Кіріспе
Императорлық Жапон Әскери-теңіз күштерінің су асты кемесі-ұшақ тасушысы I 400 (伊号第四百潜水艦) – 1944 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста қызмет ету үшін тапсырылған Сентоку типті (немесе I 400 класы) су асты кемесі. Екі орындық "Аичи М6А1" "Сейран" (Тау көктайғағы) гидроұшақ торпедалық бомбалаушыларын тасымалдауға қабілетті Сентоку класының су асты кемелері Панама каналына қарсы күтпеген әуе шабуылын жүргізу мақсатында салынды. 1965 жылға дейін Сентоку типті су асты кемелері – I 400 және оның бауырлары, Япон су асты кемелері I 401 және I 402 – ең ірі су асты кемелері болып саналды.
I 400 (伊号第四百潜水艦) was an Imperial Japanese Navy Sentoku type (or I 400 class) submarine commissioned in 1944 for service in World War II. Capable of carrying three two seat Aichi M6A1 "Seiran" (Mountain Haze) float equipped torpedo bombers, the Sentoku class submarines were built to launch a surprise air strike against the Panama Canal. Until 1965, the Sentaku type submarines—I 400 and her sister ships Japanese submarine I 401 and Japanese submarine I 402 —were the largest submarines ever commissioned.
Дизайн және сипаттама
I 400 класындағы су асты кемелері төрт дизельді қозғалтқышпен жабдықталған және әлемді бір жарым рет айналып өтуге жеткілікті отынға ие болған. Жалпы ұзындығы бойынша, олардың суыру салмағы өздерінің американдық замандастарынан екі еседен астам болды. 1965 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің баллистикалық зымыран тасушы су асты кемесі «Бенджамин Франклин» қолданысқа енгенге дейін I 400 класы қолданысқа енгізілген ең үлкен су асты кемелері саналды. Қысым корпусының қимасы ерекше сегіздік пішінге ие болды, бұл үлкен, цилиндрлі, ұзын және диаметрі бойынша ұшақ ангарының салмағын ұстап тұруға қажетті күш пен тұрақтылықты қамтамасыз етті. Бақылау мұнарасы сол жаққа қарай жылжытылған, бұл үш «Айчи М6А1 Сейран» («Ашық аспан дауыл») ұшатын торпеда тасушы бомбалаушыларын орталық сызық бойымен орналастыруға мүмкіндік берді. Ұшақтар ангардың алдыңғы бөлігіндегі 120 футтық (37 м) катапультадан ұшырылды. Жинамалы кран су асты кемесіне өздерінің ұшақтарын судан қайтаруға мүмкіндік берді. Үш ұшақтан басқа, әрбір I 400 класындағы су асты кемесі сегіз торпеда түтігімен, барлығы алдыңғы бөлігінде, 20 дана 95-ші типті торпедамен, ангардың арт жағында 11-ші типті палубалық зеңбірекпен, ангардың үстіне орнатылған үш су өткізбейтін 96-шы типті үштік зениттік пушкамен (біреуі алдыңғы, екеуі бақылау мұнарасының артында) және көпірдің артында орнатылған бір 96-шы типті 25 мм зениттік пушкамен қаруланған. I 400 класындағы су асты кемелерінде су астында және қозғалмай тұрып, ұшақтарының оралуын күтуге мүмкіндік беретін, бірақ шулы арнайы теңдеу жүйесі болды; су асты кемесінің магниттік өрісін жою арқылы магниттік миналардан қорғауға арналған демагниттеу кабельдері; әуедегі іздеу радары, екі әуе/жер бетін іздеу радары және радарлық ескерту қабылдағышы; сонымен қатар, су астында су асты кемесін анықтауды қиындатуға арналған дыбыс өткізбейтін қаптама, сонар импульстарын сіңіру немесе тарату және су асты кемесінің ішкі механизмдерінен келетін қайталануды басу арқылы.
