту) идеясы бар, онда табиғаттан тыс бірлік белгілі бір орынға, затқа немесе адамға байланысты болады. Арбаққа сену әлемнің барлық мәдениеттерінде кездеседі, сондықтан арбақ туралы әңгімелер ауызша немесе жазбаша түрде таратылуы мүмкін. Кейбір әңгімелер ондаған жылдар бұрын пайда болған, әртүрлі мәдениеттерде әртүрлі нұсқалары бар. Көптеген мектептер мен білім беру мекемелері әдебиеттің бір бөлігі ретінде арбақ туралы әңгімелерді насихаттайды. 1929 жылы М.Р. Джеймстің "Арбақ туралы әңгімелерге қатысты бірнеше ескертулер" атты еңбегінде ағылшын арбақ әңгімесінің бес негізгі ерекшелігі анықталды. Фрэнк Коффманның танымал көркем әдебиет курсы бойынша жинақталғандай, олар:
Шындыққа ұқсату
"Жағымды қорқыныш"
Қан төгу немесе секстік мазмұнның болмауы
"Механизмнің түсіндірілмеуі"
Оқиғаның уақыты: "жазушының (және оқырманның) заманы"

1900 жылдардың басында арзан басылымдардың пайда болуы арбақ туралы әңгімелерді жариялау үшін жаңа мүмкіндіктер жасады, сондай-ақ олар Good Housekeeping және The New Yorker сияқты басылымдарда да пайда бола бастады.

Алғашқы мысалдар

Классикалық әлемдегі арбақтар көбінесе булану немесе түтін түрінде пайда болған, бірақ кейде олар өлген кездегідей нақты бейнеде, тіпті оларды өлтірген жарақаттарымен бірге сипатталған. Өлгендердің рухтары туралы әңгімелер әдебиетте б.з.д. Гомердің "Одиссеясында" кездеседі, онда жер астына саяхат жасалып, батыр өлгендердің арбақтарымен кездеседі. Плиний Кіші б.з. 50 жылы Афинадағы бір үйдің тізбекке байланған арбақпен қорқытылатыны туралы хабарлайды, бұл кейінірек әдебиетте кең таралған архетиптің бірі болды. "Мың бір түн", кейде "Араб түндері" деп те аталады, көптеген арбақтар туралы әңгімелерді қамтиды, көбінесе джинндер (джинн деп те жазылады), гульдер және мәйіттер туралы. Атап айтқанда, "Али Кайрин және Бағдадтағы Перілер үйі" ертегісі джинндер қорқытатын үйдің маңында өрбиді. Орта ғасырлық араб әдебиеттерінде де, мысалы, "Тазалықтың бауырларының энциклопедиясында" арбақтар туралы әңгімелер кездеседі. 11-ғасырлық жапондық "Генджи туралы әңгіме" шығармасында арбақтар туралы әңгімелер бар, сонымен қатар кейіпкерлердің рухтарға ие болуы суреттелген.

Ағылшын қайта өрлеу дәуірінің театры

XVI ғасырдың ортасында Сенеканың еңбектерін итальяндық гуманистер қайта ашты және олар трагедияны жаңғыртудың үлгісіне айналды. Сенеканың ықпалы әсіресе Томас Кидтің "Испан трагедиясы" және Шекспирдің "Гамлет" пьесаларында байқалады. Екеуі де кек алу тақырыбын, мәйіттерге толы мәжбүрлі соқтығысты және актерлар құрамындағы әруақтарды бөліседі. "Ричард III" пьесасындағы әруақтар да Сенека үлгісіне ұқсас, ал "Гамлеттегі" әруақ күрделі рөл атқарады. Ағылшын Ренессанс театрында әруақтар көбінесе тірі адамдардың киімінде, тіпті қару-жарақпен бейнеленген. Ренессанс дәуірінде ескірген қару-жарақ сахнадағы әруаққа ежелгілік сезімін берді.

Шекаралық балладалар

Жілектер 16-17 ғасырлардағы дәстүрлі британдық балладаларда, әсіресе Англия мен Шотландия арасындағы құлпытас шекаралық аймақтың "Шекара балладаларында" маңызды рөл атқарды. Осы типтегі балладаларға "Тынышсыз қабір", "Ашер әйелінің құдығы" және "Жақсы Уильямның көрінісі" кіреді, олар қайта оралған өлі махаббаттар немесе балалар туралы жиі кездесетін тақырыпты қамтиды. "Король Генрих" балладасында, ерекше ашкөз жілек патшаның жылқысын және итттерін жеп қойғаннан кейін, патшаны төсекке мәжбүрлейді. Патша оянып, жілектің әдемі әйелге айналғанын көреді. Ұшқан голландиялық – көптеген жілектер туралы әңгімелердің тақырыбы болған жілек кеме.

