Батыс қаріп өнерінің тарихы мен дамуы

Кіріспе

Батыс каллиграфиясы – батыс әлемінде, әсіресе латын әліпбиін пайдалана отырып (сонымен қатар кириллица және грек әліпбиін каллиграфиялық тұрғыда қолдану, түркі-перс-араб, қытай немесе үнді каллиграфиясы сияқты «шығыс» дәстүрлеріне қарсы) жазу және қалам қағазбен жазу өнері. Қазіргі заманда каллиграфия «көркем, үйлесімді және шеберлікпен белгілерге форма беру өнері» деп анықталады. Жазу тарихы – адамның, уақыттың және жердің техникалық біліктілігі, тарату жылдамдығы және материалдық мүмкіндіктері шеңберінде дамыған эстетикалық эволюция. Жазу стилі – қолжазу, шрифт немесе әліпби деп сипатталады. Каллиграфия функционалды қолмен жазылған жазулар мен дизайннан бастап, абстрактілі түрде қолмен жазылған белгілер әріптердің оқылғыштығын басып өтетін немесе басып өтпейтін көркем туындыларға дейін жетеді. Классикалық каллиграфия типографиядан және классикалық емес қол әріптерінен өзгеше, бірақ каллиграф осылардың барлығын жасай алады; символдар тарихи тұрғыдан тәртіпті, бірақ ағылшын және спонтанды, жазу кезінде импровизацияланған. Батыста баспа машинасының енгізілуінен кейін де каллиграфиялық жазу маңызды рөл атқарды, ресми құжаттар 18 ғасырға дейін қолмен жазылған түрінде дайындалды. Каллиграфияның 19 ғасырдың соңындағы қайта жаңғыруы модерн және қолөнер қозғалыстарымен байланысты болды, және ол әлі де қолданылуда, көбінесе жеке мақсаттар үшін, мысалы, тойға шақырулар, логотип дизайны, естелік құжаттар және т.б. үшін тапсырыс беріледі.

Ежелгі заман

Көне заманда қолданылған папирус шолақтары (библия немесе либри) кейінгі антикалық дәуірде кодекспен біртіндеп алмастырылды. Нарсы қаламдары қауырсын қаламдармен ауыстырылды. Севильялық Исидор өзінің "Этимологияларында" (VI.13) кодекс, liber ("кітап") және volumen ("орам") арасындағы қазіргі қатынасты былай түсіндірді: Codex multorum librorum est; liber unius voluminis. Et dictus codex per translationem a codicibus arborum seu vitium, quasi caudex, quod ex se multitudinem librorum quasi ramorum contineat. "Кодекс көптеген кітаптан тұрады; кітап – бір орамнан. Ол ағаш немесе жүзім қызылшасының діңгектерінен аударма бойынша кодекс деп аталады, дәл сол сияқты, ағаш діңгегі (caudex) сияқты, өйткені ол көптеген кітаптарды, бұтақтар сияқты өз ішінде сақтайды." Кодекс түріндегі Киелі кітап қолжазбаларының дәстүрі 2 ғасырға дейін жетеді (Codex Vaticanus), ал шамамен 5 ғасырдан бастап, түрлі римдік кітап жазуларынан екі ерекше жазу стилі – унциал және жартылай унциал (латынша uncia, яғни "дюйм" сөзінен) пайда болды.

Ерте орта ғасырлар

Орта ғасырдың 7 ғасыр шамасында басталуымен Латын Еуропасындағы сауаттылық көбінесе монастырлармен шектелді. Бездіру дәстүрі Кейінгі Антикалық дәуірде пайда болды және 8 ғасыр шамасында ерте ортағасырлық Еуропаға жетті, оның ең алғашқы мысалдарының ішінде Дурроу кітабы, Линдисфарн Евангелиясы және Келл кітабы бар. Шарль Ұлының білімді жақсартуға деген ынтасы, Йорк аббаты Алкуиннің айтуынша, "көптеген жазушыларды" тартуға әкелді. Алкуин Каролинг немесе Каролингтік кішкентай әріптер деп аталатын стильді әзірледі. Осы стильдегі алғашқы қолжазба – "Годескальк Евангелистігі" (783 жылы аяқталған) – жазушы Годескальк жазған Евангелия кітабы еді. Каролингтік стиль – қазіргі кітап шрифтерінің тікелей түп-тамыры болып табылады.

