Джан Доменико Романьози: философ, экономист және құқықтанушы өмірі мен еңбектері
Gian Domenico Romagnosi
Джан Доменико Романьози (1761-1835) – итальяндық философ, экономист, юрист. Тренто қаласының бас судьясы қызметін атқарған. Өмірі мен еңбектері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Италиялық философ, экономист және заңгер (1761–1835)
Italian philosopher, economist and jurist (1761–1835)
Джан Доменико Романьози (11 желтоқсан 1761 – 8 маусым 1835) – итальяндық философ, экономист және заңгер.
Gian Domenico Romagnosi (; 11 December 1761 – 8 June 1835) was an Italian philosopher, economist and jurist.
Өмірбаян
Джан Доменико Романьози Салсомадьоре Терме қаласында дүниеге келді. Ол 1782 жылдан 1786 жылға дейін Парма университетінде құқық тағылымдады. 1791 жылы ол Трентоның бас азаматтық судьясы болды. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Тренто Франция, Италия және Австрияның үстемдігінде кезекпен болды. 1799 жылы Романьози Инсбрукте он бес айға австриялықтар тарапынан француздарға деген ықтимал көмегі үшін тұтқындалды, бірақ ол ақталды. 1801 жылы француздар Трентоны басып алды, және ол Жоғары Кеңестің хатшысы лауазымына тағайындалды. Ол Парма, Павия, Пиза және Милан қалаларында құқық профессоры қызметін атқарды. Наполеон құлағаннан кейін Милан университетіндегі қызметінен айырылды, бірақ 1817 жылға дейін лекция оқуын жалғастырды. 1818 жылы ол тағы да Венецияда мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталды, бірақ тағы да ақталды. Карло Каттанео оның шәкірті болды және оның ойларымен күшті ықпалда болды. Ол 1835 жылы Миланда қайтыс болды. Оның ең белгілі еңбегі – "Introduzione allo studio del diritto pubblico universale" (2 томдық, Парма, 1805).
Gian Domenico Romagnosi was born in Salsomaggiore Terme. He studied law at the University of Parma from 1782 to 1786. In 1791 he became the chief civil magistrate of Trento. In the late 18th and early 19th century Trento was successively under the rule of France, Italy and Austria. In 1799 Romagnosi was arrested in Innsbruck during fifteen months by the Austrians on account of his alleged sympathy with the French, but he was acquitted. In 1801 the French occupied Trento, and he was raised to the position of Secretary of the Higher Council. He was successively professor of law at Parma, Pavia, Pisa and Milan. After the fall of Napoleon he lost his position at the Milan university, but continued to lecture till 1817. In 1818 he was again tried for treason at Venice, and again acquitted. Carlo Cattaneo was his student and he was largely influenced by his thought. He died in Milan in 1835. His most celebrated work is Introduzione allo studio del diritto pubblico universale (2 vols., Parma, 1805).
Электромагнетизм
Романьози ғалым болмағанымен, ол вольталық бағанамен және оның компасқа тигізетін әсерімен бірнеше тәжірибе жасады. 1802 жылы ол өзінің тұжырымдамалары туралы екі мақаласын итальян газеттерінде жариялады. Кейде ол электр мен магнетизм арасындағы байланысты Ханс Кристиан Орстедтің 1820 жылы электромагнетизмді ашуынан екі он жыл бұрын тапқан деп есептеледі. Дегенмен, оның тәжірибелері электр тогымен байланысты болған жоқ, тек вольталық бағанадан шыққан электростатикалық зарядтың магниттік инені бұра алатынын көрсетті. Алайда, Джозеф Хамель атап өткендей, Романьозидің жаңалығы Джозеф Изарнның "Гальванизм нұсқаулығы" (1805) кітабында тіркелген, онда гальваникалық ток (courant galvanique) туралы нақты айтылған. Бұл туралы Джованни Альдинидің "Гальванизм туралы теориялық және тәжірибелік эссесі" (1804) кітабының 340-бетінде де айтылған: "Cette nouvelle propriété du galvanisme a été constatée par d'autres observateurs, et dernièrement par M. Romanesi, physicien. de Trente, qui a reconnu que le galvanisme faisait décliner l'aiguille aimantée." Яғни, "Гальванизмнің бұл жаңа қасиетін басқа бақылаушылар да, соңғы кезде физик М. Романези де байқады. Ол гальванизмнің магниттік инені бұруға себеп болатынын анықтады." Хамель сондай-ақ Альдини сол кезде Орстедпен де хабарласып тұрғанын атап көрсетеді.
Although Romagnosi was not a scientist, he made some experiments with a voltaic pile and its influence on a compass. He published two accounts of his findings in 1802, in Italian newspapers. It is sometimes assumed that he found a relationship between electricity and magnetism, about two decades before Hans Christian Ørsted's 1820 discovery of electromagnetism. However, his experiments did not deal with electric currents, and only showed that an electrostatic charge from a voltaic pile could deflect a magnetic needle. However, as Joseph Hamel has pointed out, Romagnosi's discovery was documented in the book by Joseph Izarn, Manuel du Galvanisme (1805), where a galvanic current (courant galvanique) is explicitly mentioned. It was also mentioned on page 340 of the book by Giovanni Aldini, Essai théorique et expérimental sur le Galvanisme (1804): "Cette nouvelle propriété du galvanisme a été constatée par d'autres observateurs, et dernièrement par M. Romanesi, physicien. de Trente, qui a reconnu que le galvanisme faisait décliner l'aiguille aimantée." That says, "This new property of galvanism has been noted by other observers, and lately by M. Romanesi, a physicist. de Trente, who recognized that galvanism made the magnetic needle decline." Aldini was also communicating with Ørsted at the time, Hamel notes.