Романтикалық дәуір

1764 жылы Хорас Уолполдың «Отранто қамалы» романы алғашқы арбалы оқиғалардың бірі болып есептеледі және готикалық романның бастауы саналады. Дегенмен, арбалы оқиға мен готикалық роман екеуі де табиғаттан тыс құбылыстарды пайдаланса да, екі жанрдың арасында айырмашылық бар. Арбалы оқиғалар, готикалық әдебиеттен өзгеше, көбінесе оқиғаның тыңдаушыларына жақын уақытта және жерде орын алады. Қазіргі заманғы қысқа әңгіме 19 ғасырдың басында Германияда пайда болды. Клейсттің 1810 жылы жарық көрген «Локарноның кедей әйелі» және осы кезеңдегі басқа да бірнеше туындылар қазіргі үлгідегі алғашқы арбалы оқиғалар деп саналады. Э.Т.А. Гофманның арбалы оқиғаларының ішінде «Элементарлық рух» және «Фалун кеніштері» бар. Орыс тіліндегі арбалы оқиғаның аналогы – «быличка». 1830 жылдардағы жанрдың көрнекті мысалдары – Гогольдің «Вий» және Пушкиннің «Пиковая дамасы», алайда, Рождестволық әдебиет ретінде жарық көрген, аз танымал авторлардың көптеген оқиғалары да болды. Француз жазушылары Эркман-Шатрианның көптеген арбалы оқиғалары Вогез тауларында өтеді. Ағылшын тілінде арбалы оқиғалар жазған алғашқы авторлардың бірі – сэр Уолтер Скотт. Оның «Жолдас Виллидің әңгімесі» (1824, алғаш рет Redgauntlet құрамында жарияланған) және «Көрпелі бөлме» (1828) «готикалық» стильден бас тартып, жанрдағы келешек жазушыларға үлгі болды.

"Адамдар туралы аңыздардың алтын дәуірі"

Жүде оқиғасының тарихшысы Джек Салливан көптеген әдеби сыншылар 1830-шы жылдары готика романының төмендеуі мен Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы арасында "Жүде оқиғасының алтын ғасыры" болды деп санайды. Салливан Эдгар Аллан По мен Шеридан Ле Фанудың шығармалары осы "Алтын ғасырды" бастады деп мәлімдейді. Шарлотта Ридделл, миссис Дж. Х. Ридделл атымен көркем әдебиет жазған, үйді мазалап, қорқытатын тақырыпты шеберлікпен қолданғаны үшін танымал болған жүде оқиғаларын жазды. "Классикалық" жүде оқиғасы Виктория дәуірінде пайда болды және М. Р. Джеймс, Шеридан Ле Фану, Вайолет Хант және Генри Джеймс сияқты авторларды қамтыды. Классикалық жүде оқиғалары готикалық әдебиет дәстүрінің ықпалында болды және фольклор мен психология элементтерін қамтиды. М. Р. Джеймс жүде оқиғасының қажетті элементтерін былай сипаттады: "Жамандық пен үрей, зұлым беттердің жарқырауы, 'жер бетіндегі зұлымдықтың тас күлкісі', қараңғылықта қуатын нысандар және 'ұзаққа созылған, алыстан естілетін айқайлар' – бәрі де орынды, сондай-ақ ойластырылған және сақтықпен қолданылған қан төгілу де орынды". Виктория дәуіріндегі танымал әдеби рухтар – "Рождестволық ән" романындағы рухтар, онда Эбенезер Скруджге бұрынғы әріптесі Джейкоб Марлидің рухы өзінің қателігін түсінуге көмектеседі, сондай-ақ Өткен Рождество, Қазіргі Рождество және Келер Рождество рухтары. "Рождестволық әнге" дейін Диккенс "Секстанды ұрлаған гоблиндер туралы әңгіме" жариялаған. Диккенс "Сигналшы" атты тағы бір рухты бейнелейтін шығарма жазды.

XIX ғасырдағы американдық жазушылар

Британдық және неміс жазушыларының ықпалымен американдық жазушылар өздерінің әуесті әңгімелерін шығара бастады. Вашингтон Ирвингтің 1820 жылғы «Sleepy Hollow аңызы» атты қысқа әңгімесі, бұрынғы неміс халық ертегісіне негізделген, Бассыз аттының бейнесін көрсетеді. Ол көптеген рет фильмге және теледидарға бейімделді, мысалы, 1999 жылы сәтті түсірілген «Sleepy Hollow» фильмі. Ирвинг «Неміс студентінің оқиғасы» мен Ф. Марион Кроуфорд та әуесті әңгімелер жазды. Генри Джеймс «Қуанышты бұрыш» және «Бұралаң бұрылыс» сияқты әуесті әңгімелердің авторы болды. Оскар Уайльдтың 1887 жылғы «Кентервиль әуесі» атты әзілді қысқа әңгімесі де бірнеше рет кино мен теледидарға түсірілді. Америка Құрама Штаттарында Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде фольклоршылар Олив Дэйм Кэмпбелл мен Сесил Шарп Аппалачи тауларының халқынан балладалар жинады, олардың ішінде «Жынды кемеші», «Саффолк ғажабы», «Тынышсыз қабір» және «Ашер әйелі» сияқты әуесті тақырыптар бар еді. Бұл балладалардың тақырыбы көбінесе қайтыс болған жарының қайтып келуі туралы болды. Бұл әндер – Англия-Шотландия шекаралық аймағының халқынан тараған таулықтардың ұрпақтарынан беріліп келе жатқан дәстүрлі британдық балладалардың нұсқалары еді.