Орта ғасырдың кейінгі кезеңдері

Қара әріп (сонымен қатар готика деп те аталады) және оның Ротунда нұсқасы, 12-шы ғасырда Каролингтер жазуынан біртіндеп дамыды. Келесі үш ғасыр бойы Солтүстік Еуропадағы жазушылар готиканың тығыз және тік түрін пайдаланды. Италия мен Испаниядағы жазушылар дөңгелек бірақ салмақты Ротунданы ұнатты. 15-шы ғасырда итальян жазушылары римдік және каролингтік жазу үлгілеріне оралып, Итальяндық қолды, сондай-ақ Канцелярия курсивын және римдік кітап қолды жасады. Бұл үш қол – готика, Итальяндық және римдік кітап қолдары – басылған әріптердің үлгісіне айналды. Иоганн Гутенберг өзінің танымал Библиясын басып шығару үшін готиканы қолданды, бірақ одан кейін жеңіл салмақты Итальяндық және римдік кітап қолдары стандартқа айналды. Орта ғасырларда жүздеген мың қолжазбалар жасалды: кейбіреулері алтынмен және әдемі суреттермен безендірілді, кейбіреулері сызықтармен суреттелді, ал кейбіреулері оқулықтар болды. Орта ғасырдың соңында Батыс Еуропа мемлекеттеріндегі басқару орталықтандырылды. Еуропада қағаз қайтадан қолжетімді болды, бұл стандартталған есеп жүргізумен бюрократияның дамуына мүмкіндік берді. Кейінгі орта ғасыр Англиясында бұл заңдық немесе ресми құжаттарды жасау үшін қолданылатын стандартталған каллиграфияның жаңа формаларымен бірге, кеш орта ғасыр ағылшын тілінің Канцелярия стандартының қалыптасуына әкелді. 15-шы ғасырдың ортасына қарай Канцелярия стандарты шіркеутен басқа барлық ресми мақсаттарда қолданылды, шіркеу әлі де латын тілін пайдаланды, сондай-ақ кейбір заңдық мақсаттар үшін заң француз тілі мен латын тілінің бір бөлігі қолданылды. Оны Англияда ресми істермен айналысатын бюрократтар таратып, ол бірте-бірте беделге ие болды. Канцелярия қолмен құжаттардың аяқталған, каллиграфиялық көшірмелерін жасау «engrossing» деп аталды, бұл англо-француз тіліндегі engrosser (Ескі француз тілінде en gros 'ірі (хаттар)') сөзінен шыққан. 1490-шы жылдардың соңы мен 1500-шы жылдардың басында ағылшын кітап баспасының инженеры Ричард Пинсон өзінің жарияланған еңбектерінде Канцелярия стандартын қолдады, соның нәтижесінде ағылшын тілінің орфографиясы стандарттануға жақындады.

Blackletter (also known as Gothic) and its variation Rotunda, gradually developed from the Carolingian hand during the 12th century. Over the next three centuries, the scribes in northern Europe used an ever more compressed and spiky form of Gothic. Those in Italy and Spain preferred the rounder but still heavy looking Rotunda. During the 15th century, Italian scribes returned to the Roman and Carolingian models of writing and designed the Italic hand, also called Chancery cursive, and Roman bookhand. These three hands — Gothic, Italic, and Roman bookhand — became the models for printed letters. Johannes Gutenberg used Gothic to print his famous Bible, but the lighter weight Italic and Roman bookhand have since become the standard. During the Middle Ages, hundreds of thousands of manuscripts were produced: some illuminated with gold and fine painting, some illustrated with line drawings, and some just textbooks. Towards the end of the Middle Ages, administration in the states of Western Europe became more centralised. Paper was again widely available in Europe, which allowed a bureaucracy with standardized bookkeeping. In late medieval England, this led to the development of the Chancery Standard of Late Middle English, along with new forms of standardised calligraphy used for the production of legal or official documents. By the mid 15th century, Chancery Standard was used for most official purposes except by the Church, which still used Latin, and for some legal purposes, for which Law French and some Latin were used. It was disseminated around England by bureaucrats on official business and slowly gained prestige. The production of finalized, calligraphic copies of documents in Chancery hand came to be known as "engrossing", from Anglo French engrosser (Old French en gros 'in large (letters)'). In the late 1490s and early 1500s, the English bookprinting engineer Richard Pynson favored Chancery Standard in his published works, and consequently pushed the English spelling further towards standardization.