Құрылыс және іске қосу
Су асты кемесі №5231 ретінде тапсырылған I 400 кемесі 1943 жылғы 18 қаңтарда Жапонияның Куре қаласындағы Куре әскери-теңіз арсеналында салынды. 1945 жылғы 9-10 наурыз түнде АҚШ әскери-әуе күштері Токиоға ірі өрт шабуылын жасағаннан кейін, 6-шы флот Жапон императорлық әскери-теңіз күштерінің Бас штабына Сан-Франциско, Калифорнияға қарсы шабуыл жасауды ұсынды, бұл шабуылды 1-ші су асты кемелер дивизиясының Aichi M6A1 Seiran ұшақтары жүзеге асыруы тиіс еді. Бірақ 1945 жылдың сәуір айында штабтың вице-шефі, вице-адмирал Джисабуро Озава бұл ұсынысты қабылдамады. I 400 кемесі 1945 жылғы 19 наурызда Куреде, Жапонияда құрғақ докта тұрғанда, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің 58-ші жедел тобы Куре әскери-теңіз арсеналына қарсы одақтастардың алғашқы әуе шабуылын жүргізді. "Эссекс", "Интрепид", "Хорнет", "Уосп", "Ханкок", "Бенингтон" және "Белло Вуд" авианосектерінен 240-тан астам ұшақ Куре портындағы жапон кемелеріне шабуыл жасады. Американдық ұшақтар I 400 кемесін атқылап, ол Type 96 25 мм зениттік пулеметтерімен жауап берді, нәтижесінде оның бір мергені қаза тапты. I 400 кемесі 1945 жылғы 5-6 сәуірде Можиге (Жапония) барды, содан кейін Куреге қайтып келді. 1945 жылғы 14 сәуірде ол 1-ші су асты кемелер дивизиясының командирі, капитан Тацуносуке Ариидзумимен бірге Куре портынан Маньчжуриядағы Дайренге отын майын алу үшін сапарға шықты. 1945 жылғы 20-23 сәуірде Дайренге келді және 1700 тонна мазут жүктеді, содан кейін Куреге қайтып келді, ол 1945 жылғы 27 сәуірде жетті. Куреде тұрғанда, 1945 жылғы мамыр айында кеме жасаушылар кемеге шноркель орнатты.
Панама каналының жұмысы
1945 жылдың 1 маусымына дейін 1-ші су асты кемелер дивизиясының барлық төрт су асты кемесі – I 13, жапондық I 14, I 400 және I 401 жанармаймен толықтырылып, сноркельдермен жабдықталды. I 400 1945 жылдың 2 маусымында Куре портынан шығып, Шимоносеки бұғазы, Цусима бұғазы және Жапон теңізі арқылы Жапонияның Такаока қаласының жанындағы Хонсю аралының батыс жағалауындағы Нанао шығанағына сапарға бет алды. 1945 жылдың 5 маусымында ол Нанао шығанағына жетті, онда барлық төрт су асты кеме жиналды және Куреде орналасқан 631-ші теңіз әуе тобының алты Aichi M6A1 Seiran (“Ашық аспан дауыл”) ұшағы қосылды, олар Фукуямада тоқтағаннан кейін келді. 1945 жылдың 6 маусымында су асты кемелер мен ұшақтар түнгі әуе операцияларын дайындауға кірісті, бұл Панама каналына қарсы күтпеген жапондық әуе шабуылына дайындық болды. Осы жоспар бойынша су асты кемелер он M6A1 ұшағын ұшырып, олар Гатун шлюзін шығыстан алты торпеда мен төрт бомбамен шабуылдайтын еді, Гатун көлін құрғатып, кеме қатынасын бірнеше айға тоқтатуға тиіс болды. Жақсы дайындық барысында жапондықтар төрт оқудан өткен адамның су асты кемеден ұшуға дайын тұрған бір ұшақты жеті минутта дайындап, әр су асты кеме үш ұшақты 45 минутта құрастырып, жанармай құйып, қаруландырып, ұшыра алатынын көрсетті. Әртүрлі кедергілерге – миналардың және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің су асты кемелерінің болуына, сондай-ақ авиациялық бензиннің жетіспеушілігіне қарамастан, су асты кемелер мен ұшақтар бірқатар имитациялық әуе шабуылдарын жүргізді. 1-ші су асты кемелер дивизиясы әлі де Нанао шығанағында болғанда, Окинаваның АҚШ күштеріне түсуі және Жапон аралдарына одақтас авианосецтердің әуе шабуылдарының қарқынының артуы Жапон Императорлық Бас штабын 1945 жылдың 12 маусымында Панама каналына шабуылды тоқтатуға және оның орнына су асты кемелер мен олардың ұшақтарын Каролина аралдарындағы Улитидегі одақтас флоттың тұрақтап тұрған жеріне шабуылдау үшін пайдалануға мәжбүр етті. Су асты кемелер мен ұшақтар 1945 жылдың 19 маусымында ұшу жаттығуларын аяқтады, сол күні Нанао шығанағының суларынан барлық M6A1 ұшақтары көтерілді. Бір ұшақ қайтып оралмады, ал оның екі экипаж мүшесінің денелері кейін Садогасима жағалауына жағаланды.