Психологиялық қорқыныш

Эдвард дәуірінде Альджернон Блэквуд (қорқынышты әңгімелерді табиғат мистикасымен біріктірген), «Кайдан» Эдо дәуірінде «Хякумоногатари Каиданкай» деп аталатын ойын танымал болғанда халық тіліне енді. Ойынның танымалдылығы және баспахананың пайда болуы «Кайдансю» деп аталатын әдеби жанрдың құрылуына әкелді. «Кайдан» әрқашан қорқынышты оқиғалар емес, олар «күлкілі, немесе ерекше, немесе бір рет болған қызық оқиға туралы айтуы мүмкін». Лафкадио Херн 1904 жылы «Кваидан: Таңғажайып оқиғалар мен зерттеулер» атты жапондық арбақ оқиғаларының жинағын жариялады, ол сондай-ақ фильмге бейімделді. Бұл кітап «жапондықтардың есімдеріне сенуін еуропалық және американдық оқырмандарға алғаш рет таныстырған» деп есептеледі. Ширли Джексон «The Haunting of Hill House» (1959) романымен арбақ әдебиетіне маңызды үлес қосты. Белгілі қазіргі британдық жазушы – Рэмси Кэмпбелл. Сьюзан Хилл де «Қара киімдегі әйел» (1983) романын жазды, ол сахналық қойылымдарға, теледидар мен киноға бейімделді. 1926 жылы Торн Смиттің «Топпер» романы жарық көрді, ол қазіргі американдық арбақтың образын жасады. Роман 1937 жылы «Топпер» фильміне бейімделгенде, ол жаңа кино жанрын құрып, теледидарға да әсер етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кинода арбақтарды сезімтал бейнелеу, қорқыныштан гөрі танымал болды, мысалы 1947 жылғы «Арбақ және Мьюр ханым» фильмі, кейіннен 1968–1970 жылдардағы сәтті телесериалға бейімделді. 1963 жылы «The Haunting of Hill House» романының алғашқы ірі бейімделуі – «The Haunting» фильмі шықты. Қорқыныш жанрында 1980 жылдардағы «Тұман» және 1980-1990 жылдардағы «Елм-стриттегі қасірет» фильмдері арбақ оқиғаларын физикалық зорлық-зомбылық көріністерімен біріктіру трендінің көрнекті мысалдары болып табылады. Үнді арбақ фильмдері Үндістанда ғана емес, Таяу Шығыста, Африкада, Оңтүстік-Шығыс Азияда және әлемнің басқа да аймақтарында танымал. «Маничитратхазху» сияқты кейбір үнді фильмдері, комедиялық/қорқынышты жанрда коммерциялық сәттілікке жетіп, бірнеше тілге дубляж жасалды. Әдетте фильмдерде заманауи адамдардың күтпеген жерден арбақтармен бетпе-бет келу тәжірибелері көрсетіледі және олар көбінесе дәстүрлі үнді әдебиеті мен фольклорына сүйенеді. Кейбір жағдайларда үнді фильмдері батыс фильмдерінің ремейктері болып табылады, мысалы, Алехандро Аменабардың «Басқалар» арбақ оқиғасы негізінде түсірілген «Анжаане».

Теледидар

Көркем телебағдарламаларда арбақтар Ghost Whisperer, Medium, Supernatural, The Ghost and Mrs. Muir және Randall and Hopkirk (Deceased) сериалдарында зерттелді. Анимациялық көркем телебағдарламаларда арбақтар Каспер Достық Арбақ, Дэнни Фантом және Скоуби Ду сияқты сериалдардың орталық элементі болды, сондай-ақ түрлі телешоуларда екінші рөлдерде де пайда болды. 1984 жылғы Ghostbusters комедиялық франшизасының арқасында танымал болған арбақтарды аулау хобби ретінде кең тарады, онда жын-перілер барын хабарлайтын орындар зерттеледі. Арбақтарды аулау тақырыбы A Haunting, Ghost Adventures, Ghost Hunters, Ghost Hunters International, Ghost Lab және Most Haunted сияқты паранормальдық реалити-шоуларда көрсетілді. Балалар теледидарында да осындай бағдарламалар арқылы бейнеленеді, мысалы, сол аттас кітап сериясына негізделген Арбақтарды аулаушы және Арбақтарды іздеушілер. Үнді телесериалы "Ахат" Б. П. Сингх жазған арбақтар мен табиғаттан тыс оқиғаларды көрсетті. Ол алғаш рет 1995 жылдың 5 қазанында көрсетілді және 450-ден астам эпизодпен 2010 жылдың 25 қарашасында аяқталған он жылдан астам уақыт бойы эфирде болды.