Ерте заманауи дәуір

1600 жылдардың ортасында француз шенеуніктер әртүрлі қолмен және әртүрлі шеберлік деңгейімен жазылған құжаттарға толы болды, сондай құжаттардың көпшілігін олардың түсіндіре алмауы мүмкін еді. Сондықтан Қаржы кеңсесі барлық заңды құжаттарды үш қолға шектеді: атап айтқанда, [[:fr:Écriture coulée]], ронда (ағылшын тілінде Round hand деп белгілі) және кейде жай ғана бастарда деп аталатын Speed Hand. Сол кезде көптеген француз шеберлері болғанымен, осы қолдарды ұсынуда ең ықпалдысы Луи Барбедор болды, ол шамамен 1650 жылы «Les Ecritures Financière et Italienne Bastarde dans Leur Naturel» атты еңбегін жариялады. Дегенмен, баспа ісінің дамуы каллиграфияның соңына бармады. Каллиграфияның қазіргі заманғы қайта жандануы 19 ғасырдың соңында Уильям Морристің эстетикасы мен философиясы және «Өнер және қолөнер» қозғалысының ықпалымен басталды. Эдвард Джонстон қазіргі заманғы каллиграфияның әкесі саналады. Архитектор Уильям Харрисон Коулишоудың қолжазбаларының басылған нұсқаларын зерттегеннен кейін, 1898 жылы ол Орталық өнер және қолөнер мектебінің директоры Уильям Летабимен танысты, ол оған Британ мұражайында қолжазбаларды зерттеуге кеңес берді. Бұл Джонстонның каллиграфия өнеріне деген қызығушылығын оятты, әсіресе кең ұшы бар қаламды қолдану арқылы. 1899 жылдың қыркүйегінен бастап ол Лондонның Саутгемптон Роудағы Орталық мектепте каллиграфиядан оқыту курсын бастады, онда ол қаріп дизайнері және мүсінші Эрик Гиллге әсер етті. Ол Франк Пиктің тапсырмасымен Лондон метросы үшін жаңа қаріп жасады, ол бүгінге дейін қолданылуда (шағын өзгерістермен). Ол қазіргі заманғы қаламгерлік өнерін және әдебиетті өз кітаптары мен оқытулары арқылы қайта жаңғыртқаны үшін мақтауға ие болды. Оның осы тақырыптағы «Жазу және безендіру, әрі әдебиет» (1906) атты нұсқаулығы британдық типографтар мен каллиграфтардың, соның ішінде Грейли Хьюит, Стэнли Морисон, Эрик Гилл, Альфред Фэрбанк және Анна Симонс буынына ерекше әсер етті. Джонстон сондай-ақ кең қаламмен жазылатын, қарапайым пішінді дөңгелек каллиграфиялық қолжазба стилін ойлап тапты, ол бүгінде «Негізгі қол» деп белгілі, бірақ Джонстон ешқашан «Негізгі» немесе «Негізгі қол» терминдерін қолданған жоқ. Джонстон бастапқыда студенттеріне тегіс қалам бұрышын қолдана отырып, унциал қолды үйретті, бірақ кейін көлбеу қалам бұрышын қолдана отырып өз қолын үйретті. Ол алғаш рет 1909 жылы «Мектептер мен сыныптар үшін және қолөнершілердің пайдалануы үшін қолжазбалар мен жазулар хаттары» атты жарияланымда осы қолды «Негізгі қол» деп атады.

In the mid 1600s French officials, flooded with documents written in various hands and varied levels of skill, complained that many such documents were beyond their ability to decipher. The Office of the Financier thereupon restricted all legal documents to three hands, namely the [[:fr:Écriture coulée, the rhonde, (known as Round hand in English) and a Speed Hand sometimes simply called the bastarda. While there were many great French masters at the time, the most influential in proposing these hands was Louis Barbedor, who published Les Ecritures Financière et Italienne Bastarde dans Leur Naturel circa 1650. However, the rise of printing did not mean the end of calligraphy. The modern revival of calligraphy began at the end of the 19th century, influenced by the aesthetics and philosophy of William Morris and the Arts and Crafts movement. Edward Johnston is regarded as being the father of modern calligraphy. After studying published copies of manuscripts by architect William Harrison Cowlishaw, he was introduced to William Lethaby in 1898, principal of the Central School of Arts and Crafts, who advised him to study manuscripts at the British Museum. This triggered Johnston's interest in the art of calligraphy with the use of a broad edged pen. He began a teaching course in calligraphy at the Central School in Southampton Row, London from September 1899, where he influenced the typeface designer and sculptor Eric Gill. He was commissioned by Frank Pick to design a new typeface for London Underground, still used today (with minor modifications). He has been credited for reviving the art of modern penmanship and lettering single handedly through his books and teachings his handbook on the subject, Writing & Illuminating, & Lettering (1906) was particularly influential on a generation of British typographers and calligraphers, including Graily Hewitt, Stanley Morison, Eric Gill, Alfred Fairbank and Anna Simons. Johnston also devised the simply crafted round calligraphic handwriting style, written with a broad pen, known today as the Foundational hand, although Johnston never used the terms "Foundational" or "Foundational Hand". Johnston initially taught his students an uncial hand using a flat pen angle, but later taught his hand using a slanted pen angle. He first referred to this hand as "Foundational Hand" in his 1909 publication, Manuscript & Inscription Letters for Schools and Classes and for the Use of Craftsmen.