Араши операциясы
1945 жылғы 25 маусымда сағат 13:25-те Біріккен флот Улитиге шабуыл жасау туралы бұйрық берді, бұл операция "Араши" ("Тау даулы") деп аталды. I-13 және I-14 субмариналарына 1945 жылғы шілде айының соңында Каролина аралдарындағы Труке Накадзима C6N1 "Сайун" ("Жарқыраған бұлт"; одақтастардың "Мирт" деген атауымен белгілі) барлау ұшақтарын тасымалдау тапсырылды. "Хикари" ("Нұрлы жарық") операциясы аясында C6N ұшақтары Улитиді барлауға, одақтас авианосецтер мен әскер тасымалдау кемелерінің орналасқан жерін анықтауға тиіс болды. I-400 және I-401 субмариналары 1945 жылғы 17 тамызда толық айда Улити портына қарсы түнгі шабуыл үшін барлығы алты M6A1 ұшатын қайықты (планер) ұшыруға тиіс болды. Әр ұшқышқа түнгі көруді жақсарту үшін гормондық инъекция жасалып, әрбір ұшақ бомбамен жарақтандырылды. Шабуылдан кейін ұшақтар субмариналарға жақын жерге қондырылып, I-13, I-14, I-400 және I-401 субмариналары Сингапурге бағытталды, онда оларды тағы бір шабуылға қатысу үшін жаңа он M6A ұшағы күтіп тұрды. 1945 жылғы 13 шілдеде I-400 Нанао шығанағынан Жапонияның Майзуру қаласына қарай жолға шықты және сол күні жетті. Ол үш айлық азық-түлік пен оқ-дәрілерді тиеуге кірісті. 1945 жылғы 18 шілдеде Майзурудағы Шираито қонақүйінде 6-шы флоттың бас қолбасшысы вице-адмирал Тадасиге Дайго қатысқан ұшақ экипаждарымен қоштасу рәсімінен кейін I-400 және I-401 20 шілдеде Солтүстік Хонсюдағы Ōминатоға қарай, мина тазартқыш кемесінің сүйемелдеуімен жолға шықты. 1945 жылғы 22 шілдеде I-400 Ōминатоға келгеннен кейін барлық экипаж бір күндік демалысқа жіберілді, ұшақтардың жапондық белгілері американдықтарға ауыстырылды, әрбір субмарина ұшқыштарға оқу құралы ретінде Улити портының макетін алып келді. I-400 1945 жылғы 23 шілдеде сағат 14:00-де Ōминатодан, содан кейін I-401 сағат 16:00-де жолға шықты, Ариидзуми 1-ші су асты кемелер дивизиясының I-401 флагманына отырды. Екі субмарина Тынық мұхитында Жапонияның шығысына қарай бөлек бағыттармен жүріп, 1945 жылғы 16 тамызда Каролина аралдарындағы Понапеде кездесуді жоспарлады. 1945 жылғы 28 шілдеде I-400 тайфуннан аман қалды. 1945 жылғы 5 тамызда Мариана аралдарындағы Сайпанның шығысында кеме батыс жағындағы басқару панелінде өрт шықты. Ол өртпен күресу үшін суға шықты, бірақ оның бақылаушылары американдық конвойды көріп, шұғыл түрде суға батып кетуге мәжбүр болды. Экипаж су астында жатқанда өртті сөндірді, бірақ кеменің іші түтінге толып кетті. I-400-дің ішіндегі ауаны тазарту үшін ол бастион мұнарасын су бетіне көтеріп, келесі бес сағат бойы осы күйде қалды, апаттық жөндеу жұмыстарын жүргізіп, түтінді бастион мұнарасының люктері арқылы шығарды. Жоспарланған кездесу орнына жақын жерде американдық ұшақтар мен кемелердің жоғары белсенділігіне алаңдаған Ариидзуми I-401 бортында 1945 жылғы 14 тамызда Маршалл аралдарының шығысына бағытты өзгертуге және сол күні кешке Понапеден оңтүстікке қарай жаңа орналасқан жерде I-400-мен кездесуге шешім қабылдады. Ол жаңа жоспарларды кодталған хабарлама арқылы I-400-ге жіберді, бірақ I-400 хабарламаны қабылдамады және кездесуге келмеді. 1945 жылғы 15 тамызда император Хирохито Жапония мен одақтастар арасындағы жаулық сол күні аяқталатынын жариялады. 1945 жылғы 18 тамызда сағат 21:00-де I-401 бортындағы Ариидзуми 6-шы флоттан Улитиге шабуылды тоқтату туралы бұйрық алды, ал сол күні I-400 және I-401 кемелеріне Куреге бару туралы бұйрық берілді.
Соғыстың аяқталуы
1945 жылғы 26 тамызда I 400-ге қара ту көтеріп, қаруын тастауға бұйрық берілді. Осыған сәйкес, оның экипажы барлық үш M6A1 ұшағын жинап, пилотсыз теңізге жіберді, бомбаларын тастады, барлық торпедаларын оқтап, барлық кестелерін, карталарын, код кітаптарын және құпия құжаттарын жойды. I 400 1945 жылғы 27 тамызда Хонсюдің шығысында Тынық мұхитында болғанда, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің 38-ші тобынан келген ұшақ оны байқады. "Блю" және "Мэнсфилд" эсминецтері оны Токиодан солтүстік-шығысқа қарай ұстап алды, содан кейін ол оларға бас иді. Сол күні "Протеус" су асты кемесінен келген 4 офицер мен 40 сарбаз "Вивер" эсминецінде I 400-ге аттанды. "Вивер" 1945 жылғы 28 тамызда I 400-ге жетіп, оның экипажымен бірге Жапонияға қарай жолға шықты. 1945 жылғы 29 тамызда сағат 09:15-те ол Хонсю жағалауындағы Сагами шығанағына жетіп, "Протеус" кемесінің сол жағына ілгекті тастады. 09:55-те АҚШ Әскери-теңіз күштерінің экипажымен I 14 де келді және I 400-дің сол жағына ілгекті тастады. 1945 жылғы 30 тамызда сағат 08:20-де I 400 I 14 және "Протеус" кемелерімен бірге Токио шығанағына қарай жолға шықты, олар сол күні сағат 14:58-де ілгекті тастады. АҚШ туы 1945 жылғы 31 тамызда сағат 05:00-де кемеде көтерілді, ал 14:45-те I 400, I 14 және "Протеус" Йокосукадағы су асты кемелер базасындағы жаңа тұраққа көшуді бастады, онда "Протеус" 16:50-де ілгекті тастады. Токио шығанағындағы жапондық капитуляциялау рәсімінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінің 12 су асты кемесі де сол жерде ілгекті тастады, ал I 401 31 тамызда келді. 1945 жылғы 2 қыркүйекте өткен капитуляциялау рәсімінде АҚШ Тынық мұхиты флотының (COMSUBPAC) Су асты кемелер күшінің қолбасшысы, вице-адмирал Чарльз А. Локвуд I 400 және I 401 кемелерінде өзінің жеке туын көтеруді бұйырды.
Соғыстан кейінгі
Жапондықтар I 400-ді 1945 жылдың 15 қыркүйегінде Әскери-теңіз тізімінен шығарды. 1945 жылдың 29 қазанында I 401 кемесі Йокосукадан оңтүстікке қарай Сасебоға, бортында 40 адамнан тұратын американдық экипажымен, I 401, I 14 және Greenlet су асты кемесімен бірге жолға шықты. Кемелер саяхат барысында қатты дауылға тап болды, ал I 400 және I 401 американдық экипаждары I 400 класындағы су асты кемелерінің қос қабырғалы конструкциясының арқасында ауыр теңізде керемет тегіс жүзгенін байқады. Кемелер 1945 жылдың 1 қарашасында Сасебоға жетті. Жапондық моторлы қайықтарды құтқару шараптары ретінде пайдалану үшін жүктелгеннен кейін, I 400, I 401 және I 14 1945 жылдың 11 желтоқсанында Greenlet сүйемелдеуімен Сасебодан Гавайидегі Перл-Харборға бет алды, 18-21 желтоқсанда Гуамдағы Апра портына, содан кейін Маршалл аралдарындағы Эниветокқа, ал 26-27 желтоқсанда Кваджалейнге азық-түлік және жабдықтар үшін тоқтады. Олар 1946 жылдың 6 қаңтарында Перл-Харборға жетіп, Су асты кемелер базасында тоқтады, онда АҚШ Әскери-теңіз күштерінің оркестрі мен жергілікті жұлдыздар оларды қарсы алды. 1946 жылдың 18 ақпанында I 400 кемесі Перл-Харбордың құрғақ догына бағалау үшін кірді.
Тарату
Соғыстан кейінгі Кеңес Одағымен қарым-қатынастар тез нашарлап, АҚШ-тағы наразылықтар артты, себебі соғыстан кейінгі келісімдерге сәйкес Кеңес Одағы басып алынған жапондық су асты кемелеріне қол жеткізуді талап ететін болды, бұл Кеңес теңіз күштеріне жапондық су асты кемелерінің жаңа үлгілері туралы құнды ақпарат берер еді. Осыған байланысты, 1946 жылдың 26 наурызында АҚШ теңіз күштері басып алынған барлық жапондық су асты кемелерін батыруға бұйрық берді. Сәйкесінше, АҚШ теңіз күштері 1946 жылдың 4 маусымында Перл-Харбор маңында Mark 10 Mod 3 жарылғыш құрылғысын сынау кезінде I 400 су асты кемесін нысана ретінде батырды. Су асты кемесі 12:10-да, Trumpetfish су асты кемесі үш Mark 18 Mod 2 торпедасымен соққаннан кейін, корпусымен суға батты. АҚШ Тынық мұхиты флотының Су асты кемелері күштерінің командирі (COMSUBPAC), вице-адмирал Аллан Р. Макканн және Су асты кемелерінің 52-ші дивизиясының командирі, командир Лоусон П. Рамедж, I 400 су асты кемесінің батуын бақылау үшін Trumpetfish су асты кемесіне мінген еді.
Ауадан табылған кеме
2013 жылдың 1 тамызында Гавайи теңіз асты зерттеу зертханасының (HURL) терең суға түсуге арналған батысу аппараты Pisces V Гавайи штатының Оаху аралының оңтүстік-батысында I 400 су асты қайығының қираған қалдықтарын 557 метр тереңдікте тапты. Pisces V алғашқыда мұрын деп қабылдаған бөлік, шындығында мұрындан 15 метр арттағы нүкте болып шықты, ал корпус толығымен сақталған. Дегенмен, қираған қалдықтарда күшті имплозия салдарынан зақымдану белгілері байқалды, I 400-дің барлық үстіңгі құрылысы жоғалып кеткен, оның бастионы мен ұшақ ангары 1946 жылы теңіз түбіне түскен кезде корпустан ажырап қалған болуы мүмкін.