20 ғасыр

Грейли Хьюит Орталық өнер және қолөнер мектебінде сабақ берді және ғасырдың басында Джонстонмен бірге жарияланды. Хьюит каллиграфияда алтын қаптау өнерін қайта жаңғыртуға үлкен үлес қосты, сондай-ақ 1915 және 1943 жылдар аралығында типтік дизайн саласында көптеген жұмыстар жариялады. Ол пергаментке алтын жапырақ пен гиссоны қолданып, алтын қаптауды қайта жаңғыртқанмен белгілі. Хьюит 1921 жылы Жазушылар мен безендірушілер қоғамын (SSI) құруға көмектесті, ол әлемдегі ең танымал каллиграфия қоғамы болып саналады. Хьюиттің Cennino Cennini-дің ортағасырлық гиссо рецепттерін беруіне қатысты пікірлер әртүрлі, оны сын тұтынушылар да, қолдаушылар да бар. Британдық каллиграф Дональд Джексон гиссо рецептерін ертерек ғасырлардан алған, олардың көптегені қазірге дейін ағылшын тіліне аударылмаған. Грейли Хьюит 1947 жылдың 19 қарашасында, королева Елизаветаға үйленудің алдындағы күні принц Филипке Единбург герцогы атағын беру туралы патентті жасады. Джонстонның шәкірті Анна Симонс 1910 жылы «Жазу және безендіру, сондай-ақ әріптер» атты кітабының неміс тіліне аудармасы арқылы Германияда каллиграфияға қызығушылықты оятуға мұрындық болды.

Қазіргі заманғы каллиграфия

Қазіргі таңда каллиграфияның қолданылуы әртүрлі. Оларға графикалық дизайн, логотиптер жасау, шрифт дизайны, суреттер салу, ғылыми еңбектер, карталар, мәзірлер, құттықтау қағаздары, шақырулар, заңдық құжаттар, дипломдар, тасқа қашалған жазулар, естелік құжаттар, кино мен теледидарға арналған реквизиттер мен бейнелер, визиткалар және қолмен жасалған презентациялар жатады. Көптеген каллиграфтар қоғамдық және жеке шараларға, оның ішінде үйлену тойына арналған конверттер мен шақыруларды жазу арқылы күнкөріс табады. Балалар мен ересектер үшін сыныптар мен оқулықтар арқылы каллиграфияны үйренуге мүмкіндік бар. Каллиграфия өнерінің көлемі тарихқа деген ғана қызығушылықтан асып түседі. Джонстонның мұрасы, әлдебір батыс каллиграфтарының көпшілігінің мақсаттары үшін өте маңызды болып табылады:

Қазірдің өзінде бала кезіндегі, алғашқы каллиграфтардың көзқарасына оралуға болады, және бұл – кез келген жақсы бастама үшін жалғыз дұрыс көзқарас: оған ештеңе қосуға болмайды; барлық ережелер шындық пен бостандыққа бағынуы керек. 2011 жылы аяқталған 21 ғасырға арналған Сант-Джон Киелі кітабы жобасында Дональд Джексон халықаралық скрипториймен бірге жұмыс істеді. Бұл 21 ғасырдың жарықтандырылған Киелі кітабы, ол ежелгі және заманауи құралдар мен техникаларды пайдаланып жасалған. Алдыңғы 20 ғасырдың басындағы «Булли Киелі кітабын» Эдвард Джонстонның шәкірті Эдвард Булли жасаған. Цифрлық дәуір мыңдаған жаңа және тарихи стильдегі шрифттерді жасауға және таратуға мүмкіндік берді. Каллиграфия дизайн макетінде әрбір әріптің ерекшелігін көрсетеді, бұл шрифт технологияларының күшті жағы емес, олардың күрделілігіне қарамастан. Цифрлық құралдың каллиграф үшін пайдалылығы жаңа Сант-Джон Киелі кітабының компьютерде жасалған макетімен ғана шектелмейді. Графикалық планшеттер үлкен форматтағы көркем жұмыстарға қарағанда каллиграфиялық дизайн жұмыстарын жасауға ыңғайлырақ. Интернетте каллиграфтар мен қолмен жазу суретшілерінің көптеген онлайн қауымдастықтары